این کتاب تصحیح تازهای است از شاهنامهٔ فردوسی بر پایهٔ مهمترین نسخههای موجود، همچون دستنویس موزهٔ بریتانیا، فلورانس و… نسخۀ سنژوزف که بهتازگی در بیروت یافته شده و تصحیح حمدالله مستوفی نیز برای نخستین بار در این تصحیح انتقادی بررسی شدهاند. بخش دیگر این اثر شرح یکایک ابیات، تعابیر کنایی، مجازی، استعاری و… است، به همراه گزارش ریشهشناسی واژگان متن و بررسی درونمایهها، رویدادها، شخصیتها و خویشکاری آنها و نیز مقایسهیشان با متون همزمان و ناهمزمان. برگردان عربی شاهنامه از فتح بن علی بنداری اصفهانی در اوایل قرن هفتم، برگردان منظوم انگلیسی برادران وارنر، فهرست واژههای گزارششده، فهرست واژههای پارسی باستان، اوستایی، پهلوی اشکانی، ساسانی و… فهرست واژههای عربی، فهرست واژههای غیر عربی و غیر ایرانی، فهرست نام مکان و کسان، بیتیاب و کتابنامه از بخشهای دیگر این کتاباند.
مهری بهفر نویسنده و پژوهشگر است و در دانشگاه ادبیات فارسی درس میدهد. از وی مقالات متعددی در زمینهٔ شعر کلاسیک فارسی و شعر و داستان معاصر و بازخوانی تاریخ شفاهی زنان ایران منتشر شده است. از ایشان تا کنون پنج دفتر از «شاهنامه، تصحیح انتقادی و شرح یکایک ابیات» منتشر شده و دفترهای بعدی بهتدریج منتشر خواهد شد. «شاهنامه در دو بازخوانی، شاهرخ مسکوب» نیز با ویرایش ایشان در نشر نو منتشر شده است. همچنین او سردبیر و مدیر مسئول نشریهٔ ویژهٔ معرفی کتاب رود است.
مهمترین ویژگی این مجموعه، شرح دقیق و موشکافانهی هر بیت شاهنامه است؛ از توضیح تعابیر کنایی، استعاری و مجازی گرفته تا ریشهشناسی واژگان (فارسی باستان، اوستایی، پهلوی، عربی و غیرایرانی)، همچنین تحلیل شخصیتها و رویدادها و مقایسه با سایر متون.
بهفر با تلاش و دقتی ستودنی، تصحیح و شرحی کمنظیر پدید آورده که خواننده را تقریباً از مراجعه به منابع دیگر بینیاز میسازد. در روزگاری که کمتر کسی به چنین کاری سترگ دست میزند، این مجموعه بسیار ارزشمند و قابل تحسین است.
📖 دفتر نخست این تصحیح، از دیباچه تا پایان پادشاهی فریدون را در بر میگیرد.
کتاب تصحیح تازهای است از شاهنامهی فردوسی بر پایهی مهمترین نسخههای موجود، همچون دستنویس موزهی بریتانیا، فلورانس و... نسخۀ سنژوزف که بهتازگی در بیروت یافته شده و تصحیح حمدالله مستوفی نیز برای نخستین بار در این تصحیح انتقادی بررسی شدهاند. بخش دیگر این اثر شرح یکایک ابیات، تعابیر کنایی، مجازی، استعاری و... است، به همراه گزارش ریشهشناسی واژگان متن و بررسی درونمایهها، رویدادها، شخصیتها و خویشکاری آنها و نیز مقایسهیشان با متون همزمان و ناهمزمان. برگردان عربی شاهنامه از فتح بن علی بنداری اصفهانی در اوایل قرن هفتم، برگردان منظوم انگلیسی برادران وارنر، فهرست واژههای گزارششده، فهرست واژههای پارسی باستان، اوستایی، پهلوی اشکانی، ساسانی و... فهرست واژههای عربی، فهرست واژههای غیر عربی و غیر ایرانی، فهرست نام مکان و کسـان، بیتیاب و کتابنامه از بخشهای دیگر این کتاباند.
