Είμαστε αστρόσκονη: Σύμπαν, μια ιστορία χωρίς τέλος

by Διονύσης Π. Σιμόπουλος

Το άγνωστο συχνά τρομάζει τον κόσμο. Πολλούς τους κάνει να αισθάνονται χαμένοι. Μόνοι. Ανασφαλείς. Σε άλλους το άγνωστο κεντρίζει την περιέργεια. Τους κάνει ανυπόμονους. Περήφανους. Να αισθάνονται μέρος από κάτι μεγαλύτερο απ’ αυτούς. Και η απόκτηση νέων γνώσεων για το άγνωστο, ειδικά γνώσεων που προκαλούν αλλαγές στις φιλοσοφικές ιδέες του ανθρώπου σχετικά με τον εαυτό του και τη σχέση του με τη φύση, θα αντιμετωπίζεται πάντα με επαίνους και με εχθρότητα μαζί.

Στο Σύμπαν υπάρχουν περίπου ένα τρισεκατομμύριο τρισεκατομμύρια άστρα. Όσοι είναι και οι κόκκοι της άμμου όλων των ωκεανών της Γης. Και από την άλλη, στην ύλη που περιέχεται μέσα σε μία μόνο δαχτυλήθρα βρίσκουμε ένα δισεκατομμύριο τρισεκατομμύρια άτομα. Πού βρίσκεται λοιπόν τώρα το κέντρο του Σύμπαντος; Βρίσκεται άραγε ο άνθρωπος πραγματικά πολύ μακριά απ’ αυτό; Ή μήπως το απροσδιόριστο αυτό κέντρο δεν είναι πραγματικά παρά θέμα προοπτικής και σχετικότητας;

Από τη γέννηση των άστρων ως τις μαύρες τρύπες, από τα στοιχειώδη σωματίδια ως τα βαρυτικά κύματα, από τους πιο μακρινούς γαλαξίες ως το ανθρώπινο είδος, αυτό το βιβλίο περιγράφει το αέναο ταξίδι της υλοενέργειας που απαρτίζει το Σύμπαν.

Είμαστε όλοι μας αστρόσκονη, και κάποια μέρα θα ξαναγυρίσουμε στα άστρα. Κάποια μέρα θα υπάρξουν άλλοι κόσμοι, γεμάτοι με άλλα όντα, αστράνθρωποι σαν εμάς, που θα γεννηθούν από τις στάχτες ενός, κάποιου άλλου, πεθαμένου άστρου. Ενός άστρου που σήμερα το λέμε Ήλιο.

Genres: Science, Physics, Nonfiction, Astronomy

192 pages, Paperback

First published November 23, 2017

About the author

Ο Διονύσης Π. Σιμόπουλος (γεν. το 1943 στα Γιάννενα) ήταν αστροφυσικός, επίτιμος διευθυντής του Ευγενίδειου Πλανηταρίου, βραβευμένος για τη συνεισφορά του στην αστρονομική εκπαίδευση, με σημαντική συγγραφική και δημοσιογραφική δραστηριότητα στον Τύπο, στην τηλεόραση και ως σεναριογράφος σε ενημερωτικές εκπομπές. Σπούδασε Πολιτική Επικοινωνία και Αστροφυσική στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Λουιζιάνα των ΗΠΑ. Άρχισε να εργάζεται τον Ιανουάριο του 1968 στο Κέντρο Τεχνών και Επιστημών της Λουιζιάνα όπου χρημάτισε Βοηθός Διευθυντής Εκπαίδευσης και Διευθυντής Πλανηταρίου. Τον Οκτώβριο του 1972 προσκλήθηκε στην Αθήνα από το Ίδρυμα Ευγενίδου όπου εργάστηκε ως Διευθυντής του Ευγενίδειου Πλανηταρίου μέχρι το 2014. Χρημάτισε Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Αστρονομική Εκπαίδευση (1994-2002), μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Διεθνούς Εταιρείας Πλανηταρίων (1978-2008), Γενικός Γραμματέας της Ένωσης Ευρωπαϊκών και Μεσογειακών Πλανηταρίων (1976-2008). Είναι Εταίρος (Fellow) της Βασιλικής Αστρονομικής Εταιρείας της Αγγλίας (από το 1978) και της Διεθνούς Εταιρείας Πλανηταρίων (από το 1980), και τακτικό μέλος πολλών άλλων διεθνών επιστημονικών οργανώσεων. Το 1996 έλαβε την ανώτατη τιμητική διάκριση (IPS Service Award) της Διεθνούς Εταιρείας Πλανηταρίων για τη συνεισφορά του στη διεθνή αστρονομική εκπαίδευση, ενώ το 2006 τιμήθηκε με τον «Ακαδημαϊκό Φοίνικα» του Υπουργείου Παιδείας της Γαλλίας. Το 2012 η Ένωση Ελλήνων Φυσικών τον τίμησε για τη σημαντική του συμβολή στην εκλαΐκευση της επιστήμης στη χώρα μας. Με στόχο τη σωστή μαζική επιμόρφωση έχει γράψει περισσότερα από 27 βιβλία, πάνω από 500 σενάρια με θέματα επιστημονικής επιμόρφωσης σε σειρές εκπομπών για την τηλεόραση, πάνω από 250 σενάρια (κείμενα και σκηνοθεσία) πολυθεαμάτων Πλανηταρίου, κι έχει δώσει πάνω από 500 διαλέξεις με θέματα Επιστήμης και Αστροφυσικής σ' ολόκληρη τη χώρα.

Reviews

[Michael Kotsarinis · Rating 3 out of 5]

3.0/5

Μια σύνοψη της επιστημονικής γνώσης στο πεδίο της αστροφυσικής, που περιλαμβάνει όλα τα στάδια γέννησης, εξέλιξης και θανάτου των άστρων. Γραμμένο απλά και κατανοητά, προσιτό στον μέσο αναγνώστη, δεν καταφέρνει, όμως, να συνεπάρει με τη γραφή του, το αποτέλεσμα βγαίνει κάπως "στεγνό" σε σχέση με άλλα βιβλία εκλαϊκευμένης επιστήμης. Ίσως σε αυτό συμβάλλει και η εξοικείωσή μου με το θέμα μέσω πολλών κορυφαίων στο είδος τους βιβλίων. Δεν παύει να είναι μια πολύ χρήσιμη εισαγωγή στο πεδίο αυτό.

