خاطرات مونس الدوله: ندیمه حرمسرای ناصرالدین شاه

by سیروس سعدوندیان (به کوشش)

از جمله منابع اصیل تاریخ دویست ساله اخیر ایران، کمترین تعداد، بی هیچ تردید، به تاریخ اجتماعی و فرهنگی راجع است؛ و از این شمار نیز معدود آثاری کمتر از شمار انگشتان، به شرح و تفصیل آداب، سنن و باورهای مردمی. ماحصل این کمبود آنکه، کم و بیش می دانیم که طی دو قرن اخیر بر مردم این دیار چه رفته است و چه سان گذشته است؛ اما بسیار بسیار کم می دانیم که چگونه زاده اند، چه سان زیسته و به چه حال از این دیار رفته اند؛ و فی مابین زادن و مردن را چگونه گذرانیده به چه چیزها باور داشته یا دل مشغول بوده اند. و این نقیصه خاصه آن گاه بیشتر و بیشتر بارز مینماید که در شتاب حوادث تاریخی دویست ساله به مناسبتهایی که در این وجیزه مجال شماردنشان نیست، آن باورها و دلبستگیها بس زود و در طیفی بسیار وسیع رنگ باخته و امروزه روز آن چنان دگرگون گشته است که تشخیص استحاله سنن دیر سال دیگر به سادگی میسور نیست. از شمار آن منابع محدود که اشارت رفت، یکی هم خاطرات مونس الدوله، ندیمه و یار انیس الدوله سوگلی حرم ناصرالدین شاه است؛ خاطراتی که سال ها پس از سقوط قاجاریه، در ایام تسنه ایشان، در شرح میسوط باورها و آداب و ستن سکنه دارالخلافه تهران تدوین یافته است.
در سنه ۱۳۴۵ هجری خورشیدی به مناسبتی در مجله زن روز آن روزگار، مقالاتی مسلسل طی چهار شماره در مورد زندگی زنان در عصر قاجاریه به طبع رسید. انتشار این مقالات خانم مونس الدوله را بر آن داشت تا خاطرات خود را
محض اطلاع معاصرین از کم و کیف گذران زنان در زمان قجر بیان دارد. آن خاطرات به طور مسلسل در همان مطبوعه به چاپ رسید و در نهایت نیز به مقالاتی منتهی شد که خاص تشریح وضعیت زنان در عصر مشروطه بود. قسمت اخیر البته کمتر تازه بود و در اکثر موارد تکرار گفته های پیشین به مناسبت زمانه درج و انتشار این سلسله مقالات نیز پاره ای شعارهای باب طبع روز، خاصه در مذمت وضعیت زنان در سنوات پیشین، یا توسط نویسنده و یا گردانندگان آن جریده، در جای جای اثر افزوده گشت که در نگاه نخست نیز این شعارها الصافی مینماید؛ و به هر روی همین ها نیز حاکی از محتوای فمینیسم دولتی اواسط عصر پهلوی است، و در همین رهگذر مفید و کارآمد.
از زمان طبع و انتشار اثر بی بدیل خانم مونس الدوله، کم و بیش تمامی نویسندگانی که به تاریخ باورهای عامیانه در این دیار پرداخته اند، یکی از ستونهای اصلی اثر خویش را بر این اثر نهاده اند؛ از آن جمله است اثر گرانقدر استاد محمود کتیرایی در بیان باورهای مردم تهران: «از خشت تا خشت». اهمیت اثر خانم مونس الدوله و عدم طبع و انتشار آن به صورت کتاب، بر آنم داشت که قسمت اعظم آن مقالات را به یک جای گرد آورده و بدین صورت که فراروی دارید به طبع سپارد. شماری از مقالات به مناسبت هایی که مجال پرداختن بدان در این مختصر نیست، به ناچار از دایره شمول اثر حاضر به کنار گذارده شد. لهذا آنچه خواهید خواند، گزیده گفتارهای خانم مونس الدوله است و حاوی قسمت اعظم آنها...

