Akacje kwitną : montaże

by Debora Vogel

Tom opowiadań, "montaży", jak je nazywała Debora Vogel, zrodził się nie tylko z (dziś zaginionej) korespondencji z Schulzem, ale również z jej własnych, oryginalnych teorii estetycznych. Vogel fascynowała się konstruktywizmem w malarstwie i modernizmem w literaturze, ale w głębi duszy pozostała chyba artystką liryczną. Swym tekstom starała się nadać cechy gazetowego reportażu, kompozycji złożonych z pojedynczych szybkich ujęć, jak gdyby nie poddanych selekcji. Jej bohaterowie, umyślnie schematyczni i podobni do manekinów, spacerują ulicami wymyślonego, geometrycznego miasta, które przypomina na przemian Paryż i Lwów.

Opracowano na podstawie edycji przedwojennej : Warszawa : Rój, 1936, uzupełnionej o dodatkowe teksty przełożone z jidysz przez Karolinę Szymaniak, a publikowane na łamach nowojorskiego czasopisma "Inzich" w latach 1936-1938.

178 pages, Hardcover

Published January 1, 2006

Reviews

[Олена Павлова · Rating 5 out of 5]

це книжка — для художників, і подорож у часі. сприймаєш цей текст на дотик, багато фактур, багато текстилю і тактильності. Дивакувата і прекрасна. Це конструктивістський живопис у прозі. Добра есеїстика, тільки часто сумна

[karo · Rating 3 out of 5]

3,5 montaże są przepełnione językiem, który ma służyć pewnemu widzeniu świata i życia poprzez ich dynamikę, anonimowość, absolutyzm. miasto, masa, maszyna z elementem sentymentalizmu. i oczywiście polecam recenzję akacji samego schulza! (zawarta w tym wydaniu)

[Emi · Rating 5 out of 5]

kocham Deborę za jej dziewczyńską uważność i zamiłowanie do szczegółów. jako muza Brunona Schulza ma w swojej twórczości tę magiczność i niepowtarzalność bliskiej tej, w której zakochali się czytelnicy ,,Sklepów cynamonowych”. jej proza poetycka ma w sobie sporo melancholii, choć opisy ludzi czy miejsc przypominają sen na jawie, ujmują szerszy kontekst społeczny. w swojej twórczości sporo czerpała z motywów malarskich, które w przełożeniu na papier zyskują nową, zaskakującą formę. nie rozumiem krytyki, z jaką się spotkała niedługo po wydaniu swoich utworów i czuję niesprawiedliwość tego, jak świat zachłysnął się Schulzem, przechodząc obojętnie wokół tak utalentowanej artystki. jestem zakochana!!!!!

[gluchoWICZKA · Rating 4 out of 5]

3.75/4

Bardzo dużo smutku i ospałości przyniosła mi ta książka.
Atmosfera odrealnienia i ludzkiej degradacji jest dosyć przytłaczająca, ale bardzo doceniam ten zabieg.
"Życie" w utworze Debory Vogel nigdy nie nabiera sensu i nigdy nie jest szczęśliwe. Choć wydaje się, że autorka próbuje znaleźć na to receptę, tak naprawdę jedynie udowadnia bezsens.

Człowiek jest tu marionetką, nie tylko dlatego, że narracja nie wybiera jednostek, nie pokazuje histori, a wycina kawałki z materii ogólnej, ale też dlatego, że takie właśnie jest "życie" - nie pozwala na odrębność.

"Człowiek jest wazą na smutek, jakby do życia przeznaczony i potrzebny"

[Avari · Rating 3 out of 5]

i get the point, but boy am i glad this is over

[Morgan Champine · Rating 2 out of 5]

interesting prose but god i fear this was boring

[Marysya · Rating 3 out of 5]

Це суцільне мистецтво - дуже тактильне, фактурне, поєднання різних барв, матеріалів, відчуттів. Тут зміст не має значення, лише форма. Як колаж.

[m. · Rating 3 out of 5]

Jako że achronologiczna i alogiczna dla struktury opowiadań kompozycja zrobiła mnie w bambuko, poniżej zapisuję przypominajkę, jak powinienem podejść do tej książki przy następnej lekturze. (Co za nędza, że też polszczyzna nie dysponuje słówkiem jak chociażby relire albo перечитывать. Ktoś pokusi się o neologizm?) A zresztą - jak przeczytam niżej wymienione (undermentioned - da się jednym słowem?), to już z grubsza przypomnę sobie wszystko, co jest dla mnie najciekawsze.

III. Budowa stacji kolejowej (1931) [Opis kubistycznego świata]
(1) „Jest ogromnie dużo przestrzeni na świecie. Przestrzeni niepotrzebnej, nieporadnej […] I przestrzeni nudne jak ludzie ze straconym życiem. Przestrzenie ciężkie: jak życie bez losu. Przestrzenie, które wyciskają wielkie, puste łzy. I są dla nikogo. Za dużo jest przestrzeni na świecie. Trzeba coś począć z pałubiastą przestrzenią świata.”

(2) „Na trzy kilometry odległości od budowy leży ziemia. Niepotrzebna, pasożytująca, dzika ziemia […] A tu, gdzie ma być stacja […] nie ma gęstej czarnej ziemi na szkarpy. Trzeba więc przesuwać kubiki całe brązowej i czarnej, nic nie mówiącej ziemi tam, gdzie może stać się potrzebna. Kto powiedział, że jest w tym jakiś sens? Po co przesuwać rzecz z jednego miejsca w drugie? Co dzieje się w ogóle w świecie, kiedy przesuwamy codziennie tyle a tyle rzeczy? Ale tu nikt nie pyta […] Ludzie są wołami, są końmi i wielbłądami.”

(3) „Kierownik robót ziemnych: […] on kontroluje. On zlicza szychty. On popędza […] 40 stopni gorąca, 8 godzin pracy i dwadzieścia trzy szychty. Co 20 minut szychta: rekord! Rzadki rekord.”

(4) „Jest osobny świat surowców […] Surowce chcą być liczbą i figurą. Surowce czekają na miarę i kontury: to ich przeznaczenie i los. Ciało surowców jest grube i nieporadne […] Ale dusza surowców jest delikatna bardzo i fantastyczna. Trzeba tylko wydobyć ukrytą duszę materii.”

(5) „Beton musi być nudny, jak szczęście zużyte. Kiedy się widzi beton – łzy przychodzą. Takie jest ciało. Ale dusza betonu jest, jak zwykle, delikatna bardzo i fantastyczna.”

(6) „Beton jest nudny i jak chwast gryzący. Ale szarość potrzebuje betonu. Szarość października nie może żyć bez betonu murów, sklepień i trotuarów […] Szarość jest potrzebna do życia. Szarość żyć nie może bez betonu […] Oto w mieście znaleziono fantastyczną duszę betonu, formułę jego ukrytego życia: ulice, mury i pasaże […] Na wszystkich budowach można ją odnaleźć.”

(7) „Powolność niegotowych murów nazywa się: nuda. Ten gatunek nudy mają w sobie drzewa, trawy i życie. Również ludzie, mający do czynienia ze światem powolnych materii. (Z wszystkich figur geometrycznych reprezentuje ten gatunek życia prostokąt: w nim powtarza się słodycz kwadratu i każdego tygodnia i stąd bierze się jego wydłużenie.)"

(8) „Rzeczy gotowe i sprawy zakończone dzwonią szkłem i melancholią. Wszystko, co ma stałe kontury i postać prostokąta lub kubu, jest szare od smutku; gdyż jest już raz na zawsze.”