[Magda S · Rating 5 out of 5]

"Γιατί όσο παράξενο και αν σας φανεί, το όνειρο της ανθρωπότητας να φτάσει τα άστρα και να τα ψηλαφήσει με τα ίδια της τα χέρια, γίνεται πραγματικότητα καθημερινά εδώ, πάνω στον δικό μας πλανήτη. Σκεφτείτε το εξής: Το σώμα ενός μέσου ανθρώπου αποτελείται από 7.000 τρισεκατομμύρια τρισεκατομμυρίων άτομα - ο αριθμός αυτός είναι ίσος με το 7 ακολουθούμενο από 27 μηδενικά. Από τον τεράστιο αυτό αριθμό ατόμων το 62% είναι υδρογόνο, ένα χημικό στοιχείο που δημιουργήθηκε (μαζί με το μεγαλύτερο ποσοστό του ηλίου) τη στιγμή της γέννησης του Σύμπαντος πριν από 13,8 δισεκατομμύρια χρόνια. Γεγονός που σημαίνει ότι τα δύο τρίτα των ατόμων που αποτελούν το σώμα μας είναι ηλικίας 13,8 δισεκατομμυρίων ετών. Τα υπόλοιπα 92 χημικά στοιχεία γεννήθηκαν στο εσωτερικό των άστρων κατά τις θερμοπυρηνικές τους αντιδράσεις και τις επιθανάτιες εκρήξεις τους.
Οπότε, εάν κόψετε κάποιο λουλούδι, ή δοκιμάσετε ένα φρούτο, ή χαϊδέψετε το πρόσωπό σας, ακουμπάτε κάποιο άστρο. Γιατί όλα αυτά κι οτιδήποτε άλλο υπάρχει γύρω μας είναι κομμάτια κάποιου άστρου.
Είμαστε όλοι μας αστρόσκονη.
Και κάποια μέρα θα ξαναγυρίσουμε στα άστρα. Κάποια μέρα θα υπάρξουν άλλοι κόσμοι, γεμάτοι με άλλα όντα, αστράνθρωποι σαν εμάς, που θα γεννηθούν από τις στάχτες ενός, κάποιου άλλου, πεθαμένου άστρου.
Ενός άστρου που σήμερα το λέμε Ήλιο."

Εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο, με ωραίες πληροφορίες για το σύμπαν, τα άστρα και τους πλανήτες.

Οι πληροφορίες είναι δοσμένες με σχετικά απλό τρόπο, ενώ οι έννοιες εξηγούνται, συνεπώς κάποιος αναγνώστης δίχως ιδιαίτερες γνώσεις για το αντικείμενο μπορεί να παρακολουθήσει άνετα.

[elpida_la_blue · Rating 4 out of 5]

Άσπροι νάνοι, κόκκινοι υπεργίγαντες, άστρα νετρονίων, μαύρες τρύπες, το κέντρο του Γαλαξία μας και η παραμόρφωση του χωροχρόνου. Πολύ ωραίο βιβλίο για να σε βοηθήσει να βάλεις σε μια τάξη τη σκόρπια πληροφορία που έχεις για την αστρονομία. "Είμαστε αστρόσκονη και θα γυρίσουμε κάποτε στα άστρα".

[Φερειπείν · Rating 5 out of 5]

Είμαστε αστρόσκονη. Διονύσης. Π. Σιμόπουλος.
Δεν ξέρω για σας αλλά αυτούς τους κοσμολόγους, αστροφυσικούς τους λατρεύω γιατί με την επιστήμη τους και κυρίως με τον τρόπο που περιγράφουν το σύμπαν μας και που είναι ο πιο παραμυθένιος αφηγηματικά τρόπος, δεν προωθούν απλώς τους ορίζοντες μας παρακάτω αλλά κατασκευάζουν νέες προοπτικές που μοιάζουν με ελευθερία, μορφοποιούν τα ερωτηματικά μας για τη ζωή στα πιο αδιανόητα αλλά και ελπιδοφόρα πλάσματα που ζωογοποιούν τη φαντασία μας για παραγωγή νέας δράσης, ομολογούν τις σαγηνευτικές δυνάμεις που διαμορφώνουν τον κόσμο μας και μας κάνουν συνυπεύθυνους στην ομορφιά του.

Κάθε φορά που διαβάζω κάτι παρόμοιο νιώθω μικρή αλλά με έναν παραγωγικό τρόπο. Όχι ασήμαντη αλλά μικροσκοπική ως προς τις ανόητες κοσμικές φιλοδοξίες και επάρσεις μου μπροστά στην επιβλητική ομορφιά του άπειρου, και με βοηθούν να επαναπροσδιορίσω τη θέση μου στο σύμπαν και να προσπαθήσω περισσότερο για μια συμπόρευση μαζί του χωρίς να παρεκκλίνω με την εγωπάθειά μου. Με διδάσκουν απλώς πως δεν είμαι το κέντρο του κόσμου και καλά θα κάνω να χαλαρώσω λίγο στα κυβικά μου.

Το βιβλίο του Σιμόπουλου είναι ένας υπέροχος κοσμολογικός διαλογισμός που σε παρακινεί να αναζητήσεις μαζί του όσα συμβαίνουν εκεί έξω.

[May Elf · Rating 4 out of 5]

Καταπληκτική η προσέγγιση του κ. Σιμόπουλου, όπως πάντα! ❤️ Ξεκινάει από την απεραντοσύνη του σύμπαντος και καταλήγει στον άνθρωπο, με λόγο γεμάτο έμπνευση και ταυτόχρονα απλό και πολύ επεξηγηματικό.

Το μόνο που δυσκόλεψε ελαφρώς την ανάγνωση είναι το γεγονός ότι γίνεται συχνή αναφορά σε γαλαξίες και νεφελώματα, χωρίς όμως να υπάρχουν οι αντίστοιχες φωτογραφίες. Ως τελειομανής, αναζητούσα σε κάθε αναφορά την αντίστοιχη φωτογραφία, για να χορτάσω την περιέργεια και τις απορίες μου! xD

Ιδανικά, θα ενθάρρυνα την ενσωμάτωση φωτογραφιών στο βιβλίο, για πληρέστερη κατανόηση του αναγνώστη. ❤️

[Liana Chronea · Rating 4 out of 5]

Ένα βιβλίο όσο πρέπει επιστημονικό, για να το κατανοήσει ο κοινός νους.
Ασύλληπτα μεγέθη.
Ασύλληπτη η ασημαντότητά μας μέσα στο σύμπαν.

