Minimum

by Urszula Zajączkowska

Po entuzjastycznie przyjętym przez krytykę debiutanckim tomie „Atomy” (m.in. nominacja do Wrocławskiej Nagrody Poetyckiej „Silesius”), Urszula Zajączkowska, na co dzień adiunkt w zakładzie Botaniki Leśnej SGGW w Warszawie, ponownie wymyka się ze świata nauki i na moment pozostawia go na rzecz poezji i nieskrępowanej zabawy literackiej.

Wiersze Zajączkowskiej cechuje bowiem precyzja charakterystyczna dla ludzi nauki. Tu każde słowo, każdy przecinek są na swoim miejscu, tworzą logiczną całość. Sama poetka o swojej twórczości pisze: „Świadomość, że z każdym oddechem pochłaniamy tlen, który jeszcze niedawno był w liściu, zwykle gmatwa mi jasne i jednoznaczne spojrzenia. Naukowcy bowiem stoją twardo na ziemi. Jeśli nie mogą czegoś zmierzyć, to mówią, że tego nie ma. Mierzę więc rośliny i kroję. Liczę komórki i badam ich wytrzymałość na zgniatanie. A świat roślin nie jest zimnym światem we własnym zimnym świecie, jak mówił Herbert, czy jak wg. Szymborskiej: nie jest też wcale milczący. Wręcz przeciwnie on bez przerwy, bardzo wyraźnie: wyraża się. Całym swoim ciałem wyraża się. Poznanie języka roślin i translacja na język ludzi przypomina odszyfrowywanie znaków pradawnych symboli pisma. Ale mi ciągle brak ludzkich słów”.

Na uwagę zasługuje także strona graficzna tomu. Teksty, które znalazły się w „minimum”, przeplatane są ręcznie wykonanymi XIX-wiecznymi rycinami obrazującymi zjawiska biologiczne. Grafiki wzięte z prac naukowych, inaczej niż wymaga tego naukowa metodologia, nie są jednak wzbogacone o tradycyjne opisy. Zamiast tych każdej ilustracji towarzyszą kilkuzdaniowe miniatury literackie autorstwa Zajączkowskiej. Opisy sprawiają, że w grafikach czysto użytkowych, nagle dostrzegamy przede wszystkim walory artystyczne. Oto jak autorka opisała rycinę przedstawiającą pospolite, na pozór, glony: „Tak, fizyka rządzi światem, a jej językiem jest wyłącznie matematyka. Tak, profesorze Rutherford: cała nauka dzieli się na fizykę i zbieranie znaczków. Tak, zgadzamy się z tym, tak jak niepodobna nie godzić się z rewolucją przemysłową. Ale my, ci od zieleni, albo czerwieni, jednak jakoś, od czasu do czasu, napełniamy usta powietrzem i mówimy pfff. Jak ta wydętka ziarnista, surrealistyczny glon jednokomórkowy, ona z nami, na takie wszystko mówi pfff”.

Genres: Poetry

94 pages, Hardcover

First published January 1, 2017

Reviews

[Natalia · Rating 2 out of 5]

To nie są złe wiersze, ale to też nie są dobre wiersze. Nie wzbudzają emocji, a to chyba najgorsze. Dwie gwiazdki za parę naprawdę pięknych, poruszających słów, ale całość rozczarowująca.

[Jessica Kufa · Rating 3 out of 5]

Ostatnio wiele czytam Urszuli Zajączkowskiej i nie mogę pozbyć się wrażenia, że czegoś mi brakuje. Czytam coraz uważniej, ale nadal nie mogę znaleźć tego co uważam za nowe, za niedostępne mojej wyobraźni.

[Wojciech Szot · Rating 3 out of 5]

“Minimum” jest tomem poetyckim (halo, nie uciekamy, zostańcie na te kilka minut!) zaskakującym choćby z tego powodu, że jego autorka jest naukowczynią, biolożką zajmującą sie roślinami. Próbowałem coś zrozumieć z jej badań, ale po stwierdzeniu na fejsie, że wyniki swojej pracy odczytuje z okresów dV nutacji i mikronutacji z transformaty Fouriera i korelacji wobec przyspieszenia grawitacyjnego mój mózg znalazł się na granicy przegrzania. Dużo tej biologii w jej poezjach. Jakbym chciał być złośliwy (a ja nie muszę chcieć, ja jestem) to był mógł napisać, że większość wierszy z “minimum” to poezje idealnie wpisujące się w trend książek o zwierzątkach i roślinkach. Aż szkoda, że wydawca nie zrobił okładki na wzór tych wszystkich wolejbenów i szczęśliwych krów. Będąc jednak złośliwym ale uczciwym odbiorcą poezji muszę napisać, że wiersze o dziwach roślinnych tworów mnie nie poruszyły ani nie wzruszyły. Są to wiersze przesiąknięte pięknem i zachwytem i zdumieniem i poetyckością ale to ja czytam często i nie wzruszyło, nie poruszyło, nie drgnęło, no przecież nie mogę czytać, że “kiedy idę w łące / i wkładam w nią dłoń, / to nic mi jej nie zeżre / nie połknie, nie zetnie, nie porazi, / a przecież mogłoby / naprawdę”, albo gdy podmiota liryczna mówi “szłam z głową w koronach / topól, oglądając ich liści drgania” to ja jednak chcę uciekać od takiej poezji. Są też dość proste chwyty jak lekcja anatomii w supermarkecie, gdzie dwie komory serca warte są trzy złote. Nie jest to poetycko nic nowego, choć ładne.