(9) „Te wagony są na milimetr jednakowe. Tak fantastycznie jednakowe, jak być mogą tylko liczby. I szarość. A w końcu wychodzi na to, że monotonia jest losem i przeznaczeniem, na które ludzie czekają życie całe […] Oto krótki rozdział w historii tęsknoty ludzkiej do liczby i monotonii.”

II. Akacje kwitną (1932) [Upadek kubistycznego świata]
(1) „Zdemaskował się mechanizm manekinów […] Tak okazało się: wszystkie historie ze «sprawami przegranymi» i «straconymi latami»; wszystkie historie «serc złamanych już na zawsze» – wszystko to było wycięte po prostu z romansu staromodnego, tanie i bardzo śmieszne.”

(2) „Te «losy fatalne» i «kolorowe» – te przygody i spotkania były naraz jak rzeczy ciągle niegotowe, mdłe, o niewyraźnej, słodkawej i natrętnej woni; były jak ciasto przekisłe i jak lepki klajster. Nawet ludzie wydawali się teraz jak z lepkiego ciasta, z ciasta tęsknoty, zrobieni, i tak dawali kisnąć swym pasjom, jak ciastu. Pod palcami rozpadło się, zupełnie jak tandetny towar, długie i zawsze smutne zdarzenie, które nazywa się «życie».”

(3) „Równocześnie wyszły na ulice miasta lalki z witryn, rozmaite koncepcje lalek […] Dalej szła lalka z na wpół zrobioną melancholią, której nie należy brać zbyt poważnie; tak sama niepewna jest siebie, tak nie wiedząca, czy ubrać się w maskę szczęśliwości, czy też odegrać scenę smutku w bladoróżowej sukni? […] W twardych konturach leżała oprócz ciała także tak zwana dusza; weszła bez reszty w sztywny ornament i tylko jedna jej kropla pozostała ruchoma: czarna, szara, brązowa kropla oczu. Wtedy zaczęła ciężka kropla oczu prezentować wszystkie niuanse drogocennego materiału melancholii.”

(4) „Papier jest smutny jak ludzie, który nie mogą już nic poradzić na życie […] Oni wiedzą: życie trzeba odrobić: wszystko, co przystoi życiu i wszystko w przypisanym porządku i swoim czasie […] Ale nigdy nie jest odrobione wszystko: pozostaje zawsze jeszcze śmierć.” - Człowiek pragnie odrobić swoje stracone życie, jednak nigdy mu się nie udaje.

(5) „Dotychczas nie rozumiano owoców. Widziano w nich miąższ, materię kapryśną, musującą i delikatną […] Tymczasem jabłka mają ukrytą duszę.”

(6) „Po brzegi wypełnił się świat szarym chłodem jak drogocenną materią […] I nie było już odpowiedniejszego wzoru na życie jak: figura prostokąta. I nawet przeżycia takie, jak tęsknota, zmęczenie i twarde wyrzeczenie miały swe wzory w szarych figurach: w elipsie, kole i kwadracie.” - W obliczu mechanizacji świata, na znaczeniu straciły wszelka uczuciowość i emocjonalność.

(7) „I nie można było już zahamować wyuzdanej, dzikiej produkcji tandety […] A towar ten kolportowano z taką powagą gorzką i z takim patosem płomiennym, że tandeta zdawała się odgrywać jedyną rolę w życiu, niezastąpioną. Świat stał po prostu na dobrze zesznurowanych trzewikach, czarnych i brązowych.” - Industrializacja oraz być może automatyzacja życia doprowadziły do królowania na świecie bylejakości.

(8) „Do sklepów z materiałami wchodziły całymi gromadami porcelanowe lalki kobiece z ulic. Popychając się, hałaśliwe i szeleszczące, wykupywały z niesłychanym pośpiechem wszystkie perkale w kwiaty i wszystkie szewioty pasiaste […] Tak zalała całe życie tandeta: karykatura świata pionów i poziomów.” - Lalki już w niczym nie różniły się od ludzi.

