Familieziek

by Peter van Dongen (Adapter), Adriaan van Dis

'Hun broertje. Kort na de oorlog geboren, een ongelukje, net na het kamp... Hij zat verborgen onder haar hongeroedeem. Smokkelkind, tijdens de overtocht. Thuis noemen ze hem jongen, knul, of naar het laatste karwei dat hij heeft uitgevoerd: boener, veger, stoffer of stoker. En soms, als de meisjes vrijgevig zijn, noemen ze hem heel lief broer.'

Voor Familieziek bewerkte Peter van Dongen de gelijknamige roman van Adriaan van Dis tot een beeldroman. Een verhaal in taferelen over een Indisch gezin, getekend door de oorlog, dat probeert te aarden in het Holland van de jaren vijftig. De zussen fluisteren achter het gordijn over hun geheimen. De vader, gebrand op rechtsherstel, bereidt zijn zoon voor op een nieuw gevaar: de Russen! Temidden van dit alles vindt de jongen troost bij zijn schaduwbroertje, wiens aanwezigheid hij voelt maar over wie nooit gesproken mag worden

Genres: Graphic Novels, Historical Fiction, Comics

128 pages, Hardcover

First published November 20, 2017

About the author

Peter van Dongen kon op de kleuterschool al beter tekenen dan andere kinderen. Hij studeerde na de middelbare school aan het Grafisch Lyceum in Amsterdam en is na zijn opleiding als illustrator gaan werken.

Zijn eerste boek Muizentheater, een verhalenbundel rond de lotgevallen én de ondergang van twee broers in crisistijd en oorlog, voltooide hij in 1990. Hiervoor ontving hij de Stripschappenning voor het beste album van dat jaar.

Naast zijn werk als commercieel illustrator begon hij in 1991, direct na de bekroning van Muizentheater, aan zijn tweede boek, Rampokan-Java. Uiteindelijk zou hij nog vier jaar aan Rampokan-Java werken.
Van Dongen leerde Indië kennen uit de verhalen van zijn Chinees-Indische moeder. Het tweede deel, Rampokan-Celebes, opent met het beruchte bombardement van de havenstad Makassar, dat zijn moeder als klein meisje meemaakte. Het bombardement werd uitgevoerd door de marine van het jonge Indonesië dat nog een appeltje te schillen had met de restanten van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger.

Peter van Dongens tekenstijl is erg beïnvloed door bijvoorbeeld Kuifje. Hij gebruikt de Klare Lijn-stijl in zijn werk. Er zijn veel stilistische overeenkomsten tussen Hergé en Van Dongen. Maar daarnaast zijn er ook veel verschillen. Van Dongen tekent meer cinematografisch, wat volgens hem ook logisch is met de invloed van televisie vandaag de dag. Van Dongen snijdt als televisie scènes door elkaar heen, iets wat weinig in strips wordt toegepast.

Rampokan is in samenwerking met Joost Swarte vormgegeven. In de zomer van 1998 heeft Het Parool dagelijks een pagina uit Rampokan-Java voorgepubliceerd.
Met Rampokan-Java won Van Dongen de Stripschappenning voor 'Beste Album' in de categorie 'Oorspronkelijk Nederlands'. Het werd bekroond als een van de Best Verzorgde Boeken van 1998. Daarnaast ontving Van Dongen voor Rampokan-Java in 1999 in Brussel de Prijs de Leeuw.

Voor Rampokan-Celebes mocht van Dongen in 2005 de Stripschappenning in ontvangst nemen, ditmaal in de categorie 'Oorspronkelijk Nederlands Literair'.

Reviews

[Moira Macfarlane · Rating 5 out of 5]

Mijn review voor Hebban (waar ook een paar afbeeldingen uit het boek bij de recensie staan):

Een jurk vliegt vanuit het niets…

Een paar sokken ploft op de vers gevormde stapel kleren op het bed…

“Ik ga nu, hoor je me?!... NU!!!”

Een boek openen en er direct in meegezogen worden; dat zijn bijzonder fijne boeken. Niet dat het verhaal inhoudelijk altijd zo plezierig te noemen is, maar de manier waarop het verhaal en de beelden je meenemen is dat zeker wel.