چا پ ۱۳۸۰

Genres: History

652 pages, Hardcover

First published April 1, 2001

Reviews

[E8RaH!M · Rating 3 out of 5]

برای من خواندن بخشهایی از این کتاب یادآور خاطرات مادربزرگهایم، زن دایی ها، عمه ها و خاله و خان باجی ها بود.
اما چرا بخش‌هایی؟
چون به نظر بخش عمده ای از این کتاب مربوط به یک طبقه خاص است. طبقه اعیان و شاهزاده ها و امرا و بزرگان. در بازه ی روایت این کتاب که مربوط به عصر ناصری است وضعیت معیشتی 90% مردم آنطور نبوده است که بتوانند چند زن عقدی و چند صیغه داشته باشند. مردم از سیر کردن شکم خودشان و بچه هایشان هم عاجز بوده اند.

هنوز مثل‌ها و اشعار عامیانه ایی که در کتاب جسته و گریخته آمده را از زنان فامیلمان میشنوم:

شوهرم شغال باشه/آردم به جوال باشه
شوهرم جوون باشه/ آردم به سرمه دون باشه

رسم و رسوم و آیین زندگی ای که در کتاب روایت شده بیشتر مربوط به همان طبقه ی ویژه بوده است.
با این که همین روایات هم برای شناخت طرز زندگی زنان در دوره ای جذاب بود، اما کافی نیست و نبود.

نقطه ضعف بزرگ این کتاب این است که نشانه هایی برای شناخت راوی ندارد. در انتهای کتاب هم مخاطب متوجه نمیشود که این مونس الدوله چه بوده و که بوده و از کجا بوده و چه میکرده است. تنها یک صفحه شاید از این نشانه‌ها در کتاب موجود بود. یعنی بیشتر به بیان شنیده ها پرداخته شده بود تا دیده‌ها.

یک نکته دیگر اینکه به نظر خاطرات چندان دست اول نیست و نویسنده خاطرات را دستکاری و ویرایش شده به مخاطب میرساند. بسیاری از اظهار نظرها و دیدگاه ها به دوره ی زندگی و شناخت "مونس الدوله" نمیخورد. حداقل من اینطور فکر میکنم.

[Zahra Mohsenpour · Rating 3 out of 5]

از آخرین باری که این کتاب را خواندم مدت زیادی می‌گذرد؛ ولیکن داستان‌های کتاب هم‌چنان در ذهنم زنده‌اند. این کتاب در برگیرنده حدود ۴۰ خاطره از خانم مونس‌الدوله است که محوریت موضوع همه آن‌ها زنان است. در واقع به‌نوعی روایت وضعیت تلخ زنان دوره قاجار است. البته امروز نیر برخی از آن روایت‌های تلخ هم‌چنان ادامه دارند...

[Mina Maghferati · Rating 3 out of 5]

سالها پیش وقتی نوجوان بودم این کتاب رو خوندم , ولی هنوز گاه گاهی بعضی قسمتهای این کتاب بصورت محو و مفهومی به ذهنم میاد و از نظرم عبور میکنن . میتوان گفت این کتاب درباره شرایط سخت و از نظر بعضی از ما شاید عجیب زنان ایران در گذشته است ...من خوندن این کتاب رو برای همه توصیه میکنم , چون باید از شرایط اجتماعی و خانوادگی زنان در گذشته خودمون تا حدودی آگاه باشیم . بحث زنان و حقوقشون در جامعه همیشه (از گذشته تا بحال) به حاشیه رانده شده .

[sakine76 · Rating 3 out of 5]

سفر به گذشته و آشنایی با زندگی و رسوم مردمان قدیم همیشه برای من شیرین و دوست داشتنیه.😍💝

[Nooshin Mnz · Rating 4 out of 5]

داستان‌های تلخ زن ایرانی، اما با گویشی شیرین. من نسخه کتاب صوتی رو از داستان شب شنیدم!