Οδύσσεια

by Νίκος Καζαντζάκης

«Να γυρίζεις την Ελλάδα με τεντωμένο το αυτί, ν' ακούς από το στόμα του λαού τη λέξη παρθένα ακόμα, χιλιάδες χρόνια αμουντζάλωτη από το μελάνι, και να την παίρνεις μαζί σου, όπως κλέφτουμε τη γυναίκα που αγαπούμε, με κουρσάρικη αναγάλλια! Να σκαρφαλώνεις βουνά, να πεινάς, να διψάς, να 'σαι κατάσκοπος, και ξαφνικά να τα ξεχνάς όλα γιατί αντάμωσες ένα βοσκό και σε φίλεψε μιαν άγνωστη ''περίλαμπρη'' λέξη». [Καζαντζάκης, 1945]

Ο Νίκος Καζαντζάκης ξεκίνησε την «Οδύσσεια» στο Ηράκλειο το 1925 και την ολοκλήρωσε στην Αίγινα το 1938.

Σαν Οδυσσέας της λογοτεχνίας και της γλώσσας, ο Καζαντζάκης για δεκατρία χρόνια έτσι μάζευε λέξεις, «7.500 αθησαύριστες», όπως ισχυρίζονται οι μελετητές. 33.333 17σύλλαβοι στίχοι. Χωρισμένοι σε 24 ραψωδίες. 15.000 ώρες δουλειάς! Ο Καζαντζάκης ξεκίνησε την «Οδύσσεια» στο Ηράκλειο της Κρήτης το 1925, «όταν ο σπόρος της ''Οδύσσειας'' έδενε μέσα μου», όπως χαρακτηριστικά θα γράψει στην «Αναφορά στον Γκρέκο» και θα την ολοκληρώσει στην Αίγινα το 1938. Ολα αυτά τα χρόνια, με αγωνία και μόχθο και με προσήλωση στην αρχικό στόχο, επεξεργαζόταν την αρχική εκδοχή.

«Πρέπει να φροντίσω το κορμί μου, αλλιώς αυτό το έργο θα με ρίξει καταγής», θα γράψει για την «Οδύσσεια», επιμένοντας και πιστεύοντας ότι, τελικά, εκείνη είναι για κείνον Το έργο Ζωής.

Τη σκυτάλη από τον Ομηρο
Αναλαμβάνοντας τη σκυτάλη (και την αφήγηση) από τον Ομηρο, ακολουθεί τον Οδυσσέα αφότου επέστρεψε στην Ιθάκη και έφυγε ξανά, μέχρι τον θάνατό του, στον Νότιο Παγωμένο Ωκεανό. Αλλά ακολουθεί και τη γλώσσα ως τα τρίσβαθα:

Λέξεις όπως «δοξαράς» (Ο δοξαράς γελάει ταντανιστά, ξεσκίστηκε ο λαιμός του), «κοσμοπαρωρίτης (Ολο το μέγα σώμα ξάχνισε του κοσμοπαρωρίτη, κι αργά, χιονοκαράβι, βλάμηδες και πωρικά και μνήμη, σαν καταχνιά στο πέλαο σαλέψαν κι ως δροσουλίτες σβήσαν), «θαλασσόφρυδο» (Μα τότε, μπρούμυτα ως αρπάζουνταν ο Χάλικας στην πλώρα, ξεχώρισε μες στο αφροπέλαγο γαλάζο κορφοβούνι γυαλιστερό, στο θαλασσόφρυδο ν' ανεβοκατεβαίνει), «χεραγκαλιά» (Οι πέτρες πέταξαν γαρούφαλα, τα σαμιαμίθια μπόι, σαν άρχοντας με τα χρουσά σκουτιά κατέβη ο μέγας ήλιος χεραγκαλιά με τη γυναίκα του τη φεγγαροντυμένη· και μοίραζε φτερά στους σκούληκους κι ανθούς στα χορταράκια), «φεγγαροστάζουν» (Μυρίζει η γης το κρινογιασεμί, γυμνές κοπέλες γέρνουν κι απλοχερούν κρασί στους άρχοντες και ρόδα στις κεράδες· πηχτά φεγγαροστάζουν τα δεντρά, σταθήκαν οι χορεύτρες κι ευωδιαστός ιδρώτας δροσερός παχνίζει τα κορμιά τους), «ντιντινίζουν» (Κι οι νύχτες άρμοζαν τ' αστέρια τους στις μαύρες τραχηλιές τους, κι ως άγριες χήρες, αραπόχηρες, στον όχτο κατεβαίναν, και ντιντινίζαν τα βραχιόλια τους τ' αστρομαργελωμένα), τις συναντάμε σε έντυπο λόγο για πρώτη φορά. Καθώς και τις: αγεροσκλόγας, αγιουπίσια, αιματοκύματα, ακρολιχνούν, αϊτοκαρδιά, αναμουράει, γκρεμοχοχλαδάκια, βαριόχνωτος, διπλόσχισε, βρυγιασμένες, μοιράρης, κατάχειλα, νεκρογυναικωνίτης, σύγιαλο, σύθρηνο, ψυχοσούρτης, ψωμοδότρα, σύνολο 7.500 λέξεις μετρημένες, απλές και σύνθετες, λαϊκές και δικές του που, επίσης, τις συναντάμε για πρώτη φορά.
Η ποιητική «Οδύσσεια» και η... Ιθάκη των 7.500 αθησαύριστων λέξεων

