Jump to ratings and reviews
Rate this book

مصدق و نبرد قدرت

Rate this book
کتاب به مبارزات و روحیه ناسازگار دکتر مصدق می‌پردازد. و می‌توان از آن به عنوان یک سند تاریخی معتبر استفاده کرد. دکتر همایون کاتوزیان در کتاب مصدق و نبرد قدرت در ایران درباره شرایط پس از شکست کودتای شاهانه ۲۵ مرداد می‌نویسد: «حزب توده بلافاصله اعلامیه‌هایی بر در و دیوار چسباندند که در آن‌ها خواهان اعلام فوری «جمهوری دموکراتیک» شده بود. اما مصدق دستور داد همه را به فوریت از درو و دیوار بکند.» دکتر حسین فاطمی هم در سخنرانی خود در میتینگ ۲۵ مرداد به تصمیم مردم و اراده مردم در اداره کشور اشاره می‌کند و رفتن شاه را پایان حکومت شاهنشاهی می‌خواند

چاپ اول ۱۳۷۱

499 pages, Hardcover

First published October 1, 1990

6 people are currently reading
284 people want to read

About the author

Homa Katouzian

51 books183 followers
محمدعلی همایون کاتوزیان

Ratings & Reviews

What do you think?
Rate this book

Friends & Following

Create a free account to discover what your friends think of this book!

