Gotowi na przemoc. Mord, antysemityzm i demokracja w międzywojennej Polsce

by Paul Brykczynski, Michał Sutowski (Translator)

Zamach, który zmienił nasz naród.

W grudniu 1922 roku nowa Rzeczpospolita Polska demokratycznie wybrała swego pierwszego prezydenta Gabriela Narutowicza. Ponieważ zagłosowała na niego między innymi partia żydowska, wroga jej frakcja antysemitów domagała się od niego rezygnacji. Już po kilku godzinach w Warszawie wybuchły krwawe rozruchy, a tydzień później prezydenta zamordowano. Po tych zdarzeniach radykalna prawica umocniła się w swym twierdzeniu, że tylko „etniczni Polacy” powinni rządzić Polską, a lewica po cichu na to przystała.

Opowiadając tę wstrząsającą historię, Paul Brykczynski bada skomplikowane powiązania antysemityzmu, nacjonalizmu i przemocy w polskiej polityce Międzywojnia. Choć książka skupia się na naszym kraju, pomaga też zrozumieć wzrost znaczenia antysemickiej prawicy w ówczesnej Europie i poza nią – a także wpływ przemocy na dyskurs i kulturę polityczną.

Genres: Nonfiction, History, Poland, Politics

320 pages, Hardcover

First published May 11, 2016

Reviews

[Ta · Rating 5 out of 5]

W świetle tego, co się dzieje w Polsce teraz, to lektura obowiązkowa. Brykczyński nie owija w bawełnę i mówi wprost - Niewiadomski nie był świrem, był człowiekiem przeżartym antysemityzmem do szpiku kości. Przedwojenna prawica nie miała żadnego planu gospodarczego czy politycznego - ich cały program opierał się na antysemityzmie. I jeśli wydaje nam się, że to za mało, by przyciągnąć ludzi do urn, to współczesny triumfalny pochód populizmu pokazuje, że właśnie wystarczy. Wystarczy określić wroga i wykorzystać drzemiący w ludziach gniew. Wtedy Żydzi, dziś imigranci i mityczne elity.

[Dariusz Płochocki · Rating 3 out of 5]

O ile sam opis wydarzeń nie jest niczym nowym i przypomina kolejne śledzenie dzieła Pajewskiego, czy Pobóg-Malinowskiego to druga część oparta mocno na relacjach prasowych i stenogramach sejmowych jest ciekawsza. Autor dość rzetelnie przedstawia obawy przed zamachem stanu podczas wyboru przez środowiska endeckie, jak i po mordzie radykalną lewicę. Ucieka trochę od obarczania wyłącznie prawicy jako środowisk antysemickich. Główna teza dzieła trochę toporna, ale można z nią polemizować.

[Wojciech Szot · Rating 5 out of 5]

Postać Narutowicza jest mi znana z takiego leksykonowego zapisu - prezydent, którego zastrzelili i umierał na łonie Iłłakowiczówny. W Zachęcie. Właściwie to by było na tyle. Dyletanctwo trochę, ale inne historie mnie zajmowały przez lata. Jak się okazuje jest to opowieść niezwykle ciekawa i ważna dla poznania późniejszych losów naszego kraju, co mi prezentowana tu książka uświadomiła. Praca Brykczyńskiego przeleżała się na stosiku kilka miesięcy, czego żałuję, bo w tym czasie przeczytałem wiele złych książek, na które zawsze szkoda czasu.

Jeśli macie ochotę na doskonale napisaną książkę historyczną, to sięgnijcie po pracę Brykczyńskiego. “Gotowi na przemoc” to fantastycznie napisana, wciągająca, dobrze skonstruowana i do tego zaskakująca książka o krótkiej prezydenturze Narutowicza. Warto choćby po to, by zweryfikować swoje wyobrażenia o epoce i stosunkach polsko-żydowskich, która idyllą nie były. Brykczyński ma zdolność do pisania klarownego, logicznego, a przy tym pamięta, że to musi być trochę kryminał i czytelników trzeba zaangażować w opowieść. Materia mu to zdecydowanie ułatwia, ale chylę czoła przed autorem. Tylko tyle, bo nie widzę sensu strzępić sobie języka, skoro teraz książkę wypożyczycie lub nabędziecie i dojdziemy do tych samych wniosków. Brykczyński rulez.

