Αργώ, Α & Β τόμος

by George Theotokas, Γιώργος Θεοτοκάς

"Όσο πιο ενδιαφέρουσα είναι μια εποχή τόσο πιο πολλές οι ευθύνες που επωμιζόμαστε απέναντι στον εαυτό μας αλλά και στο έθνος μας", έγραφε ο Κωνσταντινουπολίτης Γιώργος Θεοτοκάς σε μια ομιλία του σε μαθητές. Και αλήθεια, ποιος θα αμφισβητούσε το ιστορικό, κοινωνιολογικό και αισθητικό ενδιαφέρον της δεκαετίας του 1930, που θα χρειαζόταν μια Αργώ για να ταξιδέψει το αναγνωστικό κοινό της εποχής της και να το προβληματίσει για όσα συνέβαιναν;

Ο Γιώργος Θεοτοκάς, λογοτέχνης και διανοούμενος με αστική καταγωγή και ευρωπαϊκή παιδεία, με βαθιά κατάρτιση και ευρύτατες γνώσεις, πρωτοστάτησε σε μια από τις σημαντικότερες λογοτεχνικές γενιές του 20ού αιώνα, τη γενιά του 30. Αφενός ανέπτυξε το μυθιστόρημα στην Ελλάδα και αφετέρου καλλιέργησε το δοκίμιο, θεωρώντας ότι αυτά τα δύο είδη αποτελούσαν τη "νέα λογοτεχνία", την πιο αντιπροσωπευτική δηλαδή έκφραση του νεοελληνικού πολιτισμού.

Μετά το Ελεύθερο Πνεύμα (1929), το πρωτοπόρο δοκίμιο που έγραψε ο εικοσιτετράχρονος Θεοτοκάς, έρχεται να ταράξει τα νερά της μυθιστοριογραφίας με την Αργώ, το δίτομο πρώτο του μυθιστόρημα (πρώτος τόμος 1933· δεύτερος τόμος 1936). Οι συνθήκες κατά τις οποίες εμπνεύστηκε και έγραψε την Αργώ ήταν έκρυθμες. Βρισκόμαστε αμέσως μετά την καταστροφή του 1922, γεγονός που είχε ως άμεση συνέπεια την απεμπόληση του μεγαλοϊδεατισμού, ο οποίος με αξιοθαύμαστο τρόπο είχε επιχειρήσει να τονώσει τον καταρρακωμένο ελληνισμό. Η λογοτεχνία θεωρήθηκε πρόσφορο έδαφος για να μνημειωθεί το ιστορικό αποτύπωμα, να διαμορφωθεί το νέο στίγμα του ελληνισμού μετά την κατάρρευση της Μεγάλης Ιδέας και να προωθηθεί η έννοια της ελληνικότητας ως μια μορφή μετατόπισης της ανεκπλήρωτης εδαφικής και εθνικιστικής επιθυμίας. Σε αυτό το μήκος κύματος και δίχως να υποκύπτει στον καρυωτακικό πεσιμισμό, ο Θεοτοκάς περιγράφει τη φοβερή εποχή που βίωσε, χωρίς να ελεεινολογεί το έθνος και χωρίς να ενδίδει στην απαισιοδοξία, την οποία προσπαθεί με κάθε τρόπο να καταπολεμήσει και στη θέση της να υψώσει ένα νέο όραμα.

Η Αργώ εγκαινιάζει το κατεξοχήν μυθιστορηματικό έργο του συγγραφέα, τη χρυσή εποχή του ελληνικού μυθιστορήματος.
(Κατερίνα Μουστακάτου, από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

248 pages, Paperback

First published January 1, 1936

About the author

Greek: Γιώργος Θεοτοκάς

Reviews

[Eirini Proikaki · Rating 5 out of 5]

Μόλις τελείωσα ένα καταπληκτικό βιβλίο και είμαι ενθουσιασμένη!Λάτρεψα την υπέροχη γραφή του Θεοτοκά,αγάπησα τους ήρωες του με ολα τα ελαττώματά τους,διάβασα με ενδιαφέρον τα πολιτικά του σχόλια και χάθηκα μέσα στις όμορφες περιγραφές της Αθήνας και των άλλων πόλεων στις οποίες περιπλανήθηκαν οι Αργοναύτες του.
Το βιβλίο μιλάει για την Ελλάδα της εποχής του Μεσοπολέμου,για τις επιπτώσεις της Μικρασιατικής καταστροφής και των χαμένων ονείρων στις ζωές των ανθρώπων.Οι ήρωες του κυνηγούν άλλοι τη δόξα,άλλοι τον έρωτα,τις φιλοδοξίες τους ,τα όνειρα τους ,κι άλλοι δεν ξέρουν καν τι κυνηγούν,ίσως τον ίδιο τους τον εαυτό.

