Από τον Δία στον Χριστό

by Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, Hélène Glykatzi-Ahrweiler, Areti Mpoukala (Editor)

Επτά αιώνες που άλλαξαν ριζικά την Ευρώπη σε ένα μικρό βιβλίο. Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ξέρει να μας εξηγήσει απλά, κατανοητά, πλήρως πώς περάσαμε από τους 12 βασικούς και πάμπολλους περιφερειακούς θεούς στον Χριστό? πώς άλλαξε ο πνευματικός βίος των ανθρώπων? τι ρόλο έπαιξαν οι πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες, οι «βάρβαροι» και τα ελληνικά? πώς αυτό το σταδιακό πέρασμα από τη μία εποχή στην άλλη δεν διαμόρφωσε μόνο τον τρόπο που σκεφτόμαστε σήμερα, αλλά έδωσε νέο νόημα ακόμα και στις λέξεις που χρησιμοποιούμε.

Genres: History, Christianity

144 pages, Paperback

First published October 1, 2017

About the author

Η Ελένη Γλύκατζη - Αρβελέρ γεννήθηκε το 1926. Σπούδασε στην Αθήνα και στο Παρίσι και ειδικεύτηκε στη μελέτη του κόσμου της χριστιανικής Ανατολής, και ειδικότερα του κράτους και της κοινωνίας του Βυζαντίου. Μια σειρά εργασίες της πάνω στο Βυζάντιο την έκαναν γνωστή. Αναφέρουμε εδώ μονάχα μερικές: "Έρευνες για τη διοίκηση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας τον ένατο - δέκατο αιώνα" (1960), "Το Βυζάντιο και η θάλασσα" (1966), "Μελέτες για τη διοικητική και κοινωνική διάρθρωση του Βυζαντίου" (1971), "Βυζάντιο, η χώρα και τα εδάφη" (1976), κ.λπ. Έλαβε μέρος σε διάφορα παγκόσμια συνέδρια ιστορίας και προσκλήθηκε για διαλέξεις στα μεγαλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου ενώ έχει τιμηθεί με πολλές διακρίσεις. Το 1967 έγινε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης και το 1976 εκλέχτηκε Πρύτανης στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης (η πρώτη γυναίκα να τιμηθεί με μια τέτοια θέση στα 700 χρόνια παράδοσης του Πανεπιστημίου). Έχει διατελέσει, μεταξύ άλλων, Πρύτανης του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου, Πρόεδρος του Πανεπιστημίου του Παρισίων και του Κέντρου Τέχνης και Πολιτισμού Ζωρζ Πομπιντού-Μπομπούρ. Είναι αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και είναι επίτιμη πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου των Δελφών. Θεωρείται μια απ' τις πλέον εξέχουσες πανεπιστημιακές και πνευματικές προσωπικότητες του τόπου μας που τιμούν πραγματικά την πατρίδα μας στο εξωτερικό. Η εργογραφία της είναι ιδιαιτέρως σημαντική και παραμένει σημείο αναφοράς των μελετητών.

Reviews

[Adamantios · Rating 3 out of 5]

Αρκετά ενδιαφέρον βιβλίο και προφανώς το αδικώ βάζοντάς του μόνο τρία αστεράκια. Έχει κατά την γνώμη μου, όμως, δύο ελαττώματα:
1ον. Παρά την δήλωση ότι πρόκειται για βιβλίο για το ευρύ φιλομαθές κοινό, η συγγραφέας παραθέτει κάποια αρχαία αποσπάσματα χωρίς να δίνει την μετάφρασή τους.
2ον. Σε αρκετά σημεία η σύνταξη και άρα η ροή και κατανόηση του κειμένου είναι κάπως στρυφνή. Δεν νομίζω ότι είναι εσκεμμένη επιλογή. Ενδεχομένως η ροή της σκέψης να ήταν στην Καθαρεύουσα (ή στα Γαλλικά ) και να αποτυπώθηκε στο κείμενο στην Δημοτική χωρίς τις απαραίτητες προσαρμογές.

[évan · Rating 2 out of 5]

Παρόλο που η κριτική είναι αρνητική, το συστήνω, σαν ένα γρήγορο ανάγνωσμα, για όποιον ενδιαφέρεται για τις σύγχρονες πολιτικές εξελίξεις. Ο πυρήνας του έργου, η αναλογία εκείνης της περιόδου με τη σημερινή, δίνει μια πολύ ενδιαφέρουσα οπτική για τα τεκταινόμενα γύρω από το ζήτημα της παγκοσμιοποίησης και των παραγώγων της.