[Piotr · Rating 5 out of 5]

Lada dzień kolejna rocznica wyboru Gabriela Narutowicza, tydzień później - jego bezsensownego mordu. Patrząc za okno, przyglądając się polskim mediom (po 90 latach większość tych pseudo-narodowych i antysemickich bredni przeniosła się do Internetu), polskiej rzeczywistości ... nie sposób nie mieć wrażenia swoistego (i upiornego) deja-vu. Że kolejny raz historia - szczególnie nasza - powraca, przybierając sobie tyle błazeńską, co obrzydliwą gębę.
Bardzo porządna książka - niezwykle solidna praca w archiwach i bibliotekach. Szkoda wielka - ale może to już nie autora wina - że tak mało głosów tych w zasadzie na równi z GN pierwszoplanowych jej bohaterów: mniejszości. Polskich Żydów, Ukraińców, Białorusinów, Niemców .... Tutaj mogła "pomóc" sama Historia, niszcząc i paląc większość ze źródeł.
W roku 100-lecia ponownego zaistnienia Polski na mapie - lektura konieczna dla każdego Polaka - Obywatela.

[Piotr · Rating 4 out of 5]

Niezwykle interesująca książka. Historycznie - przedstawia całą otoczkę i przebieg wydarzeń związanych z zabójstwem Narutowicza, teoretycznie - bo próbuje, w sposób przekonywujący, przedstawić wpływ przygodnych wydarzeń na strukturę dyskursu w Polsce międzywojennej, pragmatycznie - bo pokazuje co może się liczyć w działaniach społecznych. Czuć w tej pracy pewną nieporadność i skrótowość, które wynikają z tego, że książka oparta jest na pracy doktorskiej. Mam również osobiste wątpliwości związane z dość swobodnym, jak mi się wydaje, używaniem określenia "lewica" przez autora. Wydaje się on być używany bardzo szeroko, łapiąc również część obozu piłsudczykowskiego, bez jasnego określenia znaczenia tego terminu w pracy - nie wiem na jakiej podstawie autor określa jakieś ugrupowanie jako lewicowe. Niemniej próbując poznać historię II Rzeczpospolitej, polityczne znaczenie antysemityzmu czy próbując zrozumieć dzisiejszą politykę (poza)parlamentarną trzeba do tej książki sięgnąć.

[Szuwaks · Rating 5 out of 5]

Pierwsza ukończona książka 2025 roku (zaczęta w zeszłym, ale w większości przeczytana tym).

Książka niedługa, ale za to bardzo ciekawa. Autor opisuje w niej sprawę zabójstwa pierwszego prezydenta Rzeczypospolitej, jednak ze szczególnym uwzględnieniem ówcześnie panującego klimatu społeczno-politycznego i długofalowych skutków tego morderstwa. Stawia on dwie główne tezy: 1) śmierć Narutowicza była efektem konfliktu między zwolennikami nacjonalizmu "etnicznego" i doktryny polskiej większości" (endecji), a nacjonalizmu "państwowego/obywatelskiego" (lewicy i zwolenników Piłsudskiego); 2) czyn Niewiadomskiego paradoksalne doprowadził do mniej lub bardziej świadomego przyjęcia antysemickiej "doktryny polskiej większości" przez większość sceny politycznej II RP.