Community Reviews

5 stars
35 (36%)
4 stars
40 (41%)
3 stars
16 (16%)
2 stars
3 (3%)
1 star
2 (2%)
Displaying 1 - 12 of 12 reviews
Profile Image for Maziyar Yf.
818 reviews632 followers
September 12, 2025
دکتر همایون کاتوزیان در کتاب مصدق و نبرد قدرت در ایران کوشیده است به زندگی سرشار از مبارزه دکتر محمد مصدق از جوانی تا شروع انقلاب مشروطه ، دوران متعدد نمایندگی در مجلس شورای ملی ، کار و تحصیل در سوییس ، برگشت به ایران و پذیرش عنوان والی فارس ، حضور مصدق در دولتهای پس از مشروطه ، کودتا سوم اسفند ، مخالفت با نخست وزیری و پادشاهی رضا خان ، تبعید به احمد آباد ، برکناری رضا شاه و حمله متفقین به ایران ، شروع جنبش نفت و نقش کلیدی مصدق در آن ، دوره نخست وزیری اول او ، قیام سی تیر و سقوط دولت قوام ، نخست وزیری دوم ، کودتا 25 و 28 مرداد ، دستگیری ، زندان ، فوت مصدق و در پایان نقش مصدق در تاریخ معاصر ایران نگاهی کوتاه انداخته و به این ترتیب بخش بسیار مهمی از تاریخ ایران را هم بررسی کند .
شرح زندگی پربار و انبوه مبارزات دکتر مصدق بدون شک برگی درخشان از مبارزات ملت در برابر ارتجاع واستبداد داخل و استعمار بیرون بوده ، دکتر مصدق در درازای تاریخ طولانی ایران فاصله میان دولت و مردم را ،اگر گفتن از میان بُردن آن اغراق آمیز باشد ، دست کم بسیار کم و ناچیز کرد . اما در همین حال ابهامات و سوال ها و انتقادهای زیادی نسبت به عملکرد دکتر مصدق هم همواره وجود داشته ، دکتر کاتوزیان در این کتاب کم حجم اما با اهمیت کوشیده به این سوالات پاسخ دهد .
اگر معنای نقد را نسبت دادن ایراد و عیب یا نشان دادن نقاط ضعف بدانیم تا پیش از شروع نهضت نفت و قرار گرفتن مصدق به عنوان رهبر آن ، در کارنامه مصدق نقطه ضعف چندانی دیده نمی شود ، او صدای بلند و فریاد یک ملت در راه حفظ و نگه داری مشروطه و مخالف قاطع استبداد بوده ، در کارنامه سیاسی او هم نشان چندانی از تک روی دیده نمی شود ، مصدق خود را به عنوان یک چهره مستقل ، پاک و یک رهبر توانا مجلس به ملت ثابت کرده بود .
کار دکتر کاتوزیان با شروع نهضت ملی نفت است که دشوار شده ، او همزمان با نشان دادن همدلی کامل به مصدق و آرمانهای او تلاش کرده تا نگاه مستقل و بی طرفی به کارنامه و دست آوردهای مصدق داشته باشد اما همفکری نویسنده بر بی طرفی او برتری داشته . کاتوزیان از مصدق بت نساخته اما شاید نگاه او به نگاه دکتر مصدق و یاران او نزدیک تر بوده است .
آشکار است که بخش عمده کتاب به جریان ملی شدن نفت و نقش بی بدیل مصدق در آن اختصاص یافته . این دوره فعالیت های پارلمانی مصدق ، افشای نقش رضا شاه در تمدید قرار داد 1933 و مخالفت شدید با شرکت نفت انگلیس و فعالیت آن در جنوب کشور را شامل شده ، پس از ترور رزم آرا و تصویب قانون ملی شدن نفت در مجلس شورای ملی و سپس در سنا ، مصدق و یاران او اکثریت مجلس را در دست گرفته و به این گونه شاه که خود مخالف ملی شدن نفت بوده مجبور به تصویب این قانون و سپس انتخاب دکتر مصدق به مقام نخست وزیری می شود .
کاتوزیان سپس به جدال نفتی و ادامه دار ایران و انگلیس که ابتدا به شورای امنیت سازمان ملل و سپس دیوان لاهه کشیده شده بود پرداخته و البته نقش غیر قابل انکار و دفاع محکم مصدق را هم بیان می کند ، ایران در هر دو دادگاه با هدایت مصدق که خود حقوق بین الملل خوانده بود انگلستان را شکست می دهد . در تهران از مصدق همانند قهرمان ملی استقبال شده و او به محبوبیتی بی مانند در خاورمیانه می رسد .
دوره دوم نخست وزیری مصدق که پس از قیام 30 تیر و سقوط دولت قوام آغاز شده در حقیقت مانند جنگی فرسایشی و مهلک برای او بوده ، او هم زمان در چند جبهه و با دشمنانی به مراتب قویتر از خود در ستیز بوده ، بخش بسیار مهمی از دشمنان او طرفداران سلطنت مطلقه و پادشاهان پهلوی چه رضا شاه و چه پسرش بوده اند ، در حقیقت مصدق در هر دوره پدر و پسر با اقبالی بلند از مرگ گریخته و عاقبت او حصر در خانه پدری در احمد آباد بوده است . به همین گونه جنبش آزادی خواهی مصدق نه تنها هیچ گاه از حمایت روحانیون برجسته برخوردار نشده بود ، بلکه روحانیون محافظه کار مانند آیت الله بهبهانی و کاشانی به شدت با او مخالف بوده و آیت الله بروجردی هم در بهترین حالت مصدق و جنبش او را نادیده می گرفته است .