«Χιλιάδες αθησαύριστες λέξεις αναζητούν την ταυτότητά τους», θα γράψει ο επιμελητής του δρ Νικόλαος Μαθιουδάκης στη μελέτη του για την «Οδύσσεια» του Νίκου Καζαντζάκη που περιλαμβάνεται στα πρακτικά του 10ου Διεθνούς Συνεδρίου Ελληνικής Γλωσσολογίας το 2012. Επιμένοντας ότι «στην ΟΔΥΣΣΕΙΑ οι γλωσσικές ιδιαιτερότητες αποτελούν τον μορφικό πυρήνα του έπους και κυριαρχούν μέσα από τη μοναδικότητα της επιλογής των λέξεων από τον ποιητή για τη σύνθεση του έπους. Η δύναμη της γλώσσας της ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ βρίσκεται στους τύπους των λέξεων που επέλεξε ο ποιητής να τοποθετήσει άλλοτε περίτεχνα και ποιητικά κι άλλοτε τεχνικά και κατασκευαστικά».

Για να επισημάνει όσα ήδη έχει γράψει ο Μανδηλαράς, ότι «το αίσθημα της λέξης είναι πολύ αναπτυγμένο στον Καζαντζάκη», υπενθυμίζοντάς μας πως «χωρίς ιδιαίτερες γλωσσολογικές σπουδές παρά μόνο με τα εφόδια που απέκτησε με την προσωπική του μελέτη [?] συλλαμβάνει με τον δικό του τρόπο τα γλωσσικά φαινόμενα».

Με φαντασία και λογική
«Οι λέξεις στην καζαντζακική ΟΔΥΣΣΕΙΑ», όπως διαπιστώνεται, «είναι μια πραγματική αποκάλυψη αθησαύριστων λέξεων που κατακυριεύουν κάθε αναγνώστη ποιητικά, νοητικά, συναισθηματικά, ψυχικά, μέχρι το σημείο που δοκιμάζουν τη φαντασία και τη λογική του. Δεν είναι μόνο η ατέρμονη αγωνία του ποιητή να επιλέξει τη μία και μοναδική λέξη για την κατάλληλη θέση μέσα στην ποιητική του δημιουργία και την αποτύπωση της τέχνης του.

Οπως σημειώνει ο Χαραλαμπάκης (1999), ''οι λέξεις παίζουν καθοριστικό ρόλο στον γλωσσικό σκεπτικισμό του Καζαντζάκη'', που τον βασανίζει συνεχώς η έννοια της κάθε λέξης. Ο Καζαντζάκης, συνεχίζει ο Χαραλαμπάκης, συγκινείται ιδιαίτερα από τις ''παρθένες λέξεις'' και γοητεύεται από τη δημιουργία ?μορφική και σημασιολογική? ενός νέου συλλογισμού που τον οδηγεί στην απόδοση μιας νέας μορφής, που δεν απέχει από την έννοια του νεολογισμού, μιας νέας σκέψης, μιας νέας ιδέας που αποτυπώνεται σε μια νέα αχρησιμοποίητη μορφ...