اولین سوال این است که این تصحیح بهدردبخور هست یا نه؟ از میان تصحیحها نسخۀ خالقی مطلق بسیار مهم و ارزشمند است چون واقعاً خودش را صرف تصحیح کرد و تقریباً شاهنامه برای خود من همارز با خالقی مطلق است اما چرا به جای آن نسخه، نسخۀ بهفر را خریدم. از جهت تصحیح بهفر هم بسیار دقیق عمل کرده و از تصحیحهای غیرعلمی دوری کرده اما ارزش کار او و ارزش این کتاب به دلیل دیگری است. همین اول بگویم که این یکی از بهترین نسخههایی است که از آثار کلاسیک دارم به این معنی که واقعاً برای خواننده تهیه شده و تو را تقریباً بینیاز از کتاب و تفسیرهای دیگر میکند. یعنی وقت خواندن در خودت نمیپیچی و سعی شده از «خواندن» شاهنامه هم لذت ببری و ارزش کار بهفر در همین است. او کتاب را نوشته تا وقتی بیت به بیت شاهنامه را میخوانیم لذت ببریم و درک کنیم. سادهترین بخش آن ترجمۀ لغت به لغت است که اتفاقاً بسیار به کار میآید چون حتی لغات ساده (مثلاً رنج) در شاهنامه معنایی متفاوت از امروز دارد. البته بسنده به این نکرده و ریشۀ برخی لغات را هم درآورده و مهمتر اینکه ریشۀ اسمها را هم درآورده. به طور مثال وقتی به داستان جمشید میرسید میفهمیم که چه تفاوتهایی با اسطورۀ جمشید در شاهنامه هست و کدام بخشها در شاهنامه نیامده. و این قصهها و گفتن از تفاوتها باعث میشود درک بهتری نسبت به خود شاهنامه داشته باشیم. همۀ این حساسیتها باعث شده در وقتی شاهنامه را در درست میگیریم صرفاً از روی بیتها نگذریم و هر بیت را بفهمیم و درک بهتری نسبت به شاهنامه داشته باشیم. مهمترین نکته این است که چینش و صفحهآرایی به شکلی است که بعد از چند صفحه خواندن دقیقاً میفهمیم چی به چیه واصطلاحاً راه دستمان میشود. بخش اول کتاب از آغاز کتاب تا پایان پادشاهی فریدون است که بخشهای مهم آن داستان جمشید و ضحاک است. نسخۀ بهفر باعث میشود تا شاهنامه «خوانده» شود.
شاهنامهی فردوسی، کلیات سعدی، دیوان حافظ، دیوان شمس، مثنوی معنوی، اخلاق ناصری، مقالات شمس، التفهیم، آثارالباقیه... فهرست کتابهای کهن ادبیات پارسی، در موضوعهای گوناگون و خواه به نظم و خواه به نثر، بسیار بیش از اینها ادامه دارند. کتابهایی که نفس حقیقی هویت ایرانی را به ما میآموزند؛ ولی هرکدام از ما چند تا از این کتابها را خواندهایم؟ اگر بخواهیم منصف باشیم، شماری از ما که "تلاش کردهاند" ادبیات کهن پارسی را مطالعه کنند اصلاً کم نیستند؛ آنچه کم است، شمار آنهایی است که موفق شدهاند. یکی از اصلیترین بهانه یا دلیلهایمان هم این است که این نوشتهها هرکدام درهمتنیده با دشواری ویژهی خود هستند. یکی مفاهیم عرفانی دشواری را دربرمیگیرد و دیگری واژگان و کنایهها و دستور کهن فراوان دارد. اینجاست که پژوهشگران ادبیات به کمک ما میآیند. تصحیح انتقادی و شرح یکایک ابیات مهری بهفر، همهی آنچیزی است که ادعا میکند و بیشتر. در این مجموعه تکتک ابیات از نظر گذرانده شده و برای خوانندهی امروزی گرد آورده شدهاند. واژگان ناآشنای هربیت همراه ریشهشناسیشان، کنایهها و استعارهها، استناد به منابع مهم اساطیری و تاریخی برای شناساندن رسوم و افراد و رخدادها، اطلاعات کلیای هستند که برای تک تک ابیات شاهنامه در این مجموعه گردآوری شدهاند. ارزش این کتاب برای من در واژهها گنجانده نمیشود و تا ابد مدیون بزرگانی همچون مهری بهفر هستم که با همچین کتب نفیسی به کسانی چون من کمک میکنند تا بتوانیم شاهنامه را بخوانیم و از آن بیاموزیم.
در دفتر یکم، بخشهای زیر از شاهنامه بررسی شدهاند: دیباچه پادشاهی کیومرث سی سال بود پادشاهی هوشنگ چهل سال بود پادشاهی تهمورث سی سال بود پادشاهی جمشید هفتصد سال بود پادشاهی ضحاک تازی هزار سال کم یک روز بود پادشاهی فریدون پانصد سال بود
در آخر برای همهی عزیزانی که دوست دارند شاهنامه بخوانند یا مطالعهی فراتری از آن داشته باشند و این کتاب را برمیگزینند، اما شاید زمان انجام این کار را نداشته باشند پیشنهادی دارم. با هرچه میتوانید آغاز کنید؛ یک یا پنج بیت اهمیتی ندارد. با یک یا پنج بیت در روز آغاز کنید و روزی به خود خواهید آمد و میبینید شاهنامه را تمام کردهاید، کاری که شاید هرگز گمان نمیکردید فرصت کنید انجام دهید:)
خیلی اهل نظر نوشتن نیستم. اما این اثر و این مجموعه در جهانی دیگه حضور داره. به چه کسی پیشنهاد میکنم این اثرو؟ - کسی که به اساطیر ایرانی علاقهمنده. کسی که میخواد تازه شروع کنه، این اثر هم پاش رو به ادبیات اساطیری باز میکنه، اونم با بزرگترین اثر اساطیری ایران، هم جای جای متن میتونه بیشتر با تک تک اساطیر آشنا بشه، ریششونو بشناسه، با منابع دیگه اساطیری ایران آشنا شه و جایگاه اساطیر ایران رو لمس کنه. - کسی که دنبال این هستش شعر خوندنو از نو یاد بگیره! صادقانه بگم، چندسالی میشد که من اعتماد به نفسمو تو خوندن شعر از دست دادم و خانم بهفر عزیز این اعتماد به نفس رو به من برگردوند. واقعن باید به این مجموعه توجه بیشتری بشه... سپاس از خانم بهفر.