این کتاب بااینکه عنوانش «فرادستی و فرودستی در زبان» است، صرفاً به نوعی خاص از فرادستی و فرودستیِ زبانی پرداخته که به جنسیت ربط دارد. باوجوداین، در میان کمشمار پژوهشهایی که در زبان فارسی دراینزمینه صورت گرفته، در نشاندادن کاربردهای زبانیِ تبعیضآمیز و نقش آن در رفتارهای ناپسندی که از دیرباز با جنسِ زن شده، بیشوکم اثری موفق از آب درآمده است.
سیاهۀ مطلبهای کتاب چنین است:
ـ فصل اول: پیشدرآمد ـ فصل دوم: فرادستی و فرودستی در ادبیات مکتوب ـ فصل سوم: فرادستی و فرودستی در گونۀ گفتاری ـ پیوست: فرهنگِ کوچک اصطلاحات جنسیتزده
نویسنده در فصل یکم با بهرهگیری از دیدگاههای اندیشمندان غربی دربارۀ این موضوع، شالودههای نظری پژوهشش را تااندازهای روشن میکند و در فصلهای بعد، در اثبات مدعاهایش، شواهدی را بهترتیب از زبان فارسیِ مکتوب و زبانِ فارسی گفتاری پیش میکشد. پژوهشهای این دو فصل، یکی بهروش تحلیل محتوا صورت گرفته و دیگری بهروش میدانی. بهعبارت دیگر، نویسنده فصلی را به بررسی متنهای فارسی پرداخته و نمونههایی از کاربردهای زبانیِ جنسیتزده بیرون کشیده و به توصیف آنها پرداخته است و در فصل دیگر ازطریق مصاحبه و گردآوری دادههای آماری کوشیده است کاربردهای زبانی جنسیتزده را در فارسیِ گفتاریِ معاصر بررسی کند و میزان آن را باتوجهبه متغیرهایی نظیر سن و جنسیت و وضعیت تأهل و تحصیلات و شغل بسنجد. نتیجۀ این دو بررسی بهوضوح نشان میدهد که فارسی، زبانی است سخت جنسیتزده و فارسیزبانان در کاربردهای زبانیشان که نمودی است از رفتارهایشان در دنیای واقعی، بسیار به جنسِ زن ستم کردهاند و او را در مقایسه با مرد، فرودست و کمارج پنداشتهاند. به پایان کتاب هم فهرستی دراز پیوست شده از عبارتها و اصطلاحهایی که، آشکار یا ناآشکار، رگههایی از جنسیتزدگی در آنها یافت میشود. با وجود قوتهای محتواییای که برشمردم، زبانِ این اثر بهشدت ناپیراسته است و در جاهایی، بهویژه در فصل نخست که ترجمه بیشتر در آن صورت گرفته، پیچیدگیهایی دارد. همچنین در دو جای کتاب غلط املایی وجود دارد: یکی در صفحۀ ۳۳ که بهجای «انضباط» نوشتهاند «انظباط» و دیگری در صفحۀ ۷۳ که بهجای «خوشذائقگی» نوشتهاند «خوشزائقهگی». در مجموع، باید گفت کتابی با این موضوعِ خوب و بجا اگر چنانکه سزاوار است، ویرایش میشد و در قالب متنی پاکیزه و بیخطا روانۀ بازار میگردید، بیتردید تأثیری دوچندان میداشت و زحمت نویسندهاش بیشتر به چشم میآمد و حق مطلب بهتر از این ادا میشد.
کتابنامه: فرادستی و فرودستی در زبان، مریم پاکنهادجبروتی، چ۱، تهران: گام نو، ۱۳۸۱.
بعضی وقتها به کلماتی که هر روز استفاده میکنیم، آنقدر عادت کردیم که اصلاً به معنای پنهانشون فکر نمیکنیم. انگار زبان فقط مجموعهای از واژههاست که برای حرف زدن به کارشون میبریم؛ اما واقعیت این است که خیلی از باورها، قضاوتها و حتی نابرابریهای جامعه، در همین کلمات روزمره جا خوش کردهاند. «فرادستی و فرودستی در زبان» برای من از آن کتابهایی است که آدم رو نسبت به چیزهایی که همیشه بدیهی میدونسته، کمی حساستر میکند. اینکه چطور زبان میتواند بیآنکه متوجه باشیم، جایگاه آدمها ر تعریف کند، به یکی قدرت و اعتبار بدهد و دیگری را در موقعیتی پایینتر بنشاند. بعد از خواندنش شاید بیشتر از قبل به کلماتی که به زبان میآوریم دقت کنیم؛ به اینکه چه چیزهایی را با زبان پذیرفتهایم، تکرار کردهایم و حتی به نسل بعد منتقل میکنیم. گاهی برای تغییر یک نگاه، باید اول از کلمههایی شروع کرد که با آن نگاه کردن رو یاد گرفتهایم.