بر خلاف آن چه در مورد عدم تمایل مصدق برای گفتگو با مخالفان گفته شده ، مصدق با شاه جوان و البته سخت دسیسه گر و توطئه چی به تعامل رفتار می کرده، اگر چه که صبر طولانی مصدق پس از کشف توطئه شاه برای قتل مصدق در اسفند همان سال و نجات معجزه آسای او به پایان رسید .
همچنین مصدق به دلیل تعامل با روحانیون و تحریک نکردن بیشتر آنان بر ضد خود ، اقدامی برای حقوق زنان انجام نداد که این امر به او لطمه سنگینی زد ، او حمایت بخش مهمی از طبقه متوسط شهر نشین را از دست داد و البته به ازای آن هیچ حمایتی از روحانیون هم بدست نیاورد .
نکته مهم دیگری که کاتوزیان در انتقاد از مصدق بیان کرده عدم مشورت او با چهره های شاخص نهضت ملی مانند کریم سنجابی بوده ، البته او در ادامه کتاب به ضعف مفرط رهبران جبهه ملی پس از مصدق و ناتوانی آنان در سازماندهی نهضت ملی اشاره نسبتا مفصلی کرده است ، به نظر می رسد که مصدق به ضعف رهبران نسل اول جبهه ملی آگاهی داشته و از این رو از آنان دوری کرده که البته این دوری به ضرر مصدق و نابودی جبهه ملی در زمان دیکتاتوری شاه انجامیده .
اما کاتوزیان بزرگترین اشتباه مصدق را دررد دو پیشنهاد نفتی ، اول پیشنهاد مشترک آمریکا و انگلستان و سپس نپذیرفتن بانک جهانی به عنوان میانجی می داند ، به این ترتیب آمریکا به عنوان استعمار جدید با انگلستان ، استعمار پیر در سرنگونی مصدق هم پیمان شد و از جهتی دیگر با وخیم شدن شرایط اقتصادی به علت تحریم نفت ، مصدق بخش قابل توجه دیگری از هواداران خود را هم که اکنون تنها خواستار پایان یافتن بحران نفت بودند از دست داد .
به این ترتیب آن روز ننگین و پایان کار مصدق فرا رسید ،اما کاتوزیان داستان پردرد مصدق پس از کودتا را رها نکرده و بخش قابل توجهی از پیشامدهای پس از کودتا را شرح داده است ، یکی از مهمترین آن دادگاه فرمایشی مصدق و جدال او با دادستان ارتش حسین آزموده است که مصدق به عنوان وکیلی برجسته به همراه ادله حقوقی فراوان دفاع درخشانی از خود و عملکرد و دولت خود نشان داد .
بخش پایانی کتاب سرنوشت جبهه ملی بدون مصدق و ضعف و بی لیاقتی کامل رهبران نسل اول را در غیاب مصدق نشان می دهد ، این ضعف تا اندازه ای مشهود بوده که جبهه ملی از پس از مصدق از برگذاری یک همایش و یا صدور یک بیانیه ناتوان بوده است .
حصر خانگی دوم مصدق این بار 12 سال و تا زمان وفات او ادامه یافت ، شرایط او در حصر به گونه ای سخت بوده که او هر روز آرزوی مرگ خود را داشته .مصدق در حصر به نواختن تار که پیشتر فرا گرفته بود می پرداخته و تصور کردن مصدق تنها با عبایی که بر دوش می انداخته در هنگام نواختن تار ، در عین دردناک بودن شاید نشانی از عزم واراده پیرمرد بوده .
دکتر کاتوزیان به جدال شاه و مصدق و مقایسه آن دو هم به اختصار پرداخته . از نگاه کاتوزیان در حالی که شاه تنها به رشد و عوامل سخت افزاری مانند ساخت جاده ، راه و سد و صنایع سنگین توجه داشته ، مصدق به توسعه به معنای بهبود روابط میان انسانها واصلاح قوانین مانند تمرکز زدایی از قدرت سیاسی ، مشارکت مردم در امور اجتماعی و سیاسی ، دموکراتیزه کردن قوانین و شفافیت دولت و وجود مطبوعات آزاد اعتقاد راسخ داشته ، از نگاه او پیشرفت اجتماعی و دخالت دادن مردم در سرنوشت خود بنیادی تر از ایجاد صنایع مونتاژ و محروم ساختن ملت از توسعه بوده است .
در پایان کاتوزیان دکتر محمد مصدق و دیگر چهره بسیار مهم آن روزگار یعنی خلیل ملکی را نه مردان زمان خود بلکه مردان همه زمان ها توصیف کرده است .
Profile Image for Maziar MHK.
179 reviews194 followers
July 28, 2019
یکم: کتابی که خوانده شد ، نگاهی است به همه ی پازل هایِ "زمانی-رُخدادی"یِ 150 سال اخیر که نام و عملکردِ مصدق را در بطن خویش داشته

