Wyjście awaryjne. O zmianie wyobraźni politycznej

by Rafał Matyja

Co mają w głowach polskie elity, te z lewa i te z prawa? Jak patrzą na naszą historię i państwo? Czy umieją zaproponować takie modele modernizacji, które byłyby adekwatne do półperyferyjnego statusu kraju? W swojej najnowszej książce znany politolog, Rafał Matyja, próbuje zdefiniować głębsze przyczyny dzisiejszej sytuacji politycznej w Polsce. Zastanawia się nad tym, co determinowało politykę po 1989 roku i jaki ma to wpływ na jej dzisiejszy kształt. Jego zdaniem jedynym sposobem na doprowadzenie do trwałej zmiany w Polsce – zmiany na lepsze – jest przebudowa fundamentów zbiorowej wyobraźni. Tylko odświeżając nasze spojrzenie na historię i geopolitykę i mierząc się z trudnymi prawdami na nasz temat, możemy wykroczyć poza istniejące wizje rozwoju i wyobrazić sobie na nowo, kim chcemy być i jak mógłby wyglądać nasz kraj. Jak stworzyć nowe polskie imaginarium? Jakie założenia w polityce należałoby przemyśleć od nowa? Jakim językiem o niej mówić? Książka Rafała Matyi jest zaproszeniem do refleksji o tym, jak się wydostać z obecnego politycznego klinczu.

Genres: Nonfiction, Politics, Polish Literature, Poland

184 pages, Paperback

First published March 19, 2018

Reviews

[Tomasz · Rating 4 out of 5]

To bardzo patriotyczna książka :) Napisana przez państwowca. Autor zwraca uwagę na zaniedbane fundamenty państwowości (powszechne reguły, wiarygodne instytucje). Matyja doskonale odczytuje socjotechnikę stosowaną przez PiS, uwikłanie aktorów działających w partii we "wspólną winę" - partię milczenia i posłuszeństwa.

Sugeruje nie rozstrzygnięcie polityczne, ale zmianę imaginarium, przebudowę politycznej wyobraźni.

To książka dla osób zafascynowanych polityką. Wydawać by się mogło, że dużo tu truizmów. Ale to powierzchowne wrażenie. Spojrzenie na Polskę z góry, z perspektywy politycznych dekad daje dobry ogląd na pewne stałe mechanizmy trzęsące krajem.

Polska jawi się jako teatr rozgrywany siłami Tuska i Kaczyńskiego (których ukształtowały własne porażki), acz napiętnowany wczesnymi latami rządów postkomunistów. Jedni wątpili w moc instytucji państwowych, inni w demokrację liberalną. Od klientelizmu nie są wolne i samorządy. A to wszystko nie dzieje się, zaznacza Matyja, w oderwaniu od realiów międzynarodowych. Polska jest bowiem krajem peryferyjnym, a ponieważ polska obecność w UE jest racją stanu, potrzeba zdefiniowania nowego do niej podejścia - ani klientelistyczngo, ani poddańczego - oba są bowiem bardzo ryzykowne. Podział Polski na dwa obozy uniemożliwia debatę, popieranie projektów w poprzek, dusi pluralizm.

Elity polityczne Solidarności miały głębokie poczucie sprawstwa i racji (efekt historycznych wydarzeń), co przekraczało jej rzeczywisty wpływ na zdarzenia. Wiemy niewiele o przedwojennych instytucjach i życiu politycznym. Politykę traktujemy bowiem jako grę symbolami. Nasza historia to - wbrew narracjom - głównie historia biernych ludzi - i wąskich grup oporu. Nie zrozumiemy siebie, jeśli historię zredukujemy do aktów oporu wobec władzy. Tradycyjna polska kultura jest kulturą gestu, ważniejszych od sensu i efektów.

Anachroniczny jest język rządzących, którzy jedno mówią, drugie robią, co daje kuriozalny efekt. Uzależnion od sektora publicznego, a zatem bierne, abdykujące elity poddane są tu krytyce. Możliwe są dwa wyjścia - zmiana pokoleniowa i stworzenie nowego otoczenia, nieskażonego starym myśleniem. Póki co średnia wieku polityków jest drastycznie wysoka. Pokolenie wyżu demograficznego nie jest reprezentowane w polityce. Nowe wyzwania: bezpieczeństwo Zachodu, samoregulacja systemów liberalnej demokracji, kompetencja elit.

[Dominika · Rating 3 out of 5]

Bardzo ciekawa pozycja, analizująca ostatnie wydarzenia polityczne w Polsce. Szkoda tylko, że pisana dla mnie, laika, nieco zbyt akademickim językiem, nie do końca "czułam" tekst, ale wiedza autora i jego umiejętność punktowania istotnych kwestii jest niezaprzeczalna.

[Aron Kerpel-Fronius · Rating 4 out of 5]

One of my first Polish books, written in an undoubtedly challenging language, which admittedly might have hindered my understanding of some arguments. Nonetheless this is a great book to understand underlying developments in Polish politics after 1989 and how it culminated in PiS' electoral victory in 2015. Also, the book offers some useful alternatives on how to tackle the situation and challenge the existing status quo.