[Έλενα Παπαδοπούλου · Rating 4 out of 5]

Μου άρεσε αρκετά αλλά σε μερικά σημεία ένιωσα να βαριέμαι. Αγαπώ θέματα αστροφυσικής γενικά αλλά θεωρώ ότι δε μου ταίριαξε τόσο το ηχητικό βιβλίο στη συγκεκριμένη περιπτωση οπότε δε θέλω να μειώσω το βιβλίο που είχε πολύ ωραία παράδειγματα

[Ελένη Λαμπράκη · Rating 5 out of 5]

Υπέροχο βιβλίο για όλες τις ηλικίες!! Με απλό και προσεγμένο τρόπο σε εισαγάγει στην μαγεία του Σύμπαντος!

[John · Rating 4 out of 5]

Αγαπημένος Σιμόπουλος, ο Έλληνας Carl Sagan που έχει αναλάβει το ρόλο τού να προσγειώσει τόσο όσο χρειάζεται τα αστέρια στα πλαίσια της εκλαϊκευμένης αστρονομίας. Διαβάζοντας το βιβλίο μπορούσα να φανταστώ την αφήγηση με τη φωνή του που τόσο ζωντανή είναι ακόμα στο μυαλό μου από τα ντοκυμαντέρ και τις εκδρομές στο πλανητάριο που πήγαινα μικρός.
Το βιβλίο καταπιάνεται σε γρήγορο -υποχρεωτικά μικρότερο από την ταχύτητα του φωτός ρυθμό με την γέννηση, τη ζωή και τον θάνατο των αστεριών. Στο τέλος ωσάν κύκνειο άσμα του θανάτου, καταπιάνεται με τις μαύρες τρύπες και τα λιγοστά πράγματα που γνωρίζουμε και εικάζουμε για αυτές.
4/5 γιατί αναγκαστικά είναι κατώτερο των αντίστοιχων ντοκυμαντέρ του ίδιου αλλά και επειδή έχω ερεθίσματα και σε άλλα αντίστοιχα έργα (όπως του hawking π.χ).
Κάτι που λείπει έντονα είναι οι φωτογραφίες σε σημεία που περιγράφει νεφελώματα και τα χαρακτηριστικά τους. Στην εποχή του internet βέβαια, εύκολα και γρήγορα κάποιος αναζητά και βλέπει σε τι αναφέρεται ο συγγραφέας. Παρόλα αυτά, στα πλαίσια της πληρότητας, κάποιες φωτογραφίες θεωρώ πως είναι απαραίτητες.

[leni_hermanni · Rating 4 out of 5]

A valuable, brief introduction to the kinds of stars in the universe, their deaths, rebirths, explosions and lots of cool facts that render the reader speechless and in awe of their magnificence. I love how the writer connects everything to humans and points out that we are made of star matter, but at the same time we are merely a bunch of astonishingly tiny, yet intelligent, creatures compared to the vast universe and its undiscovered corners, which puts things into perspective.
Fun fact: the author was one of my dad's favourite teachers and I just found out after randomly showing him what I'm reading. Coincidence? Well yeah probably.

[Ισμήνη Σταυρίτη · Rating 5 out of 5]

Όταν η εκλαϊκευμένη επιστήμη μπήκε στη ζωή μας οι κάθε είδους αγύρτες βγήκαν από τον κόσμο.
Ένα υπέροχο βιβλίο για τον κόσμο που μας περιβάλλει και τον κόσμο που περιβαλλουμε.
Ευχαριστούμε Διονύση Σιμοπουλε 🙏🏻

[Elen · Rating 3 out of 5]

ίσως να είναι και λάθος η στιγμή που το διάβασα.
Αλλά δεν με τράβηξε..
Από εμένα:
3/5

[Vaios · Rating 5 out of 5]

Εξαιρετικό

[Argiris Fakkas · Rating 4 out of 5]

Ένα εκπληκτικό βιβλίο του Διονύση Σιμόπουλου που μας ταξιδεύει σε κόσμους πολύ παράξενους και πολύ απομακρυσμένους χωρικά και χρονικά. Καθώς το διαβάζει κανείς αισθάνεται στην κυριολεξία τόσο μικρός και ασήμαντος σε σχέση με την απεραντοσύνη του σύμπαντος. Το βιβλίο επικεντρώνει κυρίως γύρω από τα άστρα, τις ιδιότητες και τις λειτουργίες τους, όμως σ’ αυτό υπάρχουν και κάποιες πληροφορίες γενικότερα για την ιστορία της αστρονομίας, τους πλανήτες αλλά και τον ίδιο τον άνθρωπο, κυρίως όσον αφορά τη βιολογία του. Το μόνο αρνητικό είναι ότι ίσως οι αστρονομικοί αριθμοί κουράζουν και δεν γίνονται εύκολα αντιληπτοί, ο συγγραφέας όμως κάνει ό,τι μπορεί για να τους κάνει πιο κατανοητούς, με παραδείγματα εξομοίωσης.

Στον πρόλογο του βιβλίου περιέχονται μερικές πολύ ενδιαφέρουσες πληροφορίες, κυρίως για τον γαλαξία μας. Ο συγγραφέας μας πληροφορεί πως έβλεπαν τον γαλαξία διάφοροι αρχαίοι πολιτισμοί. Ο Γαλιλαίος αργότερα με το τηλεσκόπιο του και τις παρατηρήσεις του εκτόπισε τη Γη από το κέντρο του σύμπαντος. Όταν κοιτάζουμε τα απόμακρα άστρα είναι σαν να κοιτάζουμε το παρελθόν, αφού τα βλέπουμε όπως ήταν πριν από πολλές χιλιάδες ή και εκατομμύρια χρόνια, όσος χρόνος μεσολαβεί για να φτάσει στη Γη το φως τους. Είναι σαν να μελετάμε αναμνήσεις. Ο συγγραφέας μας πληροφορεί για τις συνθήκες που επικρατούσαν λίγες στιγμές μετά το Big Bang και σημειώνει ότι αν σμικρύναμε το ηλιακό σύστημα ένα τρισεκατομμύριο φορές, ο ήλιος θα ήταν σαν το κεφάλι μιας καρφίτσας και το πιο κοντινό σε μας άστρο, το σύστημα του Άλφα Κενταύρου, θα βρισκόταν 42 χιλιόμετρα μακριά! Αν τα άτομα ενός ανθρώπου είχαν το μέγεθος ενός κόκκου άμμου, τότε ο άνθρωπος αυτός θα είχε ύψος 3.500 χιλιομέτρων, όσο η διάμετρος της Σελήνης. Στο σύμπαν υπάρχουν τόσα άστρα όσοι οι κόκκοι της άμμου σε όλους τους ωκεανούς της Γης.