[Argiris Fakkas · Rating 3 out of 5]

Ένα αρκετά καλό μυθιστόρημα, με πολλές πλοκές και πολλούς αφηγηματικούς ήρωες. Εκτυλίσσεται σε πολλά μέρη, όπως η Αθήνα, η Κωνσταντινούπολη, το Παρίσι. Το μυθιστόρημα δεν μένει αδιάφορο στην πολιτική ζωή της Ελλάδας, αφού πολλά κεφάλαια επεξηγούν της ιστορία της δεκαετίας του 30. Εστιάζει κυρίως πάνω στην οικογένεια του καθηγητή Νοταρά και τα τρία παιδιά του, τον Νικηφόρο, τον Αλέξη και τον Λίνο, όμως υπάρχουν και άλλα κεντρικά πρόσωπα όπως ο Δαμιανός Φραντζής, το ζεύγος Σκινά, ο Μανόλης Σκυριανός, η Μόρφω…

Η γραφή του Θεοτοκά ρέει εύκολα, υπάρχει συνοχή αλλά η αλήθεια είναι ότι -με εξαίρεση ίσως την αυτοκτονία του λοχία Πικιού και τη νυχτερινή καταστροφική περιπέτεια του Λίνου- δεν καταφέρνει να αγγίξει και να συγκινήσει έντονα τον αναγνώστη. Κάποιοι χαρακτήρες μοιάζουν μονόπλευροι, το ειδύλλιο Αλέξη και Μόρφως μοιάζει πολύ γλυκανάλατο σε ορισμένες στιγμές, ο θάνατος του Αλέξη φαίνεται να συμβαίνει αναπάντεχα, χωρίς καμία προειδοποίηση. Ένα άλλο στοιχείο που δεν μου άρεσε ήταν η συνεχής παρεμβολή φράσεων, ακόμα και ολόκληρων παραγράφων στα γαλλικά και σε άλλες ξένες γλώσσες.

Παρά αυτά τα αρνητικά το μυθιστόρημα έχει αρκετά θετικά στοιχεία. Το γενεαλογικό δέντρο των Νοταράδων περιγράφεται με λογοτεχνική μαεστρία, ο χαρακτήρας του Νικηφόρου έχει ένα ενδιαφέρον, όπως και κάποιοι άλλοι δευτερεύοντες χαρακτήρες, όπως ο Μάριος Σφακοστάθης, ο Παπασίδερος και ο λοχίας Πικιός. Οι περιγραφές του Θεοτοκά είναι πετυχημένες, ιδιαίτερα αυτή της Κωνσταντινούπολης αφού καταφέρνει να μεταφέρει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και την ατμόσφαιρα της πόλης.

Το μυθιστόρημα ξεκινά με τον πρόλογο όπου γίνεται μια παρουσίαση του γενεαλογικού δέντρου των Νοταράδων. Πληροφορούμαστε ότι ο προπάτορας της γενιάς ήτανε ο Νικηφόρος Νοταράς, κοτζαμπάσης στα Γιάννενα, που βοήθησε στον αγώνα της απελευθέρωσης. Ο γιος του, Θεόφιλος, ξεκίνησε τη νομική πανεπιστημιακή δυναστεία, παρότι αρχικά έζησε τρυφηλή ζωή στην Ευρώπη. Επέστρεψε στην Ελλάδα και έγινε διακεκριμένος καθηγητής νομικής. Τα τελευταία χρόνια του θυμήθηκε την άσωτη ζωή του κι έφυγε με μια Βιεννέζα για την Ιταλία. Ο γιος του, Νικηφόρος ο δεύτερος συνέχισε το έργο του πατέρα του, κάνοντας για λίγο και πολιτική καριέρα. Ο γιος του, Θεόφιλος Νοταράς ο τρίτος, σπούδασε στη Γερμανία και υπήρξε μια νομική διάνοια. Επέστρεψε στην Ελλάδα, παρά την επιθυμία της Γερμανίας να το κρατήσει, και έγινε καθηγητής πανεπιστημίου. Παντρεύτηκε τη Σοφία Λαμπροπούλου, που ήταν ωραία γυναίκα αλλά επίσης περιπαθής και φαντασμένη. Αφού του έκανε τρεις γιους, τον Νικηφόρο, τον Αλέξη και τον Λίνο, τον εγκαταλείπει. Αυτός δεν θέλει να ξανακούσει γι’ αυτήν και φέρνει μια ξαδέρφη της οικογένειας, τη Λουκία, για να βοηθήσει με τα παιδιά. Προόριζε τον Νικηφόρο να ακολουθήσει τα χνάρια του. Αφού τον σπούδασε στο εξωτερικό, ο γιος του τον ειδοποιεί ότι δεν ενδιαφέρεται για τη νομική. Γίνεται παρόλα αυτά επιτυχημένος λογοτέχνης, ο πατέρας του είναι κρυφά περήφανος.