دوم: نویسنده یِ کتاب حاضر، دکتر کاتوزیان( صاحب نظریه چرخه یِ ایرانیِ "استبداد-هرج و مرج-استبداد" )، که موضعِ ضدپهلویِ روشنی دارد والبته حمایتِ فکری نظام مند و تاییدواری هم از "همه" یِ اتفاقات سال پنجاه و هفت هم ندارد

سوم: مترجم، فرزانه طاهری (همسر گلشیری، نویسنده یِ شازده احتجاب)، ترجمه ای روان، امانتدارانه، سلیس ودر یک کلام، برگردانیِ 5 ستاره و تمام عیار ارزانی داشته

چهارم: در این کتاب، علامتی روشن، دالِ برهواخواهیِ قدیس سازانه و معصوم پردازانه از مصدق نخواهید یافت چنان که بعنوان شاهدی بر مدعا، ماجرایِ حکمیت بانک جهانی در حل اختلافِ "شرکتِ نفت ایران و انگلیس" و دولت قبل از کودتا، داستانی است که به هر تقدیر، عدم همراهیِ مصدق جز خطاهای وی محسوب شده است

پنجم: فصل بندی هایِ کتاب گرچه رعایتِ خط سیر زمانی و ترتیب حوادث را به تمامی معمول داشته اما، نام فصول، مقدمه و موخره با نگاهی به نقشِ مصدق در آن زمانِ خاص و آن حادثه یِ مشخص تنظیم و نگارش یافته

ششم: تاکید نویسنده بر شاهکارِ مصدق در طراحیِ سیاستِ قطع وابستگی به نفت در زمان اوج تحریم های نفتی بِمددِ کابینه ای پاک و ملی، با روزهای سیاه مردمان کشورم در ایامِ جاری شباهتی اساسی دارد و تفاوتی نیزالبته (شباهت در فشارِ خُردکننده تحریم و تفاوت در بی عملیِ کُنش هایِ ضد تحریم)، چرا که علی رغم تطورِ روش های اقتصادگردانیِ دولت در این 70سال، هنوز وابستگی به نفتِ سیاه همان است و وابستگان همان قدر سیاه رو و در عذاب.
حرف آخر:خواندن کتاب داستان وار است و کمتر نکته ی منفی و دافعه سازی برای مخاطب عام دارد، بخوانیمَش
Profile Image for Fateme Maleki.
64 reviews34 followers
June 25, 2017
آقای کاتوزیان منصفانه تاریخ رو نگاه میکنند. امیدوارم درست باشه نگاهم نسبت به نگاه ایشون!
Profile Image for Rawan.
86 reviews2 followers
December 5, 2022
مصدق والصراع على السلطة في إيران، برز اسم مصدق على صعيد الإعلام الخليجي الحديث بعد الثورات العربية، كقائد شجاع وقف ضد الامبريالية الحديثة وسقط على يدها، ومن يسمع عن الصورة الأسطورية لمصدق لأبد أن يرغب بالقراءة عنه، أما بالنسبة للكتاب ينقسم إلى قسمين القسم الأول عن الحياة الاجتماعية والمسيرة السياسية لمصدق وصراع الأحزاب والشاه ، السرد فيه كان ممل جدًا ، و أعتقد أن السبب يعود لكون كمية المعلومات التفصيلية فيه لم تكن بالقدر الكافي للفهم والارتباط بالحدث وبالتالي قدمت حكاية غير مكتملة خاصة أن المعرفة بالوضع السياسي الإيراني الداخلي في تلك الفترة ليست أمر شائع ، أما الجزء الثاني كان ممتع ويعطي صورة واضحة لخلفية التغيير السياسي الانتقالي في إيران الذي بدأ من حملة السجن والابعاد التي تعرض لها مصدق و ما أعقبها من أحداث رفعت سلطة وعرش الشاه ثم اسقطته على يد حلفاء الداخل والخارج.
Profile Image for Hadi Akbari.
35 reviews9 followers
September 1, 2017
دکتر مصدق شخصیتی هست که هر ایرانی باید با اون آشنا بشه. آرمان ها، نوع فعالیت ها و زندگی ایشون برای هر ایرانی بخصوص سیاستمداران باید الگو باشه که اگر این اتفاق بیفته ایرانی آباد و دوست داشتنی تر خواهیم داشت.
دکتر کاتوزیان در بررسی ابعاد زندگی دکتر مصدق به مانند دیگر کتاب های خود سعی کرده تا انجا که می تواند بی طرفانه جریانات و اتفاقات را بازگو کند و تحلیل های خودش را ارائه دهد.
بی شک این کتاب همانند دیگر کتاب های دکتر کاتوزیان، به شناخت تاریخ ایران کمک شایانی خواهد کرد و به شدت توصیه می شود.
Profile Image for Ali.
Author 17 books677 followers
March 11, 2015