In 2002 verscheen de roman Familieziek van Adriaan van Dis, een roman die bestaat uit losse herinneringen en impressies uit zijn jeugd. Van Dis opgroeiend in een Indisch gezin waar moeder, haar leven verscheurd door de koloniale oorlog, ternauwernood het kamp overleeft en met haar drie dochters losgerukt is van haar grote liefde. Moeder, die in het kamp haar hoofd boven water probeert te houden en haar kinderen een vader gunt en die vindt in meneer Java, waar ze voor ze het weet een kind van verwacht, smokkelkind – Adriaan. Niet dat hij die naam horen wil, hij haat zijn naam, het liefst heeft hij elke dag een andere.

Amper in het Nederland van de jaren 50 aangekomen wordt Adriaan, de jongen, geboren èn verguisd. Hij is het kind dat amper gewenst is, zich vastdraaiend in jongensachtige onhandigheid, vol opgekropte emoties die soms tot uitbarsting komen. Het broertje waar weinig begrip voor te vinden is bij zijn Indische halfzussen, de zoon die frustratie bij zijn vader oproept en geregeld gedoemd is tot onzichtbaarheid bij zijn moeder. Ieder probeert zijn hoofd boven water te houden, gevangen in het repatriëringshuis aan zee en onder toezicht van de ‘zo hoort het Hollanders’ die een soort heropvoedingsprogramma op ‘die Indiërs’ loslaten. Ze lijden en niet in z’n minst onder het juk van Meneer Java. Meneer Java die op zoek is naar zijn waardigheid die hij denkt terug te vinden in zijn tien paar ‘schoenen voor elke gelegenheid’, die zijn Indische verleden verdringt, want heimwee is zwakte. Die zijn waardigheid verliest in driftbuien die hij op de jongen loslaat, die zichzelf kwijtraakt als hij in zichzelf gevangen zit en onmogelijk wordt voor zijn omgeving. Het boek laat ontroerend en rakend zien hoe een jongen, een kind, probeert te overleven in zo’n onrustige en onveilige situatie.

Al snel na het verschijnen van het boek benaderde Van Dis Peter van Dongen, die zojuist zijn bijzonder fraai getekende tweeluik Rampokan had afgerond, met de vraag van Familieziek een beeldroman te maken. Van Dongen accepteerde de opdracht en werkte jaren aan het boek, maar het resultaat is er dan ook naar. De tekenaar, die een meester van de klare lijn is, heeft zich in dit boek overtroffen. De details zijn prachtig uitgewerkt en zijn kleurkeuze uitermate sfeervol. Het resultaat is een harmonieus spel tussen beeld en tekst geworden. Familieziek laat een enorme verbondenheid tussen schrijver en tekenaar en hun gedeelde verleden zien. Twee krachtige persoonlijkheden die elkaar de ruimte laten waardoor de beeldroman geen geïllustreerde roman is geworden, maar een krachtig werk waarin beide tot hun recht komen. Peter van Dongen, zelf ook met een Indische achtergrond, kon als geen ander Van Dis’ boek verbeelden. Een boek zó mooi verbeeld kan de lezer alleen zó raken als er verbondenheid is. De zachte kleuren, de klare lijn, ze passen perfect bij het verhaal en onderstrepen de tijdgeest. Alsof je zo de wereld van de jongen in bent gestapt. Subtiel detail hierbij is dat de tekeningen die de jongen in het verhaal maakt zijn getekend door Milan van Dongen, de zoon van Peter. Ze leveren prachtige expressieve hoofdstukspreads op, die de onderlinge verbondenheid tussen de geschiedenis en achtergrond van de makers nog eens extra onderstreept.

[Eva · Rating 5 out of 5]

Ik hou van Adriaan van Dis. En dat is niet zomaar ontstaan, het is een deel van mijn erfenis. Mijn oma hield van Adriaan van Dis, mijn moeder houdt van hem, en ik dus ook. En dat heeft alles te maken met zijn Indische achtergrond, want zowel mijn vaders familie als mijn moeders familie heeft diezelfde achtergrond. De een als blanke Hollander, de ander als donkere Hollander.

Het is dus een soort familieliefde. Ik denk dat die is ontstaan door het gevoel van herkenning dat uit zijn boeken spreekt. Zeker zijn Indische boeken. Er spreekt altijd een bepaalde eenzaamheid uit. En Indische mensen voelen zich op een bepaalde manier eenzaam. Mijn oma miste Indië vanuit de grond van haar hart. Iets wat andere blanke Nederlanders niet begrepen. Terug in Nederland voelde ze zich buitengesloten. En het leed geleden in de kampen werd gebagatelliseerd. Die eenzaamheid, dat geïsoleerde met een Indisch tintje, dat kan Van Dis als geen ander opschrijven.