Στο πρώτο κεφάλαιο ο καθηγητής Θεόφιλος Νοταράς παραδίδει το μάθημα στο αμφιθέατρο, ενώ ο γιος του Αλέξης, που έχει αποδεχτεί ότι θα είναι ο διάδοχος της οικογενειακής νομικής παράδοσης σημειώνει το μάθημα. Δίπλα του κάθεται ο ξανθός Μανώλης Σκυριανός, πρόεδρος του φοιτητικού σωματείου της Αργούς, που θεωρούσε ότι προορισμός του ήτανε να εκπληρώσει το χρέος του προς το έθνος και αντιπαθούσε τη λογοτεχνία. Αναφέρεται φευγαλέα η Μόρφω, μια κοπέλα με την οποία φαίνεται να είναι ερωτευμένοι οι δύο νέοι.

Το δεύτερο κεφάλαιο περιγράφει μια συνάντηση της φοιτητικής λέσχης της Αργούς στο Ζάππειο. Ξεχωρίζουν ο Δημήτρης Μαθιόπουλος που πιστεύει στην ιδέα του έθνους και πολλοί συνάδελφοί τον αποπαίρνουν, ο κομμουνιστής Δαμιανός Φραντζής που είναι δυσαρεστημένος με τον πρόεδρο Σκυριανό γιατί έψεξε έναν ομοϊδεάτη του και ο Λάμπρος Χρηστίδης, μεγαλύτερος και συμφοιτητής του Νικηφόρου, που συζητά για λογοτεχνία. Μέσα σε όλα αυτά ο Αλέξης συλλογίζεται ένα βράδυ που πέρασε μαζί με τη Μόρφω στη Μύκονο.

Στο τρίτο κεφάλαιο περιγράφεται μια ερωτική συνάντηση του Νικηφόρου και την Όλγας Σκινά, πρώην συζύγου του Παύλου Σκινά, ενός καιροσκόπου πολιτικού. Η Όλγα κάνει νάζια, νιώθοντας παραμελήμενη. Ο Νικηφόρος της απαντά ότι τη βάζει πάνω από την οικογένειά του. Μόνο ένα πράγμα φαίνεται ότι δεν θα θυσίαζε γι’ αυτήν: τη δόξα. Το κεφάλαιο κλείνει με τον Νικηφόρο να βολτάρει κάτω από την Ακρόπολη, αναπολώντας παλιότερα μια βόλτα με τη μητέρα του, στην οποία είχε κλάψει και η μητέρα του μονολογούσε: «Δεν υπάρχει ευτυχία σ’ αυτόν τον κόσμο».

Στο τέταρτο κεφάλαιο ο καθηγητής Νοταράς φιλοξενεί στο σπίτι του τον κύριο Σφακοστάθη, πρώην διπλωμάτη και παλιό συμφοιτητή του, που φαίνεται να είχε πρωτύτερα ένα ενδιαφέρον τετ α τετ με την υπηρέτρια του σπιτιού, Ανθούλα. Ο Σφακοστάθης είναι ιδιαίτερα απαισιόδοξος, προβλέπει το τέλος του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Εξαπολύει μύδρους εναντίον της κυβέρνησης και του Παύλου Σκινά. Ο καθηγητής είναι πιο διαλλακτικός. Η οικογένεια Νοταρά γευματίζει σιωπηλά, αλλά στον κήπο ο Λίνος κατηγορεί τον Αλέξη ότι δεν ζει και είναι χωμένος συνέχεια στα βιβλία . Ονειρεύεται ταξίδια μακρινά. Ο Αλέξης αισθάνεται στοργή για τα κιτάπια του και ταχτοποιεί τους στίχους του. Η Ανθούλα μπαίνει στο δωμάτιο του Λίνου για να το συγυρίσει κι αυτός της βάζει χέρι. Ο καθηγητής ακούει ένα πιάνο μέσα στη νύχτα και θυμάται τη γυναίκα του Σοφία. Θα ήταν έτοιμος να τη δεχτεί πάλι πίσω όπως πριν.