984 pages

First published January 1, 1938

About the author

Ο Νίκος Καζαντζάκης (English: Nikos Kazantzakis) υπήρξε ένας από τους πιο πολυσχιδείς και δημιουργικούς Έλληνες συγγραφείς του 20ού αιώνα, γνωστός για το πλούσιο συγγραφικό του έργο που εκτείνεται από το μυθιστόρημα και την ποίηση έως το θέατρο, τη φιλοσοφία και τη μετάφραση, αλλά και για τη βαθιά στοχαστική του διάθεση που διαμόρφωσε τη δική του κοσμοθεωρία. Γεννημένος στο Ηράκλειο Κρήτης, μεγάλωσε σε μια εποχή πολιτικών αναταραχών και κοινωνικών αλλαγών, οι οποίες επηρέασαν έντονα την προσωπικότητα και την πνευματική του πορεία. Σπούδασε νομικά στην Αθήνα και συνέχισε μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι, όπου μαθήτευσε κοντά στον Ενρί Μπερξόν και ήρθε σε επαφή με τις σύγχρονες φιλοσοφικές και λογοτεχνικές τάσεις. Από τα πρώτα του κιόλας έργα φάνηκε η ανησυχία του για τα μεγάλα υπαρξιακά ερωτήματα, η αναζήτηση νοήματος μέσα από τη θρησκεία, την τέχνη, την επιστήμη και την πολιτική. Ταξίδεψε σε πολλές χώρες, όπως η Ιταλία, η Ισπανία, η Ρωσία, η Ιαπωνία, η Κίνα και η Αγγλία, και κάθε του ταξίδι κατέγραφε εντυπώσεις που μετουσίωνε σε έργα γεμάτα ζωντάνια, στοχασμό και αλληγορία. Πολιτικά δραστήριος, διατέλεσε για μικρό διάστημα υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου στην κυβέρνηση Σοφούλη και ασχολήθηκε με θέματα εκπαίδευσης και πολιτισμού, ενώ συνεργάστηκε και με διεθνείς οργανισμούς όπως η UNESCO. Η πνευματική του παραγωγή είναι τεράστια: τα μυθιστορήματα «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», «Καπετάν Μιχάλης», «Ο τελευταίος πειρασμός» και «Ο φτωχούλης του Θεού» είναι έργα που γνώρισαν παγκόσμια αναγνώριση και μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες, μεταφέροντας τη φωνή της ελληνικής ψυχής σε διεθνές κοινό. Ιδιαίτερα ο «Ζορμπάς» έγινε παγκόσμιο λογοτεχνικό και πολιτιστικό σύμβολο, χάρη και στη διάσημη κινηματογραφική του μεταφορά. Παράλληλα, ασχολήθηκε με την ποίηση, με κορυφαίο του έργο την «Οδύσεια», ένα μνημειώδες επικό ποίημα σε 33.333 στίχους, το οποίο εκφράζει την αδιάκοπη αναζήτηση του ανθρώπου για ελευθερία και υπέρβαση. Στον τομέα της μετάφρασης, προσέφερε σημαντικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας στο ελληνικό κοινό, μεταφράζοντας μεταξύ άλλων την «Θεία Κωμωδία» του Δάντη και έργα του Ομήρου, του Νίτσε και του Δαρβίνου. Ο Καζαντζάκης διαμορφώθηκε πνευματικά από ποικίλες επιρροές: τον χριστιανισμό, τον βουδισμό, την αρχαία ελληνική σκέψη, τον υπαρξισμό, τη φιλοσοφία του Μπερξόν, αλλά και τις εμπειρίες του από την πολιτική και την κοινωνία. Η σκέψη του χαρακτηρίζεται από την ένταση ανάμεσα στην ύλη και το πνεύμα, την ανάγκη να υπερβεί κανείς τα όριά του και να αγωνιστεί για ελευθερία, αλήθεια και δημιουργία. Προκάλεσε πολλές φορές αντιδράσεις για τις τολμηρές του ιδέες, ιδίως σε σχέση με τη θρησκεία, με αποτέλεσμα η Ορθόδοξη Εκκλησία να καταδικάσει ορισμένα έργα του. Ωστόσο, η πνευματική του δύναμη και η λογοτεχνική του αξία αναγνωρίστηκαν διεθνώς. Υπήρξε υποψήφιος επανειλημμένα για το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, χωρίς όμως να το κερδίσει, αν και η παγκόσμια απήχηση του έργου του τον καθιστά έναν από τους σημαντικότερους συγγραφείς της εποχής του. Στην προσωπική του ζωή, παντρεύτηκε δύο φορές και βρήκε στο πλευρό της Ελένης Καζαντζάκη μια σύντροφο που στήριξε και διέσωσε το έργο του. Πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του ταξιδεύοντας και γράφοντας ακατάπαυστα, μέχρι τον θάνατό του στο Φράιμπουργκ, ενώ η σορός του αναπαύεται στο Ηράκλειο. Η επιγραφή στον τάφο του, «Δεν ελπίζω τίποτα, δεν φοβάμαι τίποτα, είμαι λεύτερος», συνοψίζει με τον πιο λιτό και δυνατό τρόπο την κοσμοθεωρία του. Ο Καζαντζάκης άφησε μια παρακαταθήκη που υπερβαίνει τα σύνορα της Ελλάδας, με έργα που αγγίζουν τον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης, και εξακολουθεί να εμπνέει αναγνώστες, στοχαστές και καλλιτέχνες σε όλον τον κόσμο, αποτελώντας έναν αληθινά οικουμενικό συγγραφέα που έδωσε νέα πνοή στη νεοελληνική λογοτεχνία.

Reviews

[Kyriakos Sorokkou]

Διαβάστε τις σκέψεις μου για ολόκληρο το έργο
εδώ ➡️ Οδύσσεια Γ’ Τόμος.