Στο πρώτο μέρος (Αστρικά γεννητούρια) μαθαίνουμε ότι ο ήλιος μας παράγει ενέργεια μετατρέποντας το υδρογόνο σε ήλιο· τα τέσσερα άτομα του υδρογόνου που απαιτούνται ζυγίζουν περισσότερο από το άτομο του ηλίου. Η μάζα που λείπει μετατράπηκε σε ενέργεια σύμφωνα με την εξίσωση του Einstein, E=mc2. Ο αστρονόμος William Herschel θεωρούσε ότι τα σκοτεινά νεφελώματα ήταν τρύπες στον ουρανό, αργότερα όμως αποκαλύφθηκε ότι είναι μεγάλες. περιοχές με διαστρική σκόνη. Εκτός από τα σκοτεινά υπάρχουν και τα φωτεινά νεφελώματα. Μερικά νεφελώματα είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακά σε μορφή. Κοντά στη Γη βρίσκονται τα αστρικά σμήνη των Πλειάδων, που τις κυνηγά ο Ωρίωνας και των Υάδων, τις οποίες τοποθέτησε στον ουρανό ο Δίας. Τα άστρα δημιουργούνται μέσα σε νεφελώματα που έχουν πυκνότητα 100 εκατομμύρια φορές μεγαλύτερη από το διαστρικό περιβάλλον και μέσα σε αυτά δημιουργούνται περιοχές με ακόμα μεγαλύτερη πυκνότητα λόγω ωστικών κυμάτων που προκαλούνται από διάφορες αιτίες, όπως εκρήξεις σουπερνόβα. Η περίοδος ωρίμανσης ενός άστρου ονομάζεται Κύρια Ακολουθία. Μέσα στο ίδιο νεφέλωμα δημιουργούνται διαφορετικά σε χρώμα και λαμπρότητα άστρα και αυτό οφείλεται στη μάζα τους που μπορεί να είναι υποδεκαπλάσια ή εκατονταπλάσια του ήλιου. Η σύγχρονη αστροφυσική διακρίνει τέσσερα στάδια για τη γέννηση των άστρων. Τα αστρικά σμήνη από την άλλη είναι σφαιρωτά σμήνη που το καθένα τους περιλαμβάνει εκατοντάδες χιλιάδες άστρα, που η βαρυτική δύναμη τα κρατάει μαζεμένα. Ο Harlow Shapley με τις παρατηρήσεις του ανακάλυψε ότι το ηλιακό μας σύστημα είναι στις παρυφές του γαλαξία μας, εκθρόνισε τον ήλιο από το κέντρο του γαλαξία όπως ο Κοπέρνικος εκθρόνισε τη Γη από το κέντρο του ηλιακού συστήματος. Εντυπωσιακά νεφελώματα είναι τα NGC 3603 με τον γαλάζιο υπεργίγαντα Sher 25, το NGC 1748 και το NGC 4214. Ένα από τα ομορφότερα ανοιχτά αστρικά σμήνη είναι η Φάτνη που είχε παρατηρηθεί από τα αρχαία χρόνια. Υπολογίζεται ότι ο γαλαξίας μας περιλαμβάνει 100.000 τέτοια σμήνη.

Στο δεύτερο μέρος (Αστρική εξέλιξη) μαθαίνουμε ότι η μάζα του κάθε άστρου καθορίζει την εμφάνισή του, το πόσα χρόνια θα ζήσει και πως θα πεθάνει. Όταν η πίεση προς τα έξω και η πίεση προς τα μέσα εξισορροπούνται, και η μοναδική θερμοπυρηνική αντίδραση είναι η καύση του υδρογόνου, έχουμε την Κύρια Ακολουθία. Στη συνέχεια περιγράφεται η διαδικασία που μετατρέπει τα άστρα σε κόκκινους γίγαντες, όταν αρχίζουν οι θερμοπυρηνικές αντιδράσεις που καίνε το ήλιο σε βηρύλλιο, το βηρύλλιο σε άνθρακα, τον άνθρακα σε οξυγόνο κ.ο.κ. μέχρι τον σίδηρο. Οι κόκκινοι νάνοι θα ζήσουν πολύ περισσότερα χρόνια μέχρι να γίνουν άσπροι νάνοι και τελικά μαύροι νάνοι. Ο ήλιος μας σε πέντε δισεκατομμύρια χρόνια θα διογκωθεί, θα γίνει κόκκινος γίγαντας «καταπίνοντας» τη Γη μας. Στη συνέχεια θα γίνει άσπρος νάνος, έχοντας μόλις το μέγεθος της Γης, για να γίνει τελικά μαύρος νάνος. Ο αστερισμός του Ωρίωνα είναι ο κυρίαρχος στο χειμωνιάτικο ουρανό κυνηγώντας τις Πλειάδες. Υπάρχουν ακόμα το κοκκινωπό άστρο του Μπετελγέζ, που έχει τη φωτεινότητα 12.000 ήλιων, ο Αντάρης, ο αντίζηλος δηλαδή του Άρη, που είναι 10.000 φορές λαμπρότερος του ήλιου και είναι λιγότερο λαμπερός από ότι στην αρχαιότητα αφού βρίσκεται στα πρόθυρα του θανάτου του. Μερικά ακόμα όμορφα νεφελώματα είναι το Έλικα (NGC 7293), το νεφέλωμα NGC 6751 στον αστερισμό του Αετού και το Μάτι της Γάτας (NGC 6543). Ακόμα περιγράφεται πως αλληλεπιδρούν τα συμβιωτικά άστρα, με τη βαρυτική δύναμη του άσπρου νάνου, λόγω της μεγαλύτερής του πυκνότητας, να έλκει προς αυτόν τα υλικά του κόκκινου γίγαντα. Ο άσπρος νάνος τελικά εκρήγνυται, διασκορπίζοντας βαριά στοιχεία, με την έκρηξη να ονομάζεται νόβα. Τα άστρα με ύλη πολλαπλάσια του ήλιου, εκρήγνυνται με σούπερ νόβα, από τις πιο βίαιες εκρήξεις του σύμπαντος, που διαλύουν τελείως το άστρο. Μία ή δύο σούπερ νόβα ανά εκατό χρόνια γίνονται σε έναν γαλαξία, αλλά σε ολόκληρο το σύμπαν γίνεται μία κάθε δευτερόλεπτο. Τα γιγάντια άστρα χρειάζονται ενέργει για να εξισορροπήσουν την τεράστια πίεση των εξωτερικών στρωμάτων τους, γι’ αυτό μετά το υδρογόνο, καίνε το ήλιο και ούτω καθεξής, μέχρι να καταρρεύσει το άστρο υπό το βάρος των υλικών του. Σούπερ νόβα παρατήρησε ο Tycho Brache το 1572 στον αστερισμό της Κασσιόπης, ενώ το 1006 μία λαμπρή σούπερ νόβα στον αστερισμό του Λύκου, έριχνε σκιές τη νύχτα.