[Lena · Rating 3 out of 5]

„Duopol” -słowo odmieniane przez wszystkie przypadki przez publicystów, socjologów i politologów przy każdej okazji wyborczej, czy to parlamentarnej, czy prezydenckiej. Zjawisko duopolu obarczamy odpowiedzialnością za negatywną kampanię i wszystkie grzechy polskiej polityki. Dlaczego więc, zamiast szukać przyczyn tego zjawiska, wciąż powtarzamy wyświechtane frazesy, licząc, że to wystarczy, by usprawiedliwić kolejne porażki?

Rafał Matyja -politolog, który od lat bacznie przygląda się polskiej scenie politycznej – postanowił uczynić duopol tematem swojej najnowszej książki.

Sięgając po ten tytuł, miałam nadzieję, że autor wniesie świeżą perspektywę i zaproponuje ciekawe, niekonwencjonalne rozwiązania. Niestety, moje oczekiwania okazały się zbyt wysokie, co wpłynęło na niekorzyść odbioru książki. Matyja rzeczywiście dokonuje trzeźwej analizy sceny politycznej i mentalności Polaków, od lat pozostającej bez większych zmian. Wystawia niezbyt optymistyczną diagnozę, jednak zaproponowane przez niego rozwiązania wydają się nie do końca przekonujące – jakby sam autor nie był pewien ich skuteczności.

Czy ta pozycja poszerzyła moją wiedzę? Raczej nie. Matyja nie odkrywa niczego nowego -znane dotąd opinie ubiera jedynie w język naukowy, pozbawiony świeżości i energii, której oczekiwałam.

[Zuba · Rating 4 out of 5]

"Wyjście awaryjne" Rafała Matyi to lektura dla osób żywo interesujących się polityką polską i jednocześnie sfrustrowanych i zmęczonych jałowością dyskusji politycznych, sporów, wieloletnim mocowaniem się na te same wyświechtane argumenty. Autor pisze tak: pewnych sporów nie warto ciągnąć w nieskończoność. Po prostu. [...] Są chorobliwym obracaniem jednej kwestii na wszystkie możliwe sposoby, choć dawno zgasła nadzieja na to, że coś nowego o niej powiemy. [...] Tak toczy się dziś spór między politykami PiS a ich przeciwnikami, miedzy mediami o dwóch silnych profilach tożsamościowych zdefiniowanych negatywnie: przeciwko PiS i przeciw "liberalnemu mainstreamowi".
Ja jestem tym chocholim tańcem zmęczona, patrzeniem wstecz, przepychankami o bohaterów/zdrajców, politykę wstydu lub dumy i zupełne ignorowanie tu i teraz, a co gorsza ignorowanie perspektywy globalnej i dłuższej niż kilkuletni okres kadencji sejmowej, sejmikowej itd. Dlatego zainteresowała mnie propozycja autora wyjścia poza schemat patrzenia na państwo, społeczeństwo, obywateli i władzę.
Drugą, równie ciekawą i ważną dla mnie, częścią książki jest analiza ostatnich 30 lat z perspektywy budowania instytucji państwa i zmian społecznych. Tutaj tez posłużę się cytatem: "Wyjście z komunizmu wymagało czegoś więcej niż przywrócenia wolnego rynku i reguł demokratycznej rywalizacji - wymagało stworzenia narodu politycznego i zbudowania państwa. Zbudowania nowej wspólnoty i nowych, służących jej instytucji. Obie spawy zaniedbano."
Polecam serdecznie, przede wszystkim dla zmiany sposobu patrzenia na wieloletni spór polityczny, który rozlał się nam po domach i miejscach pracy. Warto przeczytać.

[Dosia · Rating 4 out of 5]

Lakoff a sprawa polska :)

[Dariusz Płochocki · Rating 4 out of 5]

Matyja jest dziś zdecydowanie najciekawszym komentatorem polskiego piekiełka i transformacji. Szkoda, że przynajmniej na króktką metę lektura ta nie napawa optymizmem i wytyka państwu nad Wisłą wszystkie błędy z zabójczą celnością, mgliście tylko odnosząc się do tego, że może by tak...

[Krzysztof Rosiński · Rating 5 out of 5]

Warto, jeżeli ktoś interesuję się obecnym sporem politycznym, powinien sięgnąć po tą pozycję. Pokazuje co u nas nie działa i dlaczego plemienna nawalanka, powoduje, że tracimy czas i energię zamiast poświęcić je na przyszłe wyzwania.

[Joanna Slow · Rating 4 out of 5]

„Wyjście awaryjne. O zmianie wyobraźni politycznej” Roberta Matyi to ciekawa diagnoza klinczu politycznego, w jakim się znaleźliśmy. Matyja punktuje błędy 3 RP wskazując na to, że po upadku PRL nie stworzono reguł i wiarygodnych instytucji, których ludzie chcieliby bronić. Podkreśla również, że doszło do kompromitacji idei reform w wyniku nieudolnych zmian w służbie zdrowia, szkolnictwie, systemie emerytalnym. Dlatego większość społeczeństwa uważa, że naruszanie przez PiS konstytucji, zawłaszczenie państwowych mediów, czy pozornie niezależnych od rządu instytucji, to element sporu międzypartyjnego.
Matyja zwraca uwagę, że PIS ukrywa słabość państwa poprzez konflikt z opozycją i Unią Europejską. Pomaga to tej partii w zarządzaniu emocjami społeczeństwa i mobilizowaniu własnego elektoratu do patriotycznego poparcia dla rządu. