Wat kunnen we doen in deze tijden van post-truth politics waarin overal nepnieuws opduikt? De machtsgreep van Trump kwam niet uit de lucht vallen. Decennia van leugens in de politiek - denk aan de 'rechtvaardiging' van de oorlog in Irak - hebben het idee ondermijnd dat er universele waarden bestaan waarvoor we ons schrap zouden moeten zetten.
In dit boek stelt Susan Neiman, voortbouwend op de ideeën van Foucault en Kant, dat waarheid en rechtvaardigheid geen 'kwestie van perspectief' zijn, zoals vaak wordt beweerd, maar universele waarden om voor te strijden. Gelijke rechten voor iedereen - ongeacht ras, geslacht of seksuele geaardheid - waren nog niet zo lang geleden verre van vanzelfsprekend. Die waarden worden momenteel ernstig bedreigd. Het is gevaarlijk om de zaken op hun beloop te laten en onszelf te definiëren als slachtoffer van een onafwendbare gang van zaken.
Susan Neiman is an American moral philosopher and essayist, her main interests are in the history of philosophy and morality, and the philosophy of politics and religion.
Nun sitzen die Rechtspopulisten (wenn man sie denn zurückhaltend so nennen will, -extremisten trifft es wohl eher) also auch im deutschen Bundestag und man kann allenthalben lesen, dies sei ein Schritt zur Normalität, schließlich hätten rechte Parteien in allen europäischen Ländern Sitz und Stimme in den Parlamenten. Nun gut, das sei einmal dahin gestellt. Entsprechend zum Aufstieg der sogenannten ‚Alternative für Deutschland‘ (AfD) über etliche Landtage in das höchste deutsche Abgeordnetenhaus, erschien im Laufe der vergangenen zwei bis drei Jahre ein ganzer Wust von Untersuchungen, Studien, Analysen und Pamphleten, in denen erklärt, gewarnt, beruhigt und unterrichtet wurde, wie wir mit den Rechten umzugehen, zu reden oder eben nicht zu reden hätten. Ein ganzer literarischer Wirtschaftszweig ist da entstanden, der sich an den Populisten abarbeitet und dabei einen guten Schnitt macht. Es sei ihnen gegönnt.
Nun also WIDERSTAND DER VERNUNFT. Ein ebenso hehres wie kluges, aber eben auch banales Anliegen. Denn wer wollte nicht im Namen der Vernunft Widerstand leisten gegen Hetze, Hass und Rassismus? Die amerikanische Philosophin Susan Neiman, die nach Stationen in Yale und Tel Aviv mittlerweile in Deutschland lebt und arbeitet, hat nun mit diesem schmalen Band ein „Manifest in postfaktischen Zeiten“ veröffentlicht, mit dem sie sich nahtlos in die Reihen der Mahner und Warner einreiht. Natürlich ist ihr das hoch anzurechnen, natürlich hat sie recht, wenn sie darauf verweist, daß man die Hetzer und Populisten vergleichsweise einfach enttarnen kann, natürlich muß man ihr zustimmen, daß es „die Aufklärung“ und aufklärerisches Denken gegen jene zu verteidigen gilt, die sie sich zueigen machen, um in ihrem Namen neues Unrecht und neue Denkverbote zu etablieren. Dagegen ist natürlich nichts einzuwenden. Und natürlich ist man ihr dankbar, daß sie Differenzierungen herstellt, nachweist, daß das Phänomen Donald Trump, die AfD und der französische ‚Front National‘ (FN) nicht unbedingt derselben Suppe entstiegen sind, sondern man sich all diese Entwicklungen differenziert und eine jede für sich betrachten sollte.