En dat is ook terug te vinden in deze prachtige stripvertaling van de roman Familieziek van Van Dis. Het is autobiografisch en verhaalt over een kleine jongen die samen met zijn drie halfzussen, moeder en vader uit Indië is gekomen. De drie halfzussen zijn half Indisch. Hun echte vader is onthoofd door de Japanners. Zijn vader heeft een lange geschiedenis in Nederlands-Indië, net als zijn moeder. Hij is de enige die dat niet heeft. Hij is een buitenstaander in zijn eigen gezin.

Familieziek is getekend door Peter van Dongen die eerder op magistrale wijze een deel van de Nederlandse geschiedenis in Indië vastlegde in de beeldroman Rampokan. Hij tekent sprekend, levendig, bijna filmisch. De fantasiewereld van de kleine jongen gaat moeiteloos over in realiteit en andersom. Met veel oog voor detail en liefde voor de hoofdpersoon heeft hij een prachtige versie van het boek gemaakt. Echt een aanrader.

[Koen Claeys · Rating 4 out of 5]

Van Wikipedia :
"Adriaans vader was Victor Justin Mulder, geboren in Nederlands-Indië uit Nederlandse ouders, en zijn moeder, het boerenmeisje Maria van Dis uit Breda. Zij hadden elkaar in Nederlands-Indië leren kennen. Zij had toen al drie dochters uit haar huwelijk met een KNIL-militair. Ook zijn vader was in Indië al eerder getrouwd geweest. De familie was door oorlog getekend. Als overlevende van het door de Britten getorpedeerde schip Junyo Maru werd zijn vader tewerkgesteld aan de Pakanbaroe-spoorweg op Sumatra. De echtgenoot van zijn moeder werd tijdens de Japanse bezetting (1942-1945) onthoofd en zij belandde met haar dochters in een interneringskamp. Adriaan, na de oorlog in Nederland geboren, was als het enige blanke kind en zonder eigen Indische geschiedenis in dit gezin een buitenstaander. Met nog drie andere gezinnen kreeg het gezin een repatrianthuis in Bergen aan Zee toegewezen."
Het boek behandelt het harde leven van Adriaan in het repatriantenhuis waar hij zich een buitenstaander voelt en opgaat in zijn fantasieën. Alles wordt grotendeels getoond vanuit het oogpunt van de jongen.
Zeer mooie, wat wrange doch poëtische strip. Achteraf heb ik nog wat opzoekwerk gedaan om meer duidelijkheid te krijgen over zaken die niet in het boek worden uitgelegd.

[Mehsi · Rating 2 out of 5]

Tja, dit klonk erg interessant. Net na de Tweede Wereldoorlog. Nederlands-Indië. Een gezin dat moet wennen aan Nederland en alles wat daarmee komt (discriminatie, tweedehands kleding, nieuwe regels, en meer). Helaas heb ik me echt door het boek moeten slepen. De enige reden dat ik het boek nog 2 sterren geef is vanwege de illustraties en dat er nog hier en daar wat goeds was aan het boek. Zolang meneer Java en dat joch er niet waren was het interessant. Vooral die jongen was wazig. Hij zag van alles dat er niet is, en ik weet dat verbeelding ver kan gaan, maar dit was gewoon té ver. En tja, het einde was ook teleurstellend, voelt alsof er nog meer kan worden gezegd maar hier eindigt het.

[Kitty Hovenkamp · Rating 4 out of 5]

Het verhaal: Familieziek, van Adriaan van Dis, heeft Peter van Dongen prachtig in een graphic novel gegoten. De bekende thema’s van van Dis; kampsyndroom, agressieve stiefvader, de Nederlanders die neerkijken op Indonesiërs, indo’s komen allemaal in het boek voor. Met plezier de graphic novel gelezen.

[Dini Van heumen-hoekman · Rating 3 out of 5]

Voor mijn Hebban challenge deze graphic novel gelezen.
Wel leuk een keer om gelezen te hebben.

[Bianca Oortwijn · Rating 4 out of 5]

Het einde voelde ietwat afgekapt, maar wat een prachtige beeldroman.

[Nina Vandecraen · Rating 3 out of 5]

Familieziek is een graphic novel gemaakt door Peter van Dongen. Deze is gebaseerd op een eerder geschreven roman van Adriaan van Dis. Peter van dongen is een striptekenaar die zijn debuut maakte op zestienjarige leeftijd in het tijdschrift Balloen. Het boek was al bij al beter dan ik oorspronkelijk had verwacht maar ik zou het zeker niet nog eens lezen.