Στο τρίτο μέρος (Αστρικές καταστροφές) αναφέρεται ότι τα άστρα επιβιώνουν μεταστοιχειώνοντας το υδρογόνο τους σε ανώτερα χημικά στοιχεία. Ο τρόπος που πεθαίνουν εξαρτάται από τη μάζα τους. Όσο πιο μεγάλο είναι ένα άστρο τόσο πιο σύντομη είναι η ζωή του. Σε ένα άστρο με μάζα 15 φορές μεγαλύτερη του ήλιου, η τεράστια βαρύτητα εξαναγκάζει τον πυρήνα σε κατάρρευση όποτε δημιουργεί μια τρομερή έκρηξη σουπερνόβα. Τα μεγάλα άστρα μετά την κατάρρευσή τους γίνονται αστέρες νετρονίων ή πάλσαρ. Σε ακόμη μεγαλύτερα άστρα δημιουργούνται οι μαύρες τρύπες. Το 1987 συνέβη μια έκρηξη σουπερνόβα, η λαμπρότερη των τελευταίων 400 ετών, γνωστή ως SN1987-A. Το άστρο είχε γαλαζωπή εμφάνιση και είχε θερμοκρασία 20.000 βαθμών Κελσίου στην επιφάνειά του. Είχε μάζα 25 φορές μεγαλύτερη του ήλιου και είχε διάρκεια ζωής μόλις 20 εκατομμύρια χρόνια, πολύ λίγο για αστρικούς χρόνους. Η μεταστοιχείωση στον πυρήνα του συνέβη μέχρι να τελειώσουν τα υπόλοιπα στοιχεία και να φτάσει η στιγμή που έπρεπε να μεταστοιχειωθεί ο σίδηρος, που όμως έχει σταθερό ατομικό πυρήνα και απαιτεί μεγάλη ποσότητα ενέργειας για να συμμετέχει σε πυρηνικές αντιδράσεις διάσπασης ή σύντηξης. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα τη συμπίεση του σιδερένιο αστρικού πυρήνα. Από την κατάρρευση του πυρήνα παράχθηκε τεράστιος αριθμός νετρίνων. Στο τέλος του άστρου απελευθερώθηκαν όλα τα χημικά στοιχεία που δημιουργήθηκαν στην καρδιά του. Εκλύθηκαν επίσης ακτίνες γάμα που θα μπορούσαν να έχουν συνέπειες, με τη μορφή μεταλλάξεων, αν η έκρηξη σουπερνόβα συνέβαινε κοντά στη Γη. Στη συνέχεια εξετάζονται τα πάλσαρ, που είναι άστρα που περιφέρονται σαν σβούρες μερικές εκατοντάδες φορές κάθε δευτερόλεπτο και αποτελούν λείψανα γιγάντιων εκρήξεων σουπερνόβα. Το πρώτο πάλσαρ ανακαλύφθηκε το 1967. Η πυκνότητά τους είναι τόσο μεγάλη ώστε ένα κομμάτι τους στο μέγεθος ενός κόκκου άμμου να ζυγίζει ένα εκατομμύριο τόνους, δέκα φορές περισσότερο από ένα αεροπλανοφόρο! Το 1572 παρατηρήθηκε από τον Tycho Brahe μια λαμπερή έκρηξη στον αστερισμό της Κασσιόπης, ενώ το 1054 ο αστρονόμος του κινέζου αυτοκράτορα, Γιανγκ Γουέι-Τε ��αρατήρησε ένα λαμπερό σημάδι που ήταν ορατό και την ημέρα για τρεις εβδομάδες. Ο μηχανισμός των πάλσαρ εξηγήθηκε με ακρίβεια για πρώτη φορά από τον Thomas Gold, ο οποίος τα ταύτισε με τα άστρα νετρονίων. Η συμπίεση των υλικών του άστρο το αναγκάζει να μικραίνει όλο και πιο πολύ και όσο μικραίνει επιταχύνεται ο ρυθμός περιστροφής του, σύμφωνα με τον νόμο διατήρησης της στροφορμής. Είναι σαν την κίνηση μια μπαλαρίνας που μαζεύει τα χέρια της και περιστρέφεται πιο γρήγορα. Το ταχύτερο πάλσαρ που έχει εντοπιστεί περιστρέφεται 716 φορές το δευτερόλεπτο, κάνει δηλαδή 42.960 στροφές το λεπτό! Σύμφωνα με τη θεωρία της Σχετικότητας κάθε τι υλικό στο σύμπαν δημιουργεί μια παραμόρφωση στο χωροχρόνο γύρω του. Η παραμόρφωση αυτή είναι ανάλογη με την ποσότητα των υλικών· σε ένα γιγάντιο άστρο η κατάρρευση συνεχίζεται ακάθεκτη με τη δημιουργία μιας μαύρης τρύπας, στην οποία ο χώρος έχει άπειρη καμπυλότητα και ο χρόνος σταματά να υπάρχει. Μια μαύρη τρύπα παραμορφώνει τον χωροχρόνο γύρω της ώστε ακόμα και το φως δεν μπορεί να διαφύγει. Για να διαφύγει ένας πύραυλος από τη Γη χρειάζεται να αναπτύξει ταχύτητα 11 χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο, στην περίπτωση όμως της μαύρης τρύπας η απαιτούμενη ταχύτητα διαφυγής υπερβαίνει και την ταχύτητα του φωτός. Η βαρύτητα είναι μία από τις τέσσερις θεμελιώδεις δυνάμεις, αλληλεπιδράσεις του σύμπαντος αλλά η θεωρία της Σχετικότητας λέει ότι δεν είναι μια πραγματική δύναμη αλλά το αποτέλεσμα της παραμόρφωσης των τεσσάρων διαστάσεων του χωροχρόνου. Αν φανταστούμε το σύμπαν σαν ένα τεράστιο λαστιχένιο σεντόνι, τότε αν τοποθετήσουμε ένα πορτοκάλι πάνω του θα σχηματιστεί ένα βαθούλωμα, που θα είναι τόσο μεγάλο όσο η μάζα του αντικειμένου. Δημιουργείται δηλαδή ένα πεδίο από το πορτοκάλι που θα κάνει έναν μικρότερο βώλο να κινηθεί προς αυτό, ακολουθώντας τον δρόμο της μικρότερης αντίστασης. Υπάρχουν μεγάλες ενοποιημένες θεωρίες που υποστηρίζουν ότι στη φύση δεν έχουμε τέσσερις αλλά μία μόνο θεμελιώδη δύναμη. Αυτό προϋποθέτει την ύπαρξη έξι ή επτά ακόμα διαστάσεων, διπλωμένες στον χωροχρόνο. Ο Einstein υπέθεσε την ύπαρξη των βαρυτικών κυμάτων, που είναι πολύ ασθενή, και αυτά ανακαλύφθηκαν το 1974, από τον J. Taylor και τον R. Hulse, όταν εξέταζαν δύο αστέρες νετρονίων που περιφέρονταν πολύ κοντά μεταξύ τους και η περίοδος περιφοράς του μίκραινε, λόγω της εκπομπής βαρυτικών κυμάτων. Ένα ακόμη διπλό πάλσαρ ανακαλύφθηκε το 2003 από μία ομάδα ερευνητών στην Αυστραλία.