Κατανοώ ότι η συγγραφέας ήθελε απλά να παρουσιάσει την «επιστημονική της εμπειρία, χωρίς όμως επιστημονικές αξιώσεις». Ωστόσο, το τελικό αποτέλεσμα είναι μια παράθεση συμπερασμάτων, χωρίς καμία επεξήγηση. Δεν υπάρχει ούτε μία παραπομπή, ούτε όταν απορρίπτει κοινά αποδεκτές αλήθειες, ως ιστορικά μυθεύματα. Το αποτέλεσμα είναι, ότι το βιβλίο μου γέννησε πολλές απορίες, ενώ μου έλυσε ελάχιστες.

Θα έπρεπε τουλάχιστον να υπάρχει ένα ευρετήριο όρων , όπου θα παραθέτονται επεξηγηματικά πληροφορίες τις οποίες δεν γνωρίζει ο μέσος αναγνώστης, στον οποίο υποτίθεται ότι απευθύνεται.

Δεν έβαλα ένα αστεράκι για δύο λόγους. Πρώτον, για την εξαιρετική ποιότητα της έκδοσης. Και δεύτερον, για τον συγγραφικό σκοπό.

Δυστυχώς, δεν έφτασε τον πήχη που η ίδια έθεσε. Μου δίνει την εντύπωση ότι κουράστηκε.

[Michail Drakomathioulakis · Rating 3 out of 5]

Τὸ θέμα εἶναι πράγματι ἐνδιαφέρον, ἀλλά, ἐνῷ ἀπ᾽τὴν συγγραφέα δηλώνεται πὼς τὸ βιβλίο ἀπευθύνεται στὸ γενικὸ κοινό, τὸ κείμενο εἶναι γεμάτο ἀρχαίων Ἑλληνικῶν καὶ Λατινικῶν φράσεων καὶ ὅρων, χωρὶς μετάφρασι, καθιστώντας τὸ δυσνόητο γιὰ τὸν μὴ εἰδικό.
Ἐξάλλου, ἡ Ἀρβελέρ ἐπαναλαμβάνεται πολλαπλά, σὲ σημεῖο ποὺ νὰ καταντᾷ κουραστική. Ἄν ἐμπεριεῖχε μεταφράσεις καὶ λιγότερες ἐπαναλήψεις, δλδ, καλλίτερη ἐπιμέλεια, ἴσως νὰ τὸ ἀξιολογούσα θετικότερα...

[Antonio Papadourakis · Rating 5 out of 5]

Ένα βιβλίο που αναπτύσσει το πέρασμα από την ειδωλολατρία στον χριστιανισμό, δηλαδή το χρονικό διάστημα από τη γέννηση του Χριστού μέχρι τη θέσπιση του χριστιανισμού σαν τη μόνη θρησκεία του κράτους από το Μέγα Θεοδόσιο (385 μΧ). Βιβλίο σύντομο, απλό αλλά όχι απλοϊκό, με γλώσσα ρέουσα και ζωντανή που μου θύμισε τις διαλέξεις της συγγραφέως που έχω παρακολουθήσει. Διαβάζεται απνευστί!
"Οι πιο ενδιαφέρουσες περίοδοι της ιστορίας είναι αυτές που σηματοδοτούν το πέρασμα από τον ένα τρόπο ζωής στον άλλον. Εποχές μεταίχμιο, όπου το παλιό μοντέλο ψυχορραγεί αλλά αντιστέκεται και το νέο δεν έχει ολότελα επικρατήσει."
"Η ουσιαστική ωστόσο συνοχή των πληθυσμών που εμφορούνται από διαφορετικές παραδόσεις, εθνικές, γλωσσικές και θρησκευτικές, επιτυγχάνεται χάρη στην ισχύ του ρωμαϊκού νόμου, που διέπει απ' άκρου εις άκρον την αυτοκρατορία και του οποίου εμπνευστής και ρυθμιστής είναι ο εκάστοτε αυτοκράτορας."
"Η εικόνα θεωρήθηκε σαν ένα είδος ανοικτού βιβλίου, μια εύκολη διδαχή για τον πιστό που αδυνατεί να κατανοήσει το γραπτό κείμενο, πράγμα σύνηθες για εκείνη την εποχή. Η εικόνα παίζει από την αρχή τον ρόλο του μεσολαβητή μεταξύ γης και ουρανού... Η εικόνα διδάσκει, δεν καθρεφτίζει."
"Η αρχαία λατρεία αγνοεί τη χρήση ιερών βιβλίων και θρησκευτικών κειμένων. Να υποθέσουμε ότι η προσπάθεια για την οργάνωση του χριστιανικού κώδικα έχει ιουδαϊκή ρίζα;"
"Για τον ίδιο τον Κωνσταντίνο, πρόβλημα παραμένει ο βαθμός της ελληνομάθειας του, τόσο που πολλοί σύγχρονοι μελετητές αναρωτιούνται σε ποια γλώσσα ονειρεύτηκε (αν βέβαια ονειρεύτηκε ποτέ...) τον σταυρό με την προτροπή. Ήταν εν τούτω νίκα ή in hoc signo vinces;"
"Το πέρασμα από την πολυθεΐα στη μονοθεΐα δεν είναι μόνο ένα θρησκευτικό γεγονός. Σηματοδοτεί νέα σχέση με την εξουσία, αλλά και με τη φύση (τον ουρανό) και το συνάνθρωπο.... Οπωσδήποτε υπό τον αυτοκράτορα υπάρχουν όχι πολίτες αλλά μόνο υπήκοοι."
"Είναι χαρακτηριστικό ότι η χριστιανική, η εκκλησιαστική μάλλον, οργάνωση θα υιοθετήσει την αρχή της πυραμιδοειδούς ιεράρχησης, δημιουργώντας έτσι μια κοινωνία παράλληλη με την κοσμική κοινωνία, αυτήν που αποτελείται από τον κλήρο....Γρήγορα τέθηκε λοιπόν το ερώτημα ποιος έχει την πρωτοκαθεδρία, ο κρατικός ή ο εκκλησιαστικός λειτουργός και αξιωματούχος. "
"Η Ρώμη με τον αυτοκρατορικό θεσμό που εγκαινίασε, κατάφερε η διαφορά της εθνικής και πολιτισμικής καταγωγής να μην εμποδίζει την ενσωμάτωση στην κοινωνία ατόμων πολλαπλών και διαφορετικών παραδόσεων, που, μολονότι δεν έχουν το ίδιο παρελθόν, εργάζονται για ένα κοινό μέλλον."
"....τα ελληνικά έμειναν συνεχώς ως γλώσσα γραπτή... Αυτό εξηγεί το ότι δεν υπάρχουν ελληνογενείς γλώσσες, αντίθετα από τις λατινογενείς. "

[Athina Ch · Rating 4 out of 5]

Όλα τα βιβλία της Γλυκατζη-Αρβελερ δεν είναι για νεομαθεις αναφορικά με την Βυζαντινή ιστορία. Είναι πυκνογραμμένα με βαθιά συνεκτικότητα.
Το συγκεκριμένο είναι δοκίμιο, όχι ιστορικό βιβλίο.

[BlueLemon · Rating 4 out of 5]

This was very interesting and informative, i really enjoyed it and i like learning things such as were depicted in this book!

[Michael Guratza · Rating 2 out of 5]

Εξαιρετικό το θέμα, και όπως πάντα εξαιρετική και η έκδοση της Gutenberg. Σε αντίθεση με τα παραπάνω όμως, απογοητευτικό το περιεχόμενο. Αν και δεν πέφτει σε κοινοτοπίες που μαστίζουν την ελληνική προσέγγιση των θεμάτων αυτών ανά τους αιώνες, και κάνει σαφή τη σύνδεση , και τους διαχωρισμούς, μεταξύ των στοιχείων που συνθέτουν αυτό που όλος ο πλανήτης ονομάζει "ελληνορωμαϊκή κλασσικότητα", η παραδοχή στα αυτονόητα, αν και ευπρόσδεκτη, φαντάζει χαμηλός πήχης για μια διεθνώς καταξιωμένη ακαδημαϊκό. Υψηλές οι απαιτήσεις, δεδομένου του βεληνεκούς της συγγραφέως, και αυστηρή ενδεχομένως η κριτική.

Αν και η κυρία Αρβελέρ απολογείται εξ'αρχής για την εν γνώσει της επανάληψη αναφορών στα ίδια γεγονότα ξανά και ξανά, η επανάληψη τόσο στο περιεχόμενο, όσο και σε γλωσσικό επίπεδο (η φράση "θρίαμβος του Χριστιανισμού" αναφέρεται αυτούσια, με τον ίδιο τρόπο, σχεδόν σε κάθε δεύτερη σελίδα) δεν καθιστά εφικτή την "συγχώρηση" του αναγνώστη. Να τονιστεί εδώ πως οι 141 σελίδες που αναφέρονται είναι πλασματικές και αποτελούνται από μια γενναία ποσότητα λευκού χαρτιού. Το κείμενο καθεαυτό αποτελεί χονδρικά το 60% των σελίδων, κάτι που καθιστά την έντονη ανακύκλωση φράσεων και ιδεών "εκκωφαντική".