Gerade ihre Analyse zu Trump und dessen Vorläufer Ronald Reagan, zur Spur, die vom einen zum andern weist, ist großartig und führt dem Leser dabei gerade die amerikanischen Spezifika dieser ganzen Diskussion vor Augen. Und exemplarisch gelingt es ihr, erneut darauf zu verweisen, wie wesentlich historisches Bewußtsein ist. Auch wird hier deutlich, inwiefern sich die europäischen Ideologien und Ideologen von einem Typus wie Trump absetzen. In einer Randnotiz erklärt Neiman, daß dieser keineswegs ein Faschist sei, wiesen doch bisher alle faschistischen Bewegungen, ob man sie rechts oder links oder sonstwo verorten wolle, eine rudimentäre Programmatik auf, während Trump nur und ausschließlich für ‚TRUMP!‘ stehe. An einer solchen Lesart ist sicherlich einiges dran. Allerdings wird sie in einem Text von gerade einmal knapp 77 Seiten nur eine eigentlich tiefergehend zu belegende Behauptung bleiben.
Das eben aber ist ist die Schwäche eines Manifests oder Pamphlets: Es behauptet, aber in Zeiten wie diesen wird es so möglicherweise nicht einmal als Streitschrift taugen. Denn will man in die Analyse, in Erklärung, Vertiefung und Verdeutlichung gehen, gerade auch wenn man den „alternativen Fakten“ und den offenen Lügen, die schlicht zu einer „anderen“ Wahrheit umgedichtet werden, indem man zwar Behauptungen aufstellt, doch in seinem ganzen Betragen immer nur zum Ausdruck bringt, daß es einem letztlich egal ist, ob die Wahrheit erzählt wird oder nicht, entgegen zu treten gedenkt, muß man sehr, sehr genau sein. Und weder in den Momenten, wo man Neiman ganz instinktiv oder aber deshalb zustimmen will, weil man sich natürlich auch nicht zum allerersten Mal mit dem Thema auseinandersetzt und also weiß, daß sie recht hat, noch in denen, die Widerspruch hervorrufen, hält sie diese tiefenscharfe Genauigkeit ein.
Wenn man bspw. ganz nonchalant mit einem einzigen Zitat von Michel Foucault mal eben "die Postmoderne“ – gemeinsam mit „dem“ Neoliberalismus und „der“ Evolutionsbiologie – für die Entwicklungen von Parteien wie dem ‚Front National‘, der AfD oder für die Wege, die einen Kerl wie Trump ins Weiße Haus führen, verantwortlich macht, springt man um etliches zu kurz und wird letztendlich eben genau dessen schuldig, was man den Rechtspopulisten vorwirft: Verkürzt zu argumentieren, Tatsachen wenn nicht zu verdrehen zumindest unscharf darzustellen und vor allem, nicht zu differenzieren. Dabei ist gerade das angeführte Beispiel durchaus interessant und wäre sehr wohl zu untersuchen. Nur eben sehr viel genauer, tiefgreifender und vor allem exemplarischer.
So bleibt nach der Lektüre dieses schmalen Bandes vor allem der Eindruck, in Sicherheit gewogen zu werden. Zwar hat man nur wenig Neues erfahren, darf sich aber in seiner Haltung bestätigt fühlen. Wohlfühl-Literatur, in gewissem Sinne. Und ganz sicher Literatur, die sich gut einpasst in die Wogen und Wellen der Analysen, Studien und Unterweisungen hinsichtlich der „Neuen Rechten“. Gäbs die nicht, man müsste sie glatt erfinden…