Στο τέταρτο μέρος (Ψίθυροι από το σύμπαν) περιγράφεται η διαδικασία μέσω της οποίας έγινε δυνατή η καταγραφή των βαρυτικών κυμάτων, μέσω των ανιχνευτών LIGO. Οι ανιχνευτές αυτοί έχουν μήκος 4 χιλιόμετρα και στο εσωτερικό τους εκπέμπονται ακτίνες λέιζερ που ανακλώνται συνεχώς με αποτέλεσμα η απόσταση των 4 χιλιομέτρων να αυξάνεται 280 φορές, κι έτσι το μήκος του κάθε βραχιόνα να είναι ίσο με 1120 χιλιόμετρα. Η καταγραφή των βαρυτικών κυμάτων είχε σαν αποτέλεσμα να βραβευθούν με τον βραβείο Νόμπελ οι ερευνητές καθηγητές R. Weiss του MIT και B. Barish και K. Thorne του Cal Tech. Η ανακάλυψη έγινε το 2015, όταν δύο μαύρες τρύπες 36 και 29 ηλιακών μαζών συγκρούστηκαν μεταξύ τους. Αντί όμως για τη δημιουργία μιας μαύρης τρύπας 65 ηλιακών μαζών, δημιουργήθηκε μία 62 ηλιακών μαζών. Οι υπόλοιπες 3 ηλιακές μάζες έγιναν βαρυτικά κύματα. Έκτοτε παρατηρήθηκαν και άλλα βαρυτικά κύματα από συγκρούσεις μαύρων τρυπών, αλλά και άστρων νετρονίων (πάλσαρ). Οι μαύρες τρύπες είναι από τα πιο μυστήρια ουράνια αντικείμενα, αφού στο εσωτερικό τους δεν ισχύουν οι νόμοι της φυσικής. Μια μαύρη τρύπα είναι μια σφαίρα ύλης και όχι ένα κενό ύλης. Η ονομασία μαύρη τρύπα καθιερώθηκε το 1967 από τον J.A. Wheeler. Ο πρώτος που προέβλεψε την ύπαρξή τους ήταν ο Άγγλος γεωλόγος J. Mitchell το 1783 και ακολούθως ο Laplace. Το 1939 ο Αμερικανός φυσικός Oppenheimer απέδειξε ότι η έκρηξη ενός γιγάντιου άστρου με πυρήνα άνω των τριών ηλιακών μαζών το αναγκάζει να καταπιεί τον εαυτό του. Ο ορίζοντας γεγονότων είναι ένα νοητό απαγορευτικό κέλυφος γύρω από το άστρο, που ό,τι περάσει μέσα δεν ξαναγυρίζει πίσω. Η μοναδικότητα (singularity) είναι εκείνο το ιδιόμορφο σημείο που η πυκνότητα είναι άπειρη, ο χώρος έχει άπειρη καμπυλότητα και ο χρόνος δεν υπάρχει. Αν μπορούσαμε να συμπιέσουμε όλη τη Γη στο μέγεθος ενός κερασιού, τότε θα την είχαμε μετατρέψει σε μαύρη τρύπα. Υπάρχουν δεκάδες εκατομμύρια μαύρες τρύπες, μόνο στον γαλαξία μας. Μερικοί αστροφυσικοί υποστηρίζουν ότι οι εξισώσεις του Einstein δεν αποκλείουν οι μαύρες τρύπες να είναι ένα είδος χωροχρονικής σήραγγας που μεταφέρει είτε σε άλλο σύμπαν, είτε σε άλλο σημείο του δικού μας σύμπαντος. Μπορούμε να ανακαλύψουμε τις μαύρες τρύπες μέσω των ακτίνων Χ που εκπέμπονται από την ύλη, όταν αυτή απορροφάται από μια μαύρη τρύπα. Εντοπίζονται επίσης όταν μία μαύρη τρύπα και ένας γαλάζιος γίγαντας περιστρέφονται γύρω από το κέντρο βάρους τους, όπως στο σύστημα Κύκνος Χ-1. Η φωτεινή αναλαμπή στον αστερισμό του Κύκνου είχε την ένταση της πανσελήνου και συνέβη πριν 4.000 χρόνια. Οι Σουμέριοι τον ονόμασαν δαιμονικό πουλί. Τα υλικά του γαλάζιου γίγαντα σχηματίζουν έναν περιστρεφόμενο δίσκο προσαύξησης γύρω από τον ισημερινό της μαύρης τρύπας, δημιουργείται έτσι μια διαστημική δίνη. Διπλό αστρικό σύστημα με μαύρη τρύπα υπάρχει και στον γαλαξία M-33. Αν στείλουμε ένα φανάρι σε μια μαύρη τρύπα το φως του θα ελαττωνόταν καθώς πλησίαζε τον ορίζοντα γεγονότων. Αν στέλναμε ένα ρολόι τότε ο χρόνος θα έτρεχε όλο και πιο αργά. Στη μοναδικότητα ο χρόνος θα σταματούσε τελείως. Αν αφήναμε το διαστημόπλοιό μας και πηγαίναμε κοντά της, τότε στο ρολόι μας ο χρόνος θα έτρεχε κανονικά, στο διαστημόπλοιο όμως ο χρόνος θα έτρεχε με τεράστια ταχύτητα. Αν ξεφεύγαμε από την έλξη της και επιστρέφαμε στο διαστημόπλοιο θα ήμασταν στο μέλλον! Γι’ αυτό μπορούν να παρομοιαστούν με ένα είδος μηχανής του χρόνου. Οι μαύρες τρύπες εκπέμπουν ακτινοβολία Hawking και «εξατμίζονται». Στο κέντρο του γαλαξία μας υπάρχει μια τεράστια μαύρη τρύπα, σε απόσταση 27.000 ετών φωτών από τη Γη. Στην καρδιά του γαλαξία μας ο ουρανός είναι κατάφωτος με την ακτινοβολία αμέτρητων άστρων, που είναι πολύ περισσότερα απ’ ότι στους σπειροειδής βραχίονες. Αν ζούσαμε σε κάποιον πλανήτη εκεί, ο νυχτερινός ουρανός θα ήταν γεμάτος με άστρα με τη φωτεινότητα της πανσελήνου. Τα άστρα εκεί βέβαια είναι πορτοκαλί και κόκκινα, μεγαλύτερης ηλικίας. Έχει εντοπιστεί και μια δεύτερη σε μέγεθος, μικρομεσαία μαύρη τρύπα στον γαλαξία μας που θεωρείται ότι ήταν ο πυρήνας ενός νάνου γαλαξία ο οποίος ενσωματώθηκε στον μεγαλύτερο δικό μας γαλαξία πριν 200 εκατομμύρια χρόνια. Έχουμε εντοπίσει μόνο 60 από τις 100 εκατομμύρια μαύρες τρύπες που υπολογίζουμε ότι υπάρχουν στον γαλαξία μας. Εντοπίζουμε μαύρες τρύπες και στο κέντρο άλλων γαλαξιών. Τα κβάζαρ εκπέμπουν τόση ενέργεια όση αυτή 1.000 γαλαξιών, σε ένα χώρο που δεν είναι μεγαλύτερος από αυτόν του ηλιακού μας συστήματος.