Το πέμπτο κεφάλαιο, στο οποίο η κραυγή: Θέλω γράμματα!, επαναλαμβάνεται συχνά, είναι αφιερωμένο στη ζωή του Κωνσταντινοπολίτη Δαμιανού Φραντζή. Πως γεννήθηκε στην Πόλη από φτωχή οικογένεια και ο θείος του, ο Παπασίδερος, τον έγραψε σε ένα δωρεάν δημοτικό σχολείο, όπου δίδασκε ο Μακεδόνας Παύλος Σκινάς. Αργότερα ο Παπασίδερος βοηθά τον Σκινά να μεταβεί στην Ελλάδα. Ο πατέρας του Δαμιανού τον βάζει παρά τη θέλησή του να δουλέψει. Στο τέλος όμως το σκάει και βρίσκει αποκούμπι στον θείο του, που τον παίρνει υπό την προστασία του και τον βάζει στη Θεολογική σχολή της Χάλκης. Αργότερα τον φυγαδεύει κι αυτόν στην Ελλάδα, μετά το 1922. Είναι συγκινητική η τελευταία βραδιά που περνάνε μαζί πριν να φύγει το βαπόρι. Ο γέρος φαίνεται να τα έχει χαμένα, μπερδεύει την Άλωση με τη Μικρασιατική καταστροφή. Ο Δαμιανός στην Ελλάδα, απογοητεύεται από τη μη ύπαρξη πλέον της Μεγάλης Ιδέας και θλίβεται με την κατάσταση, όπου οι πλούσιοι και οι πλούσιες φαίνεται να είναι ξεχωριστή ράτσα. Μυείται στα κομμουνιστικά ιδεώδη και τυχαίνει να ξανασυναντήσει τον Παύλο Σκινά, που είναι πλέον υπουργός. Τον θεωρεί προδότη. Ο Σκινάς του λέει έρθει να τον βρει όταν η τρέλα του περάσει.

Στο έκτο κεφάλαιο ο κ. Σφακοστάθης λέει μια αστεία ιστορία στην Αθηναϊκή λέσχη με πρωταγωνιστή τον καθηγητή Νοταρά, όταν νεότερος είχε επισκεφτεί ένα σπίτι και δεν είχε κάνει σεξ με μια ιερόδουλη, που ήταν εντελώς γυμνή, γιατί φορούσε τη βέρα της και ήταν παντρεμένη. Η συζήτηση γίνεται ανιαρή για τον Σκινά που φεύγει. Ο περιπλανώμενος στους δρόμους της Αθήνας Νικηφόρος βρίσκει τυχαία τον Σφακοστάθη και τον ρωτάει αν γνώρισε ποτέ την ευτυχία. Ο Σκινάς βρίσκει τον Λάμπρο Χρηστίδη και μαζί τρυπώνουν σε ένα καμπαρέ. Σε ένα ντελίριο παροξυσμού του εκμυστηρεύεται ότι θέλει να είναι συνέχεια ο πρώτος, ο καλύτερος.

Το έβδομο κεφάλαιο περιγράφει τη γενική συνέλευση της Αργούς. Ξεχωρίζει ο θυρωρός, ο κ. Παυσανίας, τον οποίο κοροϊδεύει συχνά ένας πιτσιρίκος υφιστάμενός του. Η συνέλευση είναι γεμάτη προστριβές, κυρίως μεταξύ των υποστηρικτών της θρησκείας και της πατρίδας και των μαρξιστών. Παίρνει το λόγο ο Μαθιόπουλος για να χλευαστεί πάλι. Στο τέλος γίνεται ψηφοφορία για το θέμα της ύπαρξης του Θεού. Νέες προστριβές ξεσπούν, ο κ. Παυσανίας αναγκάζεται να κόψει το ρεύμα για να διαλύσει τη συνέλευση. Ο υφιστάμενός του τον προδίδει, αυτός τον κυνηγά. Στο τέλος του κεφαλαίου ο Αλέξης ρωτά τον Σκυριανό αν θέλει να παντρευτεί τη Μόρφω. Αυτός του απαντά αρνητικά, λέγοντας ότι αυτή αγαπάει κάποιον άλλο.

Στο όγδοο κεφάλαιο ο καθηγητής Νοταράς πιάνει τον γιο του μαζί με την Ανθούλα. Την απολύει, ενώ χαστουκίζει τον γιο του. Ο Λίνος, χολωμένος αποφασίζει να το σκάσει. Παίρνει από τη τσάντα του πατέρα του τα αρκετά χρήματα και φεύγει. Παίρνει τον ηλεκτρικό και κατηφορίζει στον Πειραιά. Έχει σκοπό να πάει στο Θιβέτ, σε κάποια απάτητα από άνθρωπο δάση. Στο λιμάνι ρωτάει έναν γέρο ναυτικό πότε έχει καράβι για τις Ινδίες για έναν συγγενή του. Ο ναυτικός του υπενθυμίζει ότι πρέπει να έχει έτοιμα τα διαβατήρια. Ο Λίνος, απογοητευμένος αφού δεν έχει διαβατήριο, βρίσκει καταφύγιο σε ένα καμπαρέ. Εκεί ένας άντρας τον ποτίζει με αλκοόλ και τον πηγαίνει με αυτοκίνητο σε ένα παρακείμενο δάσος. Μια γυναίκα προσπαθεί να τον εμποδίσει χωρίς αποτέλεσμα. Εκεί μαζί με άλλους κακοποιούν σεξουαλικά τον Λίνο και τον κλέβουν. Ο καθηγητής Νοταράς τον έχει ξεγράψει και έτσι, ντροπιασμένος, βρίσκει καταφύγιο στο σπίτι ενός θείου του.