نگاهی به مصدق با تلاشی قابل ستایش تا همه جانبه و بی طرف باشد.
در میان برگ های بسیاری که در مورد مصدق خوانده ام، یکی از بهترین هاست.
Profile Image for نبيه العاكوم.
91 reviews9 followers
September 8, 2016
كالعادة، يمتاز أسلوب الكاتب توما كاتوزيان بالرائع، وهو الخبير في تاريخ الفرس.
كتاب مهم جداً لقراءة حياة الرجل الفريد من نوعه محمد مصدق. الرجل التقدمي الحداثي (غير المتغرب) المؤسساتي الديمقراطي، الحيادي في الصراع الذي نشأ أيام حكمه بين الغرب والشيوعية. قدّم القوة الثالثة كخطاب لا ينحاز لأي من القطبين في هذه المرحلة. تختصر حياته الوزارية بنقطتين مهمتين: "تأميم النفط" و"الإقتصاد اللا نفطي". رجل اجتمعت عليه الخصوم، فأراد السوفيات والبريطانيين والأميركيين أن يطيحوا به من خلال الشاه للإستحواذ على النفط الإيراني. استراتيجية مصدق هي تأميم النفط للقضاء على الضغوطات السياسية التي تمارسها الشركات الأجنبية على الحكومة والسلطة الإيرانيتين.
75 reviews9 followers
March 11, 2018
كتاب جميل يحكي عن فترة احد اهم وزارء العهد البهلوي والذي تسبب في ضجة تأميم التفط ، الكتاب يحكي عن سيرة ذلك الرجل الوطني وكيف دفع ثمن مواقفه الوطنية. يفصل الكتاب ايضاً في جزء كبير في القضية الاشهر التي ارتبطت بمصدق وهي قضية تأميم النفط. الكتاب رائع وجميل عدا بعض الاسهابات في بعض التفاصيل التي لاتهم القارئ العادي وكذلك كثرة اسماء الاشخاص الغير معروفين في الحكومة وخارجها.
Profile Image for Mai Alsharif مي الشريف.
258 reviews264 followers
March 9, 2016
الكتاب جميل يوضح لك مدى "وساخة" السياسه و كيف الشاه ايران حرص على كرسيه اكثر من الشعب و مدى سيطرة بريطانيا و حتى أمريكا و تدخلاتها في ايران طمعا بالبترول .. مصدق كان الرجل الوفي في الزمن الأغبر و بسبب حبه لبلده حاربه الشاه ايران و ساعد بريطانيا للانقلاب عليه و سجنه
Displaying 1 - 12 of 12 reviews

Can't find what you're looking for?

Get help and learn more about the design.