Στον επίλογο ο συγγραφέας αναφέρει ότι το υδρογόνο και το ήλιο που υπάρχουν στο σώμα μας δημιουργήθηκαν τη στιγμή της γέννησης του σύμπαντος, πριν από 13,8 δισεκατομμύρια χρόνια. Τα υπόλοιπα 92 χημικά στοιχεία γεννήθηκαν στο εσωτερικό των άστρων, στις θερμοπυρηνικές αντιδράσεις τους και τις επιθανάτιες εκρήξεις τους. Μας αποκαλεί αστράνθρωπους που δημιουργήθηκαν από χημικά στοιχεία φτιαγμένα κατά τις εκρήξεις σουπερνόβα. Οι βιολόγοι υπολογίζουν ότι κάθε στιγμή εκτελούνται στο σώμα μας ένα τρισεκατομμύριο τρισεκατομμύρια δραστηριότητες. Σ’ ένα χιλιοστό του δευτερολέπτου το σώμα μας εκτελεί δέκα φορές περισσότερες δραστηριότητες από όσα είναι τα άστρα στο σύμπαν. Τελειώνει το βιβλίο με την κλασική ρήση του Carl Sagan ότι ο άνθρωπος είναι το μέσο για το σύμπαν να γνωρίσει τον εαυτό του και σημειώνει ότι όλοι μας είμαστε αστρόσκονη και κάποια μέρα θα ξαναγυρίσουμε στα άστρα.

[Marina Kartelia · Rating 5 out of 5]

http://www.pause-artmag.gr/2018/06/bl...




Σύμπαν, Ιουνίου 2, 2018.
13:51 Γήινη ώρα.


Καλημέρα σας,



Με λένε HDE 226868 και είμαι ένα πανέμορφο υπεργιγάντιο γαλάζιο άστρο. Δεν το λέω εγώ, το λένε οι επιστήμονες που με ανακάλυψαν και μου έδωσαν αυτό το υπέροχο, γοητευτικό και απόλυτα ακατανόητο όνομα, που το οφείλω στον κατάλογο όπου καταγράφεται η ανακάλυψή μου.



Θα ήμουν ένας ακόμα γαλάζιος γίγαντας, αν ένας αστροδάσκαλος, και καταπληκτικά ταλαντούχος αφηγητής αστρικών μεγάλων παραμυθιών που είναι απολύτως αλήθεια, ο Dionysios Simopoulos,
δεν αποφάσιζε με τρόπο συνεπή, οργανωμένο και συνετό να διηγηθεί την ιστορία μου.



Για να φτάσει σ΄αυτήν, ο Διονύσιος Σιμόπουλος, που όλοι αγαπάμε, σεβόμαστε και εκτιμάμε για την επιστημονική του δράση και το έργο του, με κορύφωση τη δραστηριότητά του στο Πλανητάριο επί πολλές δεκαετίες, ξεδίπλωσε σ΄ένα βιβλίο όλη την απαραίτητη γνώση που θα έπρεπε να κοινολογήσει προηγουμένως για την μαύρη αυτή μπέρτα του ουρανού τα βράδυα, κατάστικτη από άσπρα στίγματα, τον ουρανό δηλαδή με τ΄άστρα, το επονομαζόμενο Σύμπαν. Το κατέχει καλύτερα από πολλούς το θέμα, ασχολείται χρόνια ως επιστήμων με την παρατήρησή του. Αλλά αυτό που τον κάνει μοναδικό είναι η δίψα του, η ασίγαστη φλόγα του, να μεταδώσει την αλήθεια στον κόσμο, να διηγηθεί την ιστορία των ανακαλύψεων με τρόπο εύληπτο για τους απλούς ανθρώπους που δεν ανήκουν στην επιστημονική κοινότητα.