Het boek gaat over een Nederlands – Indisch gezin dat na de oorlog weer naar Nederland terugkeert. Het gezin bestaat uit drie dochter en een zoon. De dochters komen uit de vorige relatie van de moeder. Het zoontje komt uit de huidige relatie met de man die zich altijd voorstelt als meneer Java. Deze man heeft een trauma opgelopen tijdens de oorlog. Het Jongetje wordt nooit aangesproken met naam en al zeker niet door zijn zussen. Als ze zogezegd lief doen tegen hem noemen ze hem broertje maar meer ook niet. Hij leeft vooral in zijn eigen fantasiewereld waar hij een geheim broertje voor zichzelf heeft. Hij is altijd het buitenbeentje en ka enkel zichzelf zijn met het mysterieuze broertje. Op het einde komen we erachter dat dit oorspronkelijk het biologische broertje van de drie meisjes is. Meneer Java weet van het broertje maar wil niet dat erover gesproken wordt omdat dit kindje het in het migratiekamp niet heeft overleefd en niet de moeder te veel pijn zou doen. De reden dat ik dit boek niet nogmaals zou lezen is omdat het vrij ingewikkeld is. Je begint pas later in het verhaal te begrijpen waarover het gaat. Dit komt door de structuur van het verhaal. Naar het einde toe vind ik het beter omdat je dan begint te begrijpen waarom er voor deze structuur gekozen is. De situatie waarin het gezin zich bevindt is warrig en hierdoor de structuur van het verhaal ook. Het verhaal is ook met vrij donkere kleuren geïllustreerd enkel de momenten waar de jongen in zijn fantasie leeft zijn in fellere kleuren. Hierdoor word je als lezer meegetrokken in de fantasiewereld. Het broertje wordt afgebeeld zonder gezicht, het lichaam is volledig zwart getekend. Dit kan je bekijken als een soort schaduw. Hij is niet zozeer vaak aanwezig maar verbind het verhaal wel met het verleden. Ook toont dit verhaal met de illustraties goed aan hoe het in het verleden was voor de mensen, zeker voor de vluchtelingen na de oorlog. Op sommige momenten worden er flashbacks gebruikt om terug te gaan naar vroeger in het kamp, zo zien we dat de moeder toen ernstig ziek was. Het verhaal speelt zich vooral af in het krappe en sombere huis, hierdoor zien we dat de familie het financieel moeilijk heeft. De personages worstelen allemaal met hun eigen trauma’s. Het eerste wat er gebeurt is dat je letterlijk tussen de rondvliegende kleding zit waardoor je jezelf al in het verhaal kunt voelen zitten. Dit soort elementen kunnen ervoor zorgen dat een boek mij aangenaam kan verassen.

Het is een boek dat ik zeker zou aanraden om ooit eens te lezen. Het leert je op een toffe manier over de invloed die de oorlog kon hebben op mensen. Zelf vind ik het wel een tof boek doordat je er naar het einde toe wordt in mee getrokken. Maar het begint te langdradig om mij tot het einde geïnteresseerd te houden. Hierdoor is vind ik het persoonlijk een minder boek maar het heeft mij hoe dan ook verast.

[Kobe Slegers · Rating 3 out of 5]

