Verhaal van een leven is wat Paustovski zelf een 'epische autobiografie' heeft genoemd. Paustovski schreef een memoriaal dat loopt van het einde van de tsarentijd tot aan de hongersnoden die voortkwamen uit de Nieuwe Economische Politiek van de Sovjets. Het is een omvangrijke reeks persoonlijke herinneringen op het strijdtoneel van de geschiedenis. In dit tweede deel van Paustovski's Verhaal van een leven in de Russische Bibliotheek zijnBegin van een onbekend tijdperk en De tijd van de grote verwachtingen opgenomen.
Ik deed ruim vier maanden over het lezen van dit boek en het omkranste daarmee vele andere boeken. Steeds greep ik het weer ter hand, maar kon niet teveel hoofdstukken tegelijk lezen, omdat de verhalendichtheid zo groot is dat mijn hoofd soms echt verzadigd was. Maar wel verzadigd van intens mooie dingen, zoals het hilarische verhaal hoe Paustovski zich in 1920 samen met wat andere journalisten illegaal naar binnen sluist in het gebouw van de oprodkomgoeb (die naam alleen al is hilarisch), oftewel de 'Onderafdeling voor Informatie van de Bijzondere Commissie voor de Voedselbevoorrading van het Rode Leger van Odessa'. Maar ook staan er intens mooie dingen in, zoals hoe Paustovski een stervende vrouw bijstaat (en dat is op heel bijzondere wijze!), hoe hij midden in de oorlog troost vindt bij een wijze tuinman in Moskou, hoe zijn vriend Babel te werk gaat als hij verhalen schrijft, hoe Paustovski en Babel de dood van Blok ervaren (waarna zij als 'weeskinderen' achterblijven) en hoe havensteden als Odessa, Sebastopol en Jalta eraan toe zijn in de jaren '20. Ondertussen beleeft hij als vanouds avonturen, zoals tijdens een storm op zee in een krakkemikkig schip. Ook zien we hem regelmatig aan het werk bij stoffige redacties van verschillende kranten, waarbij het mij zeer gelukkig maakte te lezen dat er daar soms ook een 'redactiekater' rondliep. Ik verheug me nu al zeer op Paustovski's nieuwe avonturen in het volgende boek.
Deel 3 en 4 van het levensverhaal van Paustovski. Waar de eerste twee delen zowat vijfentwintig jaar overspanden, situeren 3 en 4 zich strikt gedurende de revolutie en de burgeroorlog in Odessa. Deze delen zijn duisterder en volwassener dan de jeugdjaren, maar vertonen nog net zo veel liefde voor schoonheid, menselijkheid en natuur.
Paustovski zwijgt wijselijk waar nodig, waardoor je in de middelste delen van de cyclus veel beter merkt dat de zelfcensuur hier en daar in de weg staat van zijn oprechte mening. Toch is het opvallend hoe hij steevast buiten “rode” gebieden leeft tijdens de burgeroorlog, hoewel hij zichzelf presenteert als respectabele sovjet.
Meest aangrijpende hoofdstukken zijn die over de roversbendes in Zuid-Oekraïne, de vlucht van de Witten uit Odessa, de hoofdstukken over Isaak Babel, Paustovski’s armoedige zomer buiten Odessa en de ijzingwekkende verhalen op de Zwarte Zee. Enigszins geërgerd gelezen wanneer Paustovski zich laatdunkend uitlaat over de Oekraïense republiek die zich tijdens de revolutie kortstondig afscheurde van het Russische rijk, terwijl amateuristisch geklungel van de bolsjewieken op veel minder weerzin kan rekenen.
Dit deel vond ik beduidend minder pakkend dan het vorige. Kan ook aan mijzelf liggen, natuurlijk. Ik ga zeker wel ook deel 3 lezen. Het blijft een ongelooflijk rijk geschakeerd leven.
Misschien net een fractie minder imposant, maar wat een hoop moois komt er weer voorbij. Paustovski schrijft ogenschijnlijk zo eenvoudig en prachtig. Met een paar penseelstreken weet hij een stad als Odessa aan de Zwarte Zee zo tot leven te wekken dat je het liefst gelijk in het vliegtuig zou stappen. Zijn journalistieke achtergrond is goed te merken.
We pakken de draad op bij de februarirevolutie van 1917. Paustovski is dan 25. Tijdens de oktoberrevolutie is hij woonachtig in Moskou. In een pand dat midden in de vuurlinie staat van de roden en de junkers.
Figuren van allerhande pluimage bezoeken de florerende journalistencafés. De regering verhuist van Petrograd naar Moskou. Lenin wordt geïntroduceerd als spreker. Innemend met een zekere vanzelfsprekendheid. Sfeer in de stad wordt steeds grimmiger. Herenhuizen worden ingenomen door anarchisten.
Moeder en zus maken het slecht. Zus bijna volledig doof inmiddels en moeder wordt oud. Op naar Oekraïne, maar Rusland is hermetisch afgesloten. Hij vlucht het land uit. Wordt ingelijfd bij de hetman in Oekraïne. Het leger is één grote lappendeken van muitende bendes en groeperingen. Een ongecontroleerd en gevaarlijk zooitje waarbij je als soldaat je leven niet zeker bent. Geweldig personage is de geflipte en scheldende commandant Antosjtsjenko.
Kiev krijgt meer en meer te maken met pogroms en het wordt er steeds onveiliger. Daarnaast worden alle mannen onder de veertig ingelijfd bij het leger. Paustovski besluit te vluchten naar Odessa. Een levensgevaarlijke treinreis die acht lange dagen duurt, waarbij ze niet zelden belaagd of onder vuur worden genomen door smerige Oekraïense bendes. Uiteindelijk blijkt ook Odessa geen veilige haven meer. De stad is onveilig, maar wordt uiteindelijk ingenomen door de oprukkende roden.
Het is een bijzondere tijd, als journalist in Odessa voor de onafhankelijke krant Morjak. Hij beschrijft Odessa met zoveel gevoel. Tastbaar. In 1921 brengt hij een zomer door met Isaak Babel die dan net terug is van de Rode Ruiterij. Schitterend zijn ook de laatste hoofdstukken op een schip in een ziedende storm op de Zwarte Zee. Verscheurd door honger en slaap eindigt het vierde boek op de Krim in Jalta. Geweldig. Op naar boek vijf en zes.