Δεν θέλει να φτιάξει εκλαϊκευμένες ιστορίες. Καθόλου. Η επιστημονική του κατάρτιση είναι υψηλή και το επίπεδο της γραφής του άρτια επιστημονικό κι αυτό. ΄Ομως, εκεί που με εξαιρετική δεινότητα εξηγεί απλά κα�� τα πιο δυσνόητα επιστημονικά φαινόμενα στο Σύμπαν, βρίσκει τον τρόπο ο προικισμένος Δρυίδης των άστρων, να αφηγηθεί και το μύθο που συνοδεύει το συγκεκριμένο άστρο ή πλανήτη ή φαινόμενο, χωρίς καθόλου να αφαιρεί αυτό επιστημονικό βάρος ή αίγλη. Και χωρίς η επιστημονική εξήγηση να είναι ξύλινη και στείρα, δίχως τη μυθολογική εκδοχή της.



Αποδεικνύει πως ένα επιστημονικό βιβλίο, - όπως κι ένα μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας - δεν απαιτεί για να γίνει κατανοητό και αγαπητό, ιδιαίτερη κλίση ή γνώση, ή κατάρτιση προς τις επιστήμες. Είναι ζήτημα οπτικής γωνίας και ανοιχτόμυαλης προσέγγισης πώς αυτά θα γίνουν φιλικά, απροσδόκητα γοητευτικά θα τολμήσω να πω, και στον πιο ανυποψίαστο αναγνώστη.



΄Ολα χωράνε στο χωροχρόνο της διήγησής του λοιπόν, γι΄αυτό το ταξίδι μαζί του είναι πάντα μαγικό. Και στο τέλος, το πιο μαγικό απ΄όλα, είναι ότι καταφέρνει μετά από τόσες δεκαετίες επιστημονικής κατάρτισης και διάδοσης της επιστημονικής αλήθειας να παραμένει ακόμα αυτό :



΄Ενα παιδί, εκστατικό, που μετράει τ΄άστρα. Και που δεν παύει να εκπλήσσεται από τη μεγαλοσύνη του Σύμπαντος.


΄Οπως εσείς, αστράνθρωποι, διαβάζοντας και βουτώντας ελεύθερα σ΄αυτό το καταπληκτικό βιβλίο.


Και τώρα με συγχωρείτε, έχω να ζητήσω το αφανές ταίρι μου σε αστρικό χορό. Την ιστορία αυτού του pas-de-deux θα τη βρείτε μέσα εκεί, στις σελίδες του, ειπωμένη και απογειωμένη από το Διονύσιο Σιμόπουλο.



Καλό καλοκαίρι, και καλή τύχη με τις σκουληκότρυπες.

[Darth13 · Rating 5 out of 5]

Το σώμα ενός μέσου ανθρώπου αποτελείται απο 7 τρισεκατομμύρια τρισεκατομμυρίων άτομα. Το 62% αυτών είναι υδρογόνο, ένα χημικό στοιχείο που δημιουργήθηκε τη στιγμή της γέννησης του Σύμπαντος πριν 13,8 δισεκατομμύρια χρόνια. Γεγονός που σημαίνει ότι τα δύο τρίτα των ατόμων που αποτελούν το σώμα μας είναι ηλικίας 13,8 δισεκατομμυρίων ετών. Τα υπόλοιπα 92 στοιχεία γεννήθηκαν στο εσωτερικό των άστρων, κατα τις θερμοπυρηνικές τους αντιδράσεις και τις επιθανάτιες εκρήξεις τους..

[Michalis · Rating 4 out of 5]

Αρκετά καλογραμμένο, θα μπορούσε να έχει μερικές εικόνες ή σχέδια να συνοδεύουν το κείμενο ώστε να εντυπώνονται ακόμα καλύτερα οι έννοιες. Έχει ένα λογοτεχνικό ύφος που σε κάποιον μπορεί να μην αρέσει ανά σημεία επειδή προσωποποιεί τα εντελώς ουδέτερα γεγονότα που συμβαίνουν σε άστρα και διαστημικά σώματα. Το κλείσιμο του βιβλίου είναι πολύ όμορφο, ωστόσο.

[Elina · Rating 3 out of 5]

Πολύ ενδιαφέρουσα, εκλαϊκευμένη αστρονομία. Μάλλον στην προσπάθεια του να παραμείνει ...εκλαϊκευμένη, επαναλαμβάνει συχνά τα ίδια. Θα μπορούσε το βιβλίο να έχει την μισή έκταση.

[Ioannis Savvas · Rating 2 out of 5]

Υπεραπλουστευμένο...

[Tania Tania]

Καταφερα να παρω μια ιδεα για το ποσο μικρη ειμαστε μπροστα στο συμπαν

[Macropsalis · Rating 4 out of 5]

Δεν έχω διαβάσει ξανά βιβλίο αστροφυσικής και μπορώ να πω ότι χαόθηκα λίγο. Παρόλα αυτά μου άρεσε και εντυπωσιαστηκα από τις διάφορες πληροφορίες

[Sophia K · Rating 5 out of 5]

Πολύ ενδιαφέρον και διαβάζετε πολύ ευχάριστα παρ'όλο που παραθέτει αρκετά επιστημονικά στοιχεία.

[Athina (booknotes_athina) · Rating 3 out of 5]

Για να πω την αλήθεια δεν τρελάθηκα. Ήταν ένα ενδιαφέρον βιβλίο μέσα από το οποίο μπορείς να μάθεις αρκετά πράγματα για το σύμπαν και την ιστορία του.
Περιλαμβάνει τα στάδια γέννησης, εξέλιξης και θανάτου των άστρων κατά κύριο λόγο.
Είναι γραμμένο απλά για να γίνεται κατανοητό από όλους . Σε ορισμένα σημεία μου έδινε την εντύπωση ότι διάβαζα ένα εγχειριδιο και όχι ένα βιβλίο εκλαϊκευμένης επιστήμης.