Kültür ve Dil

by Mehmet Kaplan

Türk dili ve kültürü üzerinde söz söyleyenler, ayrı kanaat ve ilkelerden hareket etmenin tabii neticesi olarak ayrı neticelere varmaktadır. Ayrı ilkeleri belirleyen temel unsurlar arasında Türk kültürünün kaynakları, İslam dininin Türk toplumunun yapısına etkileri ve batılılaşma meselesinin boyutları gibi önemli konular vardır. "Eşyayı kullanma ve ona hakim olma tarzı" şeklinde tarif edilen kültür, bir çok yerde ancak dil sayesinde, ifadeye bürünmekte ve manalar kazanmaktadır. Bu noktada dili kültürden, kültürü de ortaya çıktığı ve boy verdiği ortamın dünya görüşünden ayrı düşünmek mümkün değildir.

201 pages, Paperback

First published October 1, 1982

About the author

Bugün Eskişehir'e bağlı, Sivrihisar'da doğdu. Babası Halil İbrahim Bey, annesi Fatma Hanımdır. Mehmet Kaplan Sivrihisar ilkokulunu bitirir (1928).

Ailesi Eskişehir'e yerleşince Eskişehir Lisesi'ne devam eder. 1935 yılında liseyi bitiren Mehmet Kaplan, hocalarının etkisiyle Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'ne girmek üzere İstanbul'a gelir.

Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'ne kaydını yaptırır, yardımcı disiplin olarak felsefe, psikoloji ve sosyoloji derslerine devam eder.

Reşit Rahmeti Arat'ın temin ettiği bir bursla 1936 yılında Almanya'ya gider. Almanca öğrenir, bir yandan da lise yıllarında başladığı Fransızcasını ilerletmek için tercümeler yapar.

Mehmet Kaplan, Almanya'dan döndükten sonra, Eşrefoğlu Rumî-Hayatı ve Eserleri adlı bir travay hazırlar. 1939 yılında Emir Sultan isimli lisans teziyle mezun olur. Fuat Köprülü tarafından asistan namzedi olarak Fakülteye alınır (1939), ancak Köprülü siyasete atılarak Fakülteden ayrılınca, yerine tayin edilen Ahmet Hamdi Tanpınar'ın asistanı olur.

1939 yılında Namık Kemal hakkındaki doktora tezine başlar. 14 Ekim 1942 yılında, Namık Kemal, Hayatı ve Eserleri adlı teziyle Türkiye'de Ali Nihat Tarlan'dan sonra ikinci "edebiyat doktoru" unvanını alır. Aynı yılın Şubat'ında edebiyat öğretmeni Behice Moyuncur Hanımla evlenir. 28 Mart 1944 tarihinde Tevfik Fikret ve Şiiri adlı teziyle doçent olur. 1944-1946 yılları arasında Büyük Çekmece ve Konya Askerî Ortaokulu'nda vatanî görevini yapar. 1949 yılında Fakülte kontenjanından bir yıllığına Fransa'ya gider. Sorbonne Üniversitesi'nde ders, seminer ve konferansları takip eder, ilmî çalışmalar yapar. 1950 yılının Temmuz ve Ağustos aylarında Londra'ya geçer.

26 Haziran 1953 tarihinde Şiir Tahlilleri I (Akif Paşa'dan Yahya Kemal'e) adlı takdim teziyle profesörlüğe yükseltilir.

1958 yılında eğitim ve öğretime başlayan Atatürk Üniversitesi'nin kurucu hocaları arasında gönüllü olarak yer alan Mehmet Kaplan, Edebiyat Fakültesi dekanlığı ve Rektör vekilliği yapar.

Mehmet Kaplan, 24 Ocak 1962 tarihinde Prof. Ahmet Hamdi Tanpınar'ın vefatı üzerine Yeni Türk Edebiyatı Kürsüsü başkanlığına getirilmiştir.

10 Kasım 1966'da fedakâr hayat arkadaşı Behice Hanımı kaybeden Mehmet Kaplan, altı ay kaldığı Avrupa'dan döndükten sonra (Şubat-Temmuz 1967) Basın İlân Kurumu Genel Kurul üyeliğine, 1973'te İstanbul Üniversitesi Senato Üyeliğine, 1974'te Türkiyat Enstitüsü müdürlüğüne seçilir. 1981 yılında Millî Kültür Vakfı tarafından kendisin "Millî kültüre hizmet şeref armağanı" verilir.