Καταφέρνει, δε, η συγγραφέας παράλληλα κάτι αξιοθαύμαστα παράδοξο: να συνδυάσει τα κύρια αρνητικά στοιχεία ενός ακαδημαϊκού συγγράμματος με τα κύρια αρνητικά στοιχεία ενός δοκιμίου "εκλαϊκευμένης" προσέγγισης. Τι εννοώ. Από τη μια, η συνεχής παραπομπή σε αποσπάσματα αρχαίων ελληνικών (χωρίς μετάφραση) καθιστά ακατανόητο μεγάλο τμήμα του βιβλίου - είναι αυτονόητο πως όλοι μιλάμε αρχαία, ή κάποιου είδους σνομπισμος? Από την άλλη, λίγα πράγματα προσφέρει στο αναγνωστικό κοινό που έχει ήδη εντρυφήσει σε μια στοιχειώδη (μη ακαδημαϊκή) μελέτη της ύστερης ρωμαϊκής περιόδου. Η έλλειψη αναφορών (citations) κάνει τα πράγματα απλά χειρότερα, καθώς παρατίθενται με εμφατική σιγουριά απόψεις οι οποίες χρήζουν στήριξης - πέραν ορισμένων εμφανών λαθών. Επί παραδείγματι αναφέρεται πως υπήρχε έντονη ταξική διαφορά μεταξύ πατρικίων και πληβείων, κάτι που σε καμία περίπτωση δεν ίσχυε ήδη για πολλά χρόνια πριν την εποχή του Αυγούστου, καθώς υπήρξαν περίοδοι με 2 υπατους πληβείους - εκτός αν αναφέρεται, χωρίς να το αποσαφηνίσει σε πολύ πιο πρώιμα στάδια της Ρώμης, αλλά η γενική τάση στην χρονική ασάφεια θα αναλυθεί παρακάτω.

Εν γένει, ο ειρμός του κειμένου είναι ασυνεπής και προκαλεί έντονη σύγχυση. Δ��ν υφίσταται καμία χρονική ή θεματική έστω συνοχή. Αλλεπάλληλα χρονικά άλματα (αιώνων) καθιστούν την κατανόηση (ειδικά για κάποιο άτομο που δεν γνωρίζει ήδη κάποια κομβικά γεγονότα, όπως π.χ. η απονομή δικαιωμάτων Ρωμαίου πολίτη σε όλους τους ελεύθερους από τον Καρακάλλα) εξαιρετικά δύσκολη. Φάσκει και αντιφάσκει η συγγραφέας, όταν στην εισαγωγή μας αναφέρει πως θα προσπαθήσει να εστιάσει σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο μετάβασης, και μέσα στις πρώτες σελίδες ήδη αναφέρει πρόσωπα και γεγονότα του 7ου η του 8ου αιώνα όπως η υμνογράφος Κασσιανή. Σε περίπτωση που δεν είχα ήδη μία γνώση των χρονολογιών, νομίζω θα έξυνα το κεφάλι μου με απορία, καθώς εύκολα θα μπορούσα να υποθέσω πως ο Αύγουστος Καίσαρας, ο μέγας Θεοδόσιος και ο βασιλιάς Αλλερικ ενδεχομένως συνυπήρξαν και είχαν γνωριστεί. 800 χρόνια δεν είναι λίγα, και σίγουρα, 800 χρόνια δεν είναι μια μεταβατική περίοδος.

Συνοπτικά, το βιβλίο αυτό θα μπερδέψει έντονα τον αρχάριο, θα προσφέρει ελάχιστα, κυρίως μέσω των αναφορών του (ακόμα και χωρίς citations) στον ήδη ενασχολούμενο, και φυσικά, μη όντας ακαδημαϊκό, τίποτα στον πανεπιστημιακό μελετητή. Αν όμως από τους παραπάνω θεωρήσουμε τον πρώτο ως πιο σημαντικό, καθώς το "mission statement" όπως αναφέρεται στην εισαγωγή είναι η πρόσβαση στο ευρύ κοινό, τότε μάλλον θα έλεγε κανείς πως "mission failed".