Ale jestem też osobą wytrwałą i mam dobre wieści dla tych, co nie trawią takiej poetyczności - są u Zajączkowskiej wiersze nieroślinne, wręcz niewegetariańskie i są to świetne wiersze. Może za często pobrzmiewają tu echa dobrze rozpoznane (w wierszu “pogrzeb” Różewiczem dostajemy po pysku) i metafory użyte nie pierwszy raz (motyw ziemi w wierszu “umyj ręce”), tak opisy świata w wierszach “erka” czy “spacer z Google Street View po wsi J.” są intrygujące i całkiem nowatorskie. Gdy Zajączkowska oddala się od korzeni, liści, drzew, a zbliża się do ludzi, których traktuje jak na badaczkę przyrody przystało, analitycznie, mamy do czynienia z analizą wartą uznania i szerowania. Zatem fragment ze “spaceru…”:

w oddali Konopnicka, Mickiewicz i Kiepura
dają nazwy rozświetlonym drzewom i domom.
a ja nie zauważam, że choć idę dalej prosto,
nazwa ulicy zmienia się. więc idę teraz Cmentarną.
skręcam w prawo i wreszcie trafiam, widzę
betonowy pomnik gdzie znowu ktoś dziś, w realu, napisał:
byli łatwopalni
nie przepraszam za Jedwabne.

Uroczym dodatkiem do tej książki są dziewiętnastowieczne ryciny przedstawiające a to przekrój pnia drzewa a to jakieś komórki czy inne krzywe, opatrzone poetyckim komentarzem autorki. To jest świetny pomysł i do tego kapitalnie wykonany - z chęcią bym przeczytał całą książkę w ten sposób skonstruowaną.

Mam spore opory wobec tej książki, bo choć z roku na rok bardziej doceniam uroki przyrody i radośniej patrzę na spacer po lesie, tak od poezji wymagam dyscypliny i minimalizmu, którego wbrew tytułowi za wiele w wierszach Urszuli Zajączkowskiej nie znajduję, choć są tam perełki. Mniej oporów mam przed formą, w jakiej książka ta została wydana. To dzielo piękne i chyle czoła przed Anną Światłowską, która to cudo zaprojektowała oraz wydawnictwem Warstwy, które odpowiada za produkcję. Pozostaję pod wrażeniem.

[Paweł · Rating 3 out of 5]

Poezja o wszystkim, refleksje o codzienności, ale podane w sposób nietuzinkowy. Dużo odniesień do morfologii roślin, spostrzeżeń poczynionych okiem badacza-obserwatora procesów biologicznych, sporo reprodukcji rycin. Tomik wydany jest tak, że mnie przypomina notatnik XVIII-XIX wiecznego naukowca, co w zasadzie jest skojarzeniem całkiem trafnym (oprócz przedziału czasowego), bo wyczytałem, że Autorka jest botanikiem.
Przyznam jednak, że pomimo interesującej oprawy graficznej i introligatorskiej, sama poezja nie wzbudziła we mnie emocji. Raz, czy dwa zatrzymałem się na chwilę, powtórzyłem wersy i osiągnąłem refleksyjny nastrój, lecz to wszystko. Cóż, w każdym razie było to lekkie rozczarowanie, połączone z przyjemnym dla oka wrażeniem estetycznym.

[Rostyslav Kuzyk · Rating 5 out of 5]

Przeczytane i przetłumaczone na język ukraiński. Niektóre wiersze są skomplikowane, potrzebują czasu na zrozumienie, osiągnięcie światu, założonego w sobie. Może dla kogoś to znaczy, że są nie dobre. Ja tak nie myślę. Świetne połączenie nauki a poezji. Bardzo mi się to podoba. No i tomik, wydany przez «Warstwy» — jest absolutnie przepiękny. Polecam miłośnikom poezji wielowarstwowej. Mam nadzieję, że przez jakiś czas będę miał radość polecać ten tomik i ukraińskim miłośnikom takiej poezji.

[julia pajor · Rating 4 out of 5]

poezja natury

[fiubzdziu · Rating 3 out of 5]

i dlaczego aż tyle wierszy? kilka jest pięknych.

[Dominika]

jak zwykle, ujmuje roślinną czułością i to zdecydowanie najlepsze momenty kolekcji. minimum przyzwoitości zachowane, ale także emocji/rozwiniętych wątków