2547 sayılı Yüksek Öğretim Kanunu gereğince, üniversite bünyesinde yapılan değişiklik üzerine 6 Eylül 1982 tarihinde İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü başkanlığına ve 1983'te ikinci defa Türkiyat Enstitüsü (yeni adıyla Türkiyat Araştırma Merkezi) müdürlüğüne atanır.

14 Ekim 1983'te Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yüksek Kurul üyeliğine seçilir. Prof. Dr. Mehmet Kaplan, Kültür Bakanlığı, Millî Eğitim Bakanlığı ve Devlet Planlama Teşkilâtı tarafından kurulan kültür, dil ve edebiyat komisyonlarının hemen hepsinde vazife alarak değerli hizmetlerde bulunmuştur.

1 Ocak 1984 tarihinde yaş haddinden emekli olan Mehmet Kaplan, vefatına kadar (23 Ocak 1986 Perşembe) Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı bölümünde lisans, yüksek lisans ve doktora dersleri vermeye devam etmiştir.

Reviews

[Zeynep Ceyda Demirkan · Rating 4 out of 5]

Hocalar böyle kitaplar verince nefret nefret nefret ediyorum. Çok sıkıcı bir kitap ama adam o kadar önemli noktalara o kadar doğru bir şekilde değinmişki hakkını vermek lazım. Bir çok konu da yazara katıldım ama yine de çok sıkıcıydıııııı

[Alper Atasoy · Rating 3 out of 5]

Büyük edebiyat tarihçilerimizden Mehmet Kaplan'ın (1915-1986) 1970-80 arasında Türk dili, dilde sadeleşme, öztürkçecilik, Yeni osmanlı edebiyatı konularında yazdığı yazılardan oluşan bir derleme. Kaplan'ın özellikle vurguladığı konu, o dönemlerde çok tartışılan bir mesele olan Arapça-Farsça kökenli kelimelere öztürkçe karşılık bulma akımının dile verdiği zarar. Konuşma diline yerleşmiş "eski" kelimelerin yerine uyduma kelimeler bulmanın dili kısırlaştırdığını savunan Kaplan, bu tür değişimlerin zamanın ve kültürün akışına bırakılmasını ve uydurma kelimelerin zorla kabul ettirilmeye çalışılmasının yanlış olduğunu vurguluyor. Bununla birlikte Türkçede olmayan Batı kökenli kelimelere bulunan karşılıkların bazılarının dile yerleştiğini ve bunu yadırgamadığını söylüyor. Örneğin "communication" kelimesine karşılık bulunan "iletişim"i sevdiğini ve kullandığını belirtiyor. Ancak "hürriyet", "mesela", "tespit etmek" yerine kullanılan "özgürlük", "örneğin", "saptamak" gibi kelimeleri sertçe eleştiriyor, ki bu kelimeler günümüzde kabul görmüş durumda. Kaplan milliyetçi bir bakış açısına sahip olduğu için, dönemin siyasi-fikri tartışma ortamına paralel olarak yazılarında, öztürkçeciliğin kaynağı olarak gördüğü sol görüşlere karşı eleştirel bir tavır takınıyor. Kitap, bu tip tartışmaları aktarması açısından ilgi çekici olmakla birlikte bazı kelimelerin Cumhuriyet döneminde geçirdiği değişimleri göstermesi bakımından ilgi çekici.

[sherlotte holmes · Rating 3 out of 5]

Yazar -farklı dönemlerde- kendiyle çeliştiği, (benim için) aşırı uçlarda gidip geldiği, gerçeği neresi işine yarıyorsa oradan gördüğü için çok içselleştiremedim ancak önemli ve haklı tespitleri de olduğu muhakkak. Bazı bölümlerine katıldım, bazılarını anladım ama hak vermedim, bazen de yok artık dedim... Bu nedenle kaç puan vermem gerektiğinden de emin olamadım... Yine de bir kaynak kitap olarak önemli olduğunu düşünüyorum...

[Nakş Ab]

Wonderful