(9) „Okazało się, że ludzie nie mogą długo znieść heroicznej monotonii. Zbyt tragiczny był szary ornament dni, pozbawionych czekania i wspomnień […] Gdzieś czekały surowce. Ciężkie, soczyste, żrące […] Gdzieś czekały losy. Kolorowe, niemądre, a przecież jedynie ważne […] W ukryciu czekały sprawy nieznane i znowu przyrzekały wszystko, jak po raz pierwszy. I wrócono do «życia».” - Ale! człowiek nie mógł przetrzymać życia pozbawionego wyrazu, zdominowanego przez technikę.

I. Kwiaciarnie z azaliami (1933) [Nowa jakość?]
(1) „Był właśnie słodki, bursztynowy zmierzch w miesiącu październiku, kiedy właścicielka Salonu Piękności przy ul. Karmelickiej zwróciła się do subiekta, bezceremonialnie i wobec wszystkich gości, z bezsensownym pytaniem: właściwie po co ja mam żyć?" (Mocne.)

(2) „I w końcu i jako ostateczna konkluzja traktatu o życiu wychodziło na to, że człowiek jest wazą na smutek, jakby do życia przeznaczony i potrzebny, i że wszystko tak właśnie ma być […] Tak właśnie i tak banalnie kończył się ten traktat: że warto żyć dla samego zgiełku życia, że nie ma rady na życie.”

(3) „Kronika nie zna wydarzeń, które byłyby ważniejsze od innych; dla niej jest wszystko jednakowo ważne i potrzebne, gdyż wszystko należy do życia […] Tu dzieje się wszystko po kolei, jako ciąg dalszy i bez hierarchii zdarzeń. Stąd ta monotonia każdej kroniki, stąd to nieznośne czasem powtarzanie. Życie jest jak kronika […] W każdym miejscu można los przerwać i podjąć go na nowo: jak kronikę roku, przerywaną w listopadzie.”


Appendix: sztucznie odtworzona polemika z P. Brunonem Schulzem.
SCHULZ: (w uniesieniu) „To jest […] nasza miłość do materii jako takiej, do jej puszystości i porowatości, do jej jedynej mistycznej konsystencji […] …kochamy jej zgrzyt, jej oporność, jej pałubiastą niezgrabność” (Traktat o manekinach albo Wtóra Księga Rodzaju)

VOGEL: (profetycznie) „Oto pałubiasta i nudna materia świata wchodziła w swój najdoskonalszy etap życia: w decydującą dla jej losu epokę sztucznych kształtów” (str. 67)

SCHULZ: (tonem ostrym) „Czy przeczuwacie ból, cierpienie głuche, niewyzwolone, zakute w materię cierpienie tej pałuby, która nie wie, czemu nią jest, czemu musi trwać w tej gwałtem narzuconej formie, będącej parodią?” (Traktat o manekinach. Ciąg dalszy)

VOGEL: (z emfazą) „Perkale te były sztywne i suche, bez miąższu. Czasem niezgrabnie próbowały czegoś innego: próbowały upodobnić się do miękkich jedwabi albo mięsistych aksamitów, ale nawet połysk ich był płaski i sztywny, bez życia. […] Świat zalała tandeta, stwory wtórne, uboczne produkty rzeczy chłodnych i skomprymowanych; maski skrzywione, które oderwały się od swego wzoru i postanowiły prowadzić samodzielnie; lekkie i niezobowiązujące do niczego życie. Tak zalała życie tandeta: karykatura świata pionów i poziomów” (str. 88-89)

SCHULZ: (kolejno wyniośle i z pogardą) „Demiurgos kochał się w wytrwnych, doskonałych i skomplikowanych materiałach – my dajemy pierwszeństwo tandecie. Po prostu porywa nas, zachwyca taniość, lichota, tandetność materiału” (Traktat o manekinach albo Wtóra Księga Rodzaju)