Ik word wat moe van de loopgravenoorlog die Verlichtingsapologeten zo graag voeren met de zogenaamde postmodernisten. Neiman schreef dit boekje na de schok van Trumps verkiezing als president. De officiële inhuldiging van het 'post truth' tijdperk en een nieuwe mijlpaal in de neergang van Amerika (en bij uitbreiding van de hele Westerse wereld). Volgens Neiman wordt die zelfdestructieve reflex gevoed door drie belangrijke 'ideologieën': het postmodernisme dat alle waarheidsaanspraken deconstrueert als machtsaanspraken, het neoliberalisme dat alle waarden reduceert tot marktwaarden, en de evolutiebiologie die wetenschappelijke evidentie aandraagt voor het feit dat onze genen geprogrammeerd zijn om zoveel mogelijk exemplaren van onszelf voor te brengen. Donald Trump belichaamt als geen ander dit nihilistische wereldbeeld. Wat mij stoort is dat Neiman de stem van de rede wil vertolken en daarbij gebruik gemaakt van dezelfde soort halve waarheden en hysterische zwart-wit tegenstellingen die de rechtse oppositie hanteert. Wat schieten we op met Foucault te demoniseren en schamper te doen over Nietzsche en zijn hedendaagse akolieten. Naar mijn gevoel zit in het postmodernisme (what's in a name) even goed een kritisch, emancipatorisch en humanistisch potentieel. Foucault als mens en wetenschapper was daar trouwens een markante belichaming van. Neiman komt uiteindelijk tot een vreemd besluit: "Idealen worden niet afgemeten aan de mate waarin ze zijn aangepast aan de werkelijkheid; de werkelijkheid wordt beoordeeld naar de mate waarin ze idealen realiseert. De taak van de rede is om te weerleggen dat de aanspraken van de ervaring het laatste woord hebben - om ons ertoe te brengen dat we onze ervaringshorizon verruimen door de idealen te bieden waaraan de ervaring zich zou moeten houden. Als genoeg mensen het eerste doen, zal het laatste gebeuren." Als dat geen postmoderne geloofsbelijdenis is ...
Susan Niemann beschäftigt sich in diesem dünnen Büchlein (es sind nur 80 Seiten) mit dem postfaktischen Zeitalter, mit Trump und anderen Populisten. Es ist ein Plädoyer für den Einsatz der Vernunft, für Ideale und Wahrheit. Der Schwerpunkt liegt auf Donald Trump und hier ist sie oft auch sehr deutlich in ihren Worten. Sie analysiert Trumps Wählerschaft, es sind eben nicht nur die Verlierer, sondern mehr das "gefühlte Prekariat": "die Hälfte aller Trump-Wähler [hat] Jahreseinkommen über 100 000 Dollar". Interessant fand ich auch, wie sie den Beginn der "fake news" schon beim den Lügen, die zum Irakkrieg führten, verortet und Linien von Ronald Reagan bis zu Trump zeichnet. Eine knappe, treffende Analyse, die am Ende auch versucht, Mut zu machen und sich gegen die Lügen der postfaktischen Populisten zu stellen.
Es kommt selten vor, dass ich so ein dünnes Buch nicht beende - aber hier war das Lektorat (so es eines gab (?)) so schlecht, dass ich die Sprachfehler schon nach zwei Seiten nicht mehr ertragen konnte. Bei selbst-publiziertem SF-Pulp kann ich da gut drüber hinweglesen, aber nicht bei einer akademischen Abhandlung - da stolpere ich über jeden Fehler und verliere den Fluß. Die Ideen mögen gut und wichtig sein, aber die Form war nichts für mich...mal sehen, ob GoodReads es mich ohne Wertung einstellen lässt.
Susan Neiman zoekt in dit (korte) boek naar de oorzaken van het post-truthtijdperk en de verkiezing van Trump. Ze bekritiseert drie manieren van denken die volgens haar aanspraken op waarheid en waarde in gevaar brengen: 1. het mondiale neoliberalisme; 2. postmoderne filosofie; 3. evolutionaire psychologie. Ik moet hierbij zeggen dat ik verwachtte het eens te zijn met Neimans over de kritiek op nummers 1 en 3, en wat meer twijfels had over 2, waar ik daarom het meest nieuwsgierig naar was.