We Wprowadzeniu przedstawia skrótowo tło walki prawicy i lewicy w Polsce (w tym na tle ogólnoeuropejskim) oraz źródła antysemityzmu endecji, który odegrał kluczową rolę w wydarzeniach grudniowych 1922 (jednocześnie odrzuca obraz Polski jako kraju inherentnie antysemickiego z wcześniejszych zachodnich publikacji na rzecz bardziej zniuansowanego obrazu). Ten temat kontynuowany jest w I rozdziale ('"Precz z Żydami!"'). Na podstawie relacji prasowych, wspomnień i opracowań przedstawia klimat towarzyszący wyborom pierwszego Prezydenta RP, który kulminował w rozruchach po ogłoszeniu zwycięstwa Narutowicza bitwą na pl. Trzech Krzyży w Warszawie. Kolejny rozdział ('Od protestów do zabójstwa') pokazuje dalszą nagonkę antysemicką i protesty, a także pierwsze rozłamy wśród tych, którzy doprowadzili do wyboru Narutowicza (np. PSL-Piast). Rozdział kończy się opisem zabójstwa i pogrzebu prezydenta. W trzecim i czwartym ('Nienawiść a walka wyborcza' i '"Żydowski prezydent!"') autor pokazuje głębiej źródła i rozwój antysemityzmu Narodowej Demokracji, poczynając od rewolucji 1905 i przegranej Dmowskiego w wyborach do Dumy w 1912. Gdy się czyta fragmenty prasy prawicowej, sprawiają wrażenie jakby mogły pochodzić ze współczesnych szurskich tekstów głoszących, że Żydzi i masoni rządzą światem ("Judeo-Polonia", "zażydzenie" odmieniane przez wszystkie przypadki, itd.). W tym drugim szczególnie pokazane jest to jak Narutowicz, kandydat PSL-Wyzwolenie, zasłużony inżynier i z pochodzenia litewski ziemianin, stał się "Żydowskim prezydentem". Tutaj też autor wyjaśnia "doktrynę polskiej większości" w myśl której każdy głosujący razem z "Żydami" (czyt. Blokiem Mniejszości Narodowych) wyłączony zostaje z grupy "polskiej większości" - etnicznych Polaków, do których władza w Polsce musi należeć. Pokazuje też, że po początkowym szoku i próbie wyparcia powiązania z Niewiadomskim, morderca został skwapliwie przyjęty przez endecję jako bohater i męczennik. Jego czyn, choć straszny i zbrodniczy, był "moralnie konieczny" dla sprawy przetrwania Polski. Ostatni rozdział ('Klęska idei narodu państwowego') pokazuje, że nadzieje lewicy o porażce prawicy okazały się płonne - wyniesienie zabójcy na sztandary i jego antysemicka mowa skutecznie wpłynęły długofalowo na poglądy wśród polityków. Prawica utwierdziła się w swoim stanowisku, a "doktryna polskiej większości" znalazła oddźwięk nie tylko w PSL-Piast, który uznał za niebezpieczne sprzeciwianie się jej, ale także na lewicy, która ustąpiła z aktywnej walki o prawa mniejszości w obawie, że przyniesie to więcej szkody niż pożytku (a nawet sama przyjęła pewne subtelne antysemickie klisze).

Trochę długo, ale naprawdę uważam książkę za wartą przeczytania. Pokazuje szczegółowo nie tylko kwestie polityczne, ale, może przede wszystkim, też wydźwięk i odbiór społeczny całej sprawy. Książka jest solidnie podbudowana bibliograficznie, zwłaszcza od strony źródeł prasowych. Jeśli chodzi o wady, to może za bardzo skupiła się na samej Warszawie kosztem reszty Polski, chociaż jest to trochę zrozumiałe biorąc pod uwagę, że większość akcji tamtych wydarzeń toczyła się w stolicy. Bardzo polecam i pewnie wkrótce wezmę się za "Zabójstwo Narutowicza" od Ośrodka Karta.

[Ines · Rating 5 out of 5]

Bardzo polecam!

[Ola Starzyńska · Rating 4 out of 5]

Very throughout.

[Michał · Rating 5 out of 5]

Wciągająca analiza polskiego antysemityzmu w okresie międzywojennym i jego wpływu na politykę II RP. Wbrew pozorom bardzo aktualna lektura o radykalizującej się prawicy.

[Groszym · Rating 5 out of 5]

covers the events of the December days, the aftereffects of the first polish election. It is an often under appreciated area of polish history.