VOGEL: (dwa ostatnie zdania kokieteryjnie) „Surowce chcą być liczbą i figurą. Surowce czekają na miarę i kontury: to ich przeznaczenie i los. […] Ale dusza surowców jest delikatna bardzo i fantastyczna. Trzeba tylko wydobyć ukrytą duszę materii” (str. 116)

SCHULZ: (familiarnie) „Nie ma materii martwej […] martwota jest jedynie pozorem, za którym ukrywają się nieznane formy życia” (Traktat o manekinach albo Wtóra Księga Rodzaju)

VOGEL: (z ikrą) „Rzeczy gotowe i sprawy zakończone dzwonią szkłem i melancholią. Wszystko, co ma stałe kontury i postać prostokątną lub kubu, jest szare od smutku, gdyż jest już raz na zawsze” (str. 124)

SCHULZ: (stanowczo) „Nie ma przedmiotów martwych, twardych, ograniczonych. Wszystko dyfunduje poza swoje granice, trwa tylko na chwilę w pewnym kształcie, ażeby go przy pierwszej sposobności opuścić” (Do Stanisława Ignacego Witkiewicza, „Tygodnik Ilustrowany” 1935, nr 17)

VOGEL: (milczy)

SCHULZ: (spokojniej) „Rdzeń mebli, ich substancja musi już być rozluźniona, zdegenerowana i podległa występnym pokusom: wtedy na tej chorej, zmęczonej i zdziczałej glebie wykwita, jak piękna wysypka, nalot fantastyczny, kolorowa, bujająca pleśń”. (Traktat o manekinach. Dokończenie)

[Alicja · Rating 5 out of 5]

zakochałam się.
w tym jak Debora opisuje życie i ludzi, to co stałe i nieuniknione.
i podobało mi się, że zwraca uwagę na prozaiczność i kobiecość życia w jego podniosłych momentach i daje temu co kobiece głos.

[colla sinistra · Rating 4 out of 5]

,,Kawę pije się w wieczory szare o żółtych światłach i wieczory, kiedy znowu coś przepadło"

nie zaprzeczam
ale to było trochę dziwne wszystko

[Aleksandra Orlikowska · Rating 5 out of 5]

nie wiem czemu tak długo czekałam z tą lekturą

[Mariia Lyshen · Rating 3 out of 5]

Дебора Фоґель не дає нам образ із метою створити картину в голові, а вимальовує атмосферу, ламаючи, докорінно змінюючи уявлення про певні образи ("вулиці втомлені та солодкі, як сірі й теплі моря"). Дійсно, було складно читати. Дійсно, я не дуже оцінила часті повтори одного і того самого. Дійсно, не та книга, яку б я купила.

Але, чорт забирай, ця книжка знайшла мене в найпотрібніший час - тоді, коли я почала картати себе за те, що не пішла на філологію або літературну творчість, знаючи, що хочу писати. Бо саме Дебора встромила мені палку в сраку і сказала:

"Коли людина вкладає всю пристрасть життя у справи вибрані, рідко коли знаходить те, що називаємо щастям. Адже тоді вона: 1) або «зламана», коли не настає те, що повинно настати; або 2) «має замало життя», коли настає все, що лиш може настати".

[Nataliia · Rating 4 out of 5]

Тож і бетон мусить бути нудний, як зужите щастя.

Це не книжка, а вправа з чутливості. Дебора Фоґель пише про ту сторону світу, на яку людям зазвичай вдається заглянути на невловимий момент, а вона, таке враження, там живе. На тій стороні про щастя й життя говорять тільки в лапках, ніби трохи зневажливо, а більше уваги приділяють справді важливим речам: скляній однозначності готових речей, душі матеріалів (бляха ніби каже: хай буде так, як є) та бурштиновим сутінкам у місяці жовтні.

[Iryna Chernyshova · Rating 4 out of 5]

Короткі есеї трохи в Прохаська стилі, якби він писав у 1933 році. Власне Прохасько-брат і переклав.

«Бляшане море меланхолії».
«Сумна бляха даху».