Zoals gezegd is het een dun boekje, en bleef daarmee voor mij teleurstellend oppervlakkig. Na een relatief lang inleidend gedeelte over de opkomst van Trump en nepnieuws komt Neiman eindelijk aan haar kritiek toe. Over evolutionaire psychologie zegt ze eigenlijk heel erg weinig, en haar kritiek op neoliberalisme is moeilijk vernieuwend te noemen. De kritiek op postmoderne filosofie ontbeert een daadwerkelijke dialoog met het gedachtegoed dat ze bespreekt. Neiman reduceert postmodernisme tot de claim dat iedere aanspraak op waarheid een poging is een aanspraak op macht te doen, en ziet het daarmee als de ontkenning van iedere mogelijkheid tot vaststelling van feiten. Ze legt echter niet wat postmoderne filosofen hier precies mee bedoelen, in welke context hun ideeën ontwikkeld zijn, en hoe ze deze toepassen.
Wat Neiman hiermee vooral over het hoofd ziet, is het kritisch potentieel van postmodernisme. Op p. 60 zegt ze bijvoorbeeld: "Identiteitspolitiek is een gevaarlijk spel. Als de eisen van minderheden niet worden gezien als mensenrechten, maar de rechten van specifieke groepen, wat verhindert een meerderheid dan om nadrukkelijk haar eigen rechten op te eisen?" Postmodernisme kan hier volgens mij juist een antwoord op geven, omdat het oog heeft voor machtsverhoudingen en daarmee emancipatie ondersteunt.
Neiman is op haar best wanneer ze niet theorieën bekritiseert, maar de waarde van Verlichtingsideeën verdedigt. Zo laat ze zien dat kritiek op eurocentrisme niet oorspronkelijk postmodern is, maar als door Verlichtingsdenkers werd geuit, en dat vooruitgangsdenken niet om economische en technologische maar om morele vooruitgang gaat. Ook de oproep tot verzet, waar ze mee eindigt, is krachtig.
Enkele kleine onzorgvuldigheden waaraan ik me stoorde:
- In het voorwoord bij de Nederlandse vertaling en later in het boek heeft Neiman het in positieve zin over de Nederlandse verkiezingen van 2017, waar Wilders niet won. Ze gaat uit van twee aannames die volgens mij niet kloppen. Allereerst zegt ze dat men verwachtte dat Wilders zou winnen en dat gevaar op het laatste moment werd afgewend. Wilders stond er in de peilingen echter helemaal niet zo ontzettend goed voor en veel partijen hadden samenwerking al uitgesloten, waardoor regeringsdeelname zeer onwaarschijnlijk was. Ten tweede ziet Neiman de verkiezingen als een overwinning op extreemrechts. Ze heeft zich vast niet verdiept in de VVD, en de manier waarop deze partij ideeën van Wilders heeft overgenomen en genormaliseerd om diens kiezers aan te spreken. De verkiezingsuitslag kan hiermee deels als een overwinning van extreemrechts gezien worden.
- p. 22, over de Amerikaanse verkiezingen van 2016: "Bovendien bracht bijna de helft van de kiesgerechtigden geen stem uit; zij vonden geen van beide kandidaten aanvaardbaar." Dit is een vreemde gevolgtrekking; er zijn nog wel meer redenen te bedenken waarom iemand niet zou stemmen.
- p. 17, over de paus die de term coprofilie gebruikt: "Wie zou ooit hebben gedacht dat de paus de vakterm voor poep eten kende?" Uhm, misschien omdat de paus het Latijn machtig is en omdat hij als priester termen voor christelijke zonden kent?
Zeer prettig leesbare uiteenzetting voor iedereen die zelf wil nadenken over de wereld en waarin iets waarheid lijkt te worden als we het maar vaak genoeg horen. In dit boekje beweert Susan Nieman het tegendeel, waarin de waarheid niet door het perspectief maar door rede wordt bepaald.
Ps. Het kostte mij amper twee uur en ik kon het niet wegleggen.
Het activisme van Neiman tegen 'het kwaad' Trump is soms storend. Van een filosoof verwacht ik wat meer een beschouwende kijk op maatschappelijke gebeurtenissen. Verder een vermakelijk en gemakkelijk boek om te lezen. Zet zeker aan tot denken ondanks mijn kritiek.