Το ένατο κεφάλαιο περιγράφει πως ο στρατηγός Τζαβέας επιχείρησε να κάνει στρατιωτικό πραξικόπημα και το υπουργικό συμβούλιο παρά τω πρωθυπουργό Αρμόδιο Ζουγανέλη. Οι υπουργοί παίρνουνε το λόγο και λένε το μακρύ και το κοντό τους. Ο καθένας προτείνει μια λύση, ενώ η Αθήνα βρίσκεται ανάμεσα στον στρατιωτικό κλοιό του Τζαβέα και την κομμουνιστική εξέγερση. Κάποιος προτείνει να βομβαρδίσουν την Αθήνα, ένας άλλος του υπενθυμίζει ότι δεν μπορεί να γίνει αυτό γιατί θα καταστραφούν τα αρχαία και οι μεγάλες δυνάμεις θα δυσαρεστηθούν. Ο πρωθυπουργός κωλισιεργεί, όταν ο υπουργός των Εσωτερικών, ο Σκινάς παίρνει την κατάσταση στα χέρια του και μαζί με τον Κρητικό υπουργό των Εσωτερικών, στρατηγό Γιαλαράκη, φεύγουν για να ετοιμάσουν την αντεπίθεσή τους.

Το δέκατο κεφάλαιο περιγράφει τα γεγονότα των ταραχών μέσα από τα μάτια του Μανόλη Σκυριανού. Περνάει μέσα από τους δρόμους, όπου γίνονται διαδηλώσεις. Φτάνει στο σπίτι των Νοταράδων, ο καθηγητής φαίνεται αδιάφορος, λέγοντας ότι οι Έλληνες είναι τρελοί. Ο Μανόλης προσπαθεί να πάρει τον Αλέξη μαζί του, όμως αυτός λιποθυμάει. Ο Νικηφόρος πάει στο σπίτι της ερωμένης του για να την καθησυχάσει και καταλήγουν να κάνουν έρωτα. Ο Μανόλης βλέπει την κομμουνιστική πορεία, είναι μαζί ο Μαθιόπουλος που κρατάει την κόκκινη σημαία, μαζί με τον Λίνο που είναι στην πρώτη γραμμή και τον Δαμιανό Φραντζή. Ο στρατός ανοίγει πυρ, σκοτώνοντας τον Λίνο και τον Μαθιόπουλο. Και στο άλλο μέτωπο εναντίον του Τζαβέα, ο Σκινάς είναι θριαμβευτής. Έχει πλέον τον έλεγχο του κράτους. Βγάζει ομιλία και η μάζα τον ζητωκραυγάζει από κάτω.

Στο ιντερμέδιο υπάρχουν κάποιες σκέψεις του Λάμπρου Χρηστίδη για τον έρωτα, τη φιλοδοξία. Παραδέχεται ότι όταν ήταν μικρός είχε φιλοδοξίες αλλά δεν κατάφερε να τις εκπληρώσει. Παρόλα αυτά όλοι τον παραδέχονται ως ευσυνείδητο και φρόνιμο υπάλληλο. Μαθαίνουμε για ένα επεισόδιο με τον καθηγητή Νοταρά στη βιβλιοθήκη. Ο Χρηστίδης λέει ότι ο καθηγητής μετά τον θάνατο του Λίνου έχει γεράσει πολύ. Επιπλέον έχει γίνει διαλλακτικός και παραδέχεται πλέον ότι όλες οι θεωρίες περιέχουν μια δόση αλήθειας.

Το πρώτο κεφάλαιο του δεύτερου μέρους της Αργώς είναι αφιερωμένο στην απόδραση τριών κομμουνιστών από τις φυλακές, ανάμεσα στους οποίους και ο Δαμιανός Φραντζής, με τη βοήθεια του λοχία Πικιού. Προσπαθούν να αποδράσουν από τη θάλασσα για την κομμουνιστική Ρωσία και τα καταφέρνουν. Ο λοχίας Πικιός όμως δεν θέλει να τους ακολουθήσει στη βενζινάκατο, παρά τις προσπάθειες του Φραντζή. «Κωμωδίες πράγματα», μονολογεί. Αυτοκτονεί στην παραλία και μέσα από το τελευταίο γράμμα προς τη μητέρα του αποκαλύπτεται ότι δεν είχε ιδιαίτερη πίστη στην επανάσταση, ότι δεν θέλει να μεταναστεύσει ψωμοζητώντας, ότι δεν πιστεύει ούτε στις γυναίκες Όλα του φαίνονται μάταια και χωρίς σκοπό. Ο Φραντζής κοιτάζει τη θάλασσα και σκέφτεται ότι θα ξαναδεί την Πόλη.