De graphic novel Familieziek van Peter van Dongen is een stripversie van het boek van Adriaan van Dis. Ik heb het originele boek niet gelezen, maar deze graphic novel vond ik redelijk goed geschreven en getekend. Het verhaal gaat over moeilijke onderwerpen zoals oorlog, armoede, trauma, verdriet, opvoeding en hoe moeilijk het is om je thuis te voelen in een nieuw land. Peter van Dongen is een striptekenaar met Indonesische achtergrond. Hij heeft al veel prijzen gewonnen voor zijn werken.
Het verhaal gaat over een gezin uit Indonesië dat na de Tweede Wereldoorlog naar Nederland verhuisd is. De moeder van het gezin heeft al drie dochters als ze meneer Java leert kennen. De vader van de meisjes is waarschijnlijk gestorven in de oorlog. Samen krijgen ze nog een zoon. Het verhaal begint met de moeder die aan het inpakken is, want ze wil haar gezin verlaten. De dochters overtuigen haar om dit toch niet te doen en ze geeft haar man, meneer Java, nog een kans op voorwaarde dat hij zich laat behandelen.
Meneer Java heeft de oorlog in Indonesië meegemaakt en heeft daar vreselijke dingen gezien en gedaan. Hij heeft hier een trauma aan overgehouden. Meneer Java is heel vaak boos of verdrietig en hij wil alles in zijn gezin onder controle houden en is heel streng. Hij kan zich moeilijk aanpassen in Nederland en heeft hij moeite een job te vinden waardoor ze in armoede leven in het koloniehuis, samen met andere gezinnen. Hij droomt van een beter leven.
De jongen wordt aangesproken als boener, veger, enz en hij heeft het niet gemakkelijk. Hij mag niet naar school en krijgt thuis les. Er is vaak ruzie in het gezin en dan kan het er hevig aan toe gaan. Zijn zussen zijn niet lief voor hem en zijn moeder ook niet altijd. De jongen ontsnapt vaak in een fantasiewereld waarin hij de avonturen van zijn vader herbeleeft of hij verstopt zich voor zijn zussen, samen met zijn geheime broertje.
In het begin is het verhaal soms moeilijk te volgen omdat je midden in een verhaal er in komt en dan weer in het verleden gaat en dan weer verder in de tijd. Maar de start van het hoofdstuk maakt meestal wel duidelijk waar en wanneer het verhaal zich afspeelt en de tekeningen maken dit ook wel duidelijk. Toch moet je je aandacht erbij houden, anders weet je niet waarover het gaat. De woorden die gebruikt worden, begreep ik niet allemaal, maar in combinatie met de tekeningen, begreep ik het verhaal wel.
De tekeningen van Peter van Dongen zijn heel mooi en goed gemaakt. Ze zijn heel gedetailleerd en de gezichten laten zien hoe ze zich voelen. Je kan echt goed zien of iemand verdrietig, boos of bang is.
Ik raad deze graphic novel aan als je graag iets wil lezen over moeilijkere onderwerpen zoals oorlog, familieproblemen, enz. Ik ben zelf niet echt een lezer en zal niet snel een roman vastnemen. Daarom ben ik blij dat er ook graphic novels bestaan want de vele tekeningen en de beperkte tekst maken het veel leuker om te lezen.

[Wouter Zwemmer · Rating 3 out of 5]

Het verhaal van een Indische familie die terugkomt uit de oorlog, uit de kampen en in Nederland voet aan de grond probeert te krijgen. Gezien vanuit een wit jongetje tussen bruine zussen. De bekende thema’s komen langs: het kampsyndroom, de agressieve stiefvader, de afwezige (want overleden) biologische vader, de minachting van de Nederlanders voor Indo’s en andere voormalig Indische mensen, de familiegeheimen, zwarte magie, het eten als troost en ritueel, de vergaande wens om aan te passen en in te passen in de Nederlandse samenleving... Vooral aantrekkelijk voor mensen met een Indische achtergrond, of familie van.

[Florine · Rating 2 out of 5]

Tja… mijn verwachtingen waren misschien te groot. Het voelt als een schets, dit boek. Een schets die ook niet helemaal tot het einde af was. Te veel gaten in het verhaal. Als je het boek niet hebt gelezen van Adriaan van Dis, dan is dit eigenlijk niet te volgen. En dat is jammer, want de tekeningen zijn sterk. Ik had gehoopt dat het daardoor op zichzelf had kunnen staan.

[Fonny Pasma · Rating 4 out of 5]

Leuk! Maar nu wil ik het echte boek lezen!

[Fifi · Rating 3 out of 5]

‘De jongen verlangt naar een plek waar hij schuilen kan, schuilen voor de woede.’ #dezinvanhetboek

[Casper · Rating 3 out of 5]

'Familieziek' is een graphic novel van Peter van Dongen naar de roman van Adriaan van Dis. Van Dongen is een meester in de klare lijn-stijl van Hergé en Joost Swarte en omdat hij net als Van Dis een Indische achtergrond heeft was hij de aangewezen persoon om dit autobiografische verhaal over de jeugd van Van Dis te verstrippen. Na de Tweede Wereldoorlog komt het gezin Van Dis vanuit Nederlands-Indië in Nederland terecht. Adriaan is het nakomertje, vlak na de oorlog geboren, met drie oudere zussen boven zich. Het door de oorlog getekende gezin moet proberen te aarden in het Holland van de jaren vijftig. Het getreiter van de oudere zussen, de nostalgische moeder, de tyrannieke vader en het niet al te gastvrije grijze Holland in de na-oorlogse jaren, Van Dongen vertaalt alles zeer sfeervol naar beeld...Lees verder