Το δεύτερο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στην πολιτική. Ο Παύλος Σκινάς μετά την καταστολή του πραξικοπήματος δεν ανέλαβε την πρωθυπουργία, αντίθετα μία οικουμενική κυβέρνηση αναδύθηκε. Ο Αρμόδιος Ζουγανέλης τραβήχτηκε από την πολιτική και ξενιτεύτηκε, ενώ το ίδιο αναγκάστηκε να κάνει και Τζαβέας. Υπάρχει μάλιστα μια σουρεαλιστική σκηνή συζήτησης μεταξύ τους στη Γενεύη, όπου ο Τζαβέας συζητά έντονα για τα πολιτικά, μέχρι να έρθει το φαγητό και να κοιμηθεί ροχαλίζοντας. Ο Σκινάς στην αρχή υποστηρίζει την οικουμενική κυβέρνηση, αργότερα όμως διαχωρίζει τη στάση του για να καρπωθεί πολιτικά οφέλη. Ζητάει πόθεν έσχες για τον κάθε πολιτικό και ιδρύει νέο κόμμα.

Στο τρίτο κεφάλαιο περιγράφεται η διαδικασία των εξετάσεων στη Νομική, με τους καθηγητές να ρωτάνε τους φοιτητές διάφορα πράγματα και στο τέλος να ξεχνιούνται και να βγάζουν λόγους. Ο Σκυριανός παίρνει το πτυχίο του και αναλογίζεται ότι η παιδική του ζωή τελείωσε.

Στο επόμενο κεφάλαιο ο Αλέξης αναπολεί τα όσα συνέβησαν μετά τον θάνατο του Λίνου, όταν τον είδανε νεκρό στο νοσοκομείο και την εγκεφαλική συμφόρηση του πατέρα του, που δεν ήταν ποτέ ξανά ο ίδιος. Καθώς περπατάει βλέπει τη Μόρφω. Αυτή του εκφράζει τα συλληπητήριά της, αλλά ο ξύλινος λόγος της φαίνεται να τον ενοχλεί. Αργότερα όμως με τη συζήτηση φαίνεται να αναθερμαίνεται ο έρωτάς του. Συζητάνε για την αγγλική ποίηση και τον Keats. Έπειτα ο Αλέξης θα βρει καταφύγιο σε ένα απόμερο καφενεδάκι και γράφει στίχους.

Το πέμπτο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στην οικογένεια Δελατόλλα, την οικογένεια της Μόρφως. Ο κύριος Δελατόλλας είναι ένα καλοστεκούμενος μεσήλικας, με καταγωγή από καθολική οικογένεια της Τήνου. Η κυρία Αντιγόνη Δελατόλλα είναι μια στρουμπουλή γυναίκα, από τον Μοριά. Τα πηγαίνουν σχετικά καλά, μάλιστα η Αντιγόνη αφήνει τον άντρα της να τσιλιμπουρδίζει χωρίς σκηνές. Η μόνη φορά που μαλώσανε ήταν όταν ο άντρας της ήθελε να βαφτίσει την κόρη του σε καθολική Εκκλησία, χωρίς όμως να εκπληρωθεί η επιθυμία του. Ο Φραγκίσκος ετοιμάζεται να συναντήσει τη Γαλλίδα ερωμένη του όταν η γυναίκα του ξεκινά συζήτηση για τη Μόρφω. Λέει ότι είναι έτοιμη για παντρειά και αναφέρει ότι έχει συμπάθεια για τον Μανόλη Σκυριανό. Ο Δελατόλας φεύγει τελικά, η Μόρφω αρχίζει να κλαίει σκεπτόμενη τον Αλέξη, τον οποίο φαίνεται να αγαπά και να μισεί ταυτόχρονα. Η μητέρα της την παρηγορεί, νομίζονται ότι σκέπτεται τον Μανόλη. Το ίδιο βράδυ η Μόρφω βλέπει όνειρο ότι ο Αλέξης έχει πεθάνει και μπορεί να παντρευτεί τον Σκυριανό και να πάνε ταξίδι στη Ρώμη. Όταν ξυπνάει όμως αναλογίζεται πως θα ζήσει αν αυτός πεθάνει;

Στο έκτο κεφάλαιο ο Αλέξης συναντά τον Μανόλη και τη Μόρφω, που παίζουνε τένις. Η ατμόσφαιρα είναι αμήχανη, μέχρι που φεύγει ο Σκυριανός. Ο Αλέξης και η Μόρφω φιλιούνται με πάθος. Ο Νικηφόρος μαζί με την Όλγα έχουν βγει για βόλτα με το αμάξι στην παραλιακή της Αθήνας και τη Γλυφάδα. Ο Νικηφόρος εκφράζει την επιθυμία του να φύγει από την Ελλάδα. Η Όλγα του ανακοινώνει πως είναι έγκυος και θέλει πολύ το παιδί. Ο Νικηφόρος της λέει πως θα είναι δίπλα της. Η Μόρφω παίζει πιάνο και παρομοιάζει τον Αλέξη με τον John Keats. Ξαφνικά μπαίνει ο Μανόλης και ανακοινώνει ότι θα φύγει σύντομα στο εξωτερικό. Η Μόρφω συγκινημένη του απαντά πως τον χρειάζεται και φιλιούνται, την ώρα που μπαίνει η μητέρα της και τους βλέπει. Την επόμενη μέρα ο Σκυριανός ζητάει την Μόρφω σε γάμο και ο Δελατόλλας δέχεται. Ο Αλέξης ξενυχτάει διαβάζοντας ιατρικά εγχειρίδια για την αδύναμη καρδιά του και ο πατέρας του νομίζει ότι συζητάει με τη Σοφία.

Το έβδομο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στον Ελευθέριο Βενιζέλο ή απλά Πρόεδρο, με αφορμή την επάνοδό του και μια συζήτηση στη Βουλή, όπου συμμετέχει ο Σκινάς. Γίνεται αποτίμηση της πολιτικής του, αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι ήταν ευκολότερο για έναν βενιζελικό εθνικιστή να συνεννοηθεί με έναν βενιζελικό μαρξιστή παρά με έναν αντιβενιζελικό εθνικιστή. Τα ξημερώματα ο Σκινάς μπαίνει σε ένα καπηλειό όπου γίνεται πάλι συζήτηση με αυτό το θέμα. Φεύγοντας βλέπει το αγγελτήριο θανάτου του Αλέξη Νοταρά.

Στο όγδοο κεφάλαιο ο Νικηφόρος, κυνηγημένος από την εγκυμοσύνη της Όλγας και το θάνατο του Αλέξη καταφεύγει στο Παρίσι. Χορεύει με μια μυστηριώδη γυναίκα και περνούν τη νύχτα μαζί. Αυτή τον προτρέπει να χαρεί τον έρωτα. Την επομένη, περνά τη νύχτα με μια επαγγελματία πόρνη. Ο Δαμιανός Φραντζής τον επισκέπτεται, τον συλλυπάτε και συζητούν ζωηρά για τη μοίρα και την πολιτική. Ο Δαμιανός λέει ότι η Επανάσταση αρνιέται τον εαυτό της και ότι πλέον υπάρχει μόνο η Πράξη. Ο Νικηφόρος κάνει δεσμό με μια Γαλλίδα, τη Renee. Του μιλά προστατευτικά σαν μεγαλύτερη αδερφή. Αργότερα στο δωμάτιο διαβάζει ένα γράμμα της Όλγας, όπου τον ρωτάει γιατί έφυγε, ότι του είναι αφοσιωμένη σαν σκυλί και τι θα πει στο παιδί για τον πατέρα του. Καίει το γράμμα χωρίς να το διαβάσει όλο. Ο Νικηφόρος στήνει τη Renee για μια άλλη, ενώ ο Δαμιανός συλλογίζεται τη ζωή του, την Ομορφιά και το που βαδίζει ο κόσμος…

Το ένατο κεφάλαιο περιγράφει το ταξίδι του Σκυριανού και της Μόρφως στην Ιταλία. Είναι παντρεμένοι πλέον, αν και η σχέση τους είναι παράξενη. Η Μόρφω αναρωτιέται γιατί παντρεύτηκε και ο Μανόλης καταλαβαίνει ότι δεν είναι ερωτευμένη μαζί του. Στη Νάπολη πηγαίνουν για βαρκάδα και η Μόρφω κλαίει. Στη Ρώμη η Μόρφω θέλει να βγει μόνη της, αλλά ο Μανόλης τη συνοδεύει. Βλέπουν τον τάφο του Keats και του Shelley. Στη Φλωρεντία από σύμπτωση βρίσκονται σε μια ομιλία του Μουσολίνι. Κατά τη διάρκειά της ακούγονται πυροβολισμοί. Την επομένη ο Μανόλης διαβάζει στην εφημερίδα ότι ο Δαμιανός Φραντζής είναι νεκρός και ήταν αυτός που είχε κάνει την απόπειρα δολοφονίας.

Στο δέκατο κεφάλαιο η σχέση ανάμεσα στο Μανόλη και τη Μόρφω φαίνεται να έχει εξομαλυνθεί. Σχεδιάζουν μάλιστα ένα ταξίδι στην Ολυμπία όταν η θεία του Αλ��ξη τους επισκέπτεται. Αφήνει στον Μανόλη, ως καλύτερό του φίλο, τα χειρόγραφα της ποίησής του με την παράκληση να τα δημοσιεύει. Πράγματι αυτός το αναλαμβάνει όμως η κριτική δεν ενθουσιάζεται και οι πωλήσεις είναι ελάχιστες. Ο μόνος που ενθουσιάζεται είναι ο Σφακοστάθης. Η Μόρφω γίνεται ξανά απόμακρη όταν μαθαίνει για την ποίηση του Αλέξη και το ταξίδι δεν πραγματοποιείται.

Μετά από δέκα χρόνια έχουνε πεθάνει ο καθηγητής Νοταράς, ο Μάριος Σφακοστάθης, η θεία Λουκία, ο Λάμπρος Χρηστίδης το ζεύγος Δελατόλλα. Η Αργώ έχει διαλυθεί. Η Όλγα Σκινά κάνει μια βόλτα στον Εθνικό κήπο βλέπει την προτομή του Αλέξη Νοταρά, φαίνεται ότι απέκτησε κάποια δόξα ως ποιητής. Η σκέψη της πάει στον αδερφό του, τον Νικηφόρο, του οποίου τα ίχνη έχει χάσει. Όταν γυρίζει σπίτι ο Σκινάς, λέει στον γιο της, το παιδί του Νικηφόρου, για το μύθο της Αργούς. Το παιδί δεν φαίνεται να πολυκαταλαβαίνει, αλλά η Όλγα αισθάνεται ότι έχει φτάσει κοντά στην ευτυχία. Ο Μανόλης διαβάζει ένα γράμμα της Μόρφως. Έχει φύγει μακριά του, του εκμυστηρεύεται ότι δεν τον αγάπησε ποτέ. Του αναφέρει τον Αλέξη, ακόμα αδυνατεί να καταλάβει τα συναισθήματά της προς αυτόν. Ο Μανόλης συλλογίζεται τον φίλο του. Μπαίνει στο δικηγορικό του γραφείο, υπάρχει ένας φάκελος με μια υπόθεση που έχει αναλάβει, μιας γυναίκας που σκότωσε από ζήλεια. Στη δίκη της, έχοντας αναλάβει την υπεράσπισή της, αναρωτιέται γιατί οι άνθρωποι σκοτώνουν και γιατί υπάρχει όλη αυτή η δυστυχία στον κόσμο.

[Yannis · Rating 1 out of 5]

Σχόλιο μιας εποχής σε ένα μυθιστόρημα ιδεών που όμως πλατειάζει με την πολυπρόσωπη αφήγηση του: ανύπαρκτη και αποσπασματική πλοκή, ξύλινοι ανδρικοί χαρακτήρες, που είναι πιο ενδιαφέροντες μόνο σε σύγκριση με τους πάντα δευτερεύοντες εντελώς σχηματικούς γυναικείους.

Η ιστορία περιστρέφεται κυρίως γύρω από τους τρεις γιους του Θεόφιλου Νοταρά, και τις διαφορετικές προσεγγίσεις τους στη ζωή. Τώρα το γιατί ακριβώς ο καθένας τους παίρνει τον τάδε δρόμο και τη δείνα επιλογή και γιατί έχει ο καθένας την κατάληξη που έχει, δεν γίνεται ακριβώς αντιληπτό.
Διάφοροι άλλοι χαρακτήρες, είτε από την επινοημένη πολιτική σκηνή της Ελλάδας των 20s είτε από το φοιτητικό σωματείο «Αργώ» εμφανίζονται κυρίως ως φορείς των ιδεολογικών τάσεων της εποχής, και αρκετοί μάλλον πιάνουν χώρο παρά προσθέτουν κάτι στο μωσαϊκό.

Ο ίδιος ο συγγραφέας παραδέχεται στα ημερολόγια του ότι η συγγραφή του μυθιστορήματος τον κούρασε αρκετά, οπότε δεν μοιάζει και τόσο απίθανο να συμβεί το ίδιο και στον σημερινό αναγνώστη.

[Maria Kelepouri]

Η φράση «Οι Έλληνες είμαστε ταπεινοί μιμητές των προγόνων μας και καθυστερημένοι μαθητές των ξένων» δεν δίνει μόνο μια εικόνα για το βιβλίο αλλά παραμένει ακόμα και σήμερα αλήθεια. Γεγονός που με βρίσκει σύμφωνη, λυπηρώς και με απογοήτευση βέβαια, αλλά σύμφωνη.

[Filio K · Rating 5 out of 5]

Ένα ακόμα εξαιρετικό βιβλίο του Θεοτοκά, μεστό νοήματος που δεν περισσεύει τίποτα..

[Kostas Kalamatianos · Rating 5 out of 5]

Καταπληκτικό βιβλίο!

Διαβάζεται ευχάριστα, ιδιαίτερα όσοι ενδιαφέρονται για την περίοδο του μεσοπολέμου (περίοδο μεταξύ Α και Β παγκόσμιων πολέμων) θα ενθουσιαστούν.

[Ellie Spyridonidi · Rating 3 out of 5]

Μονότονο και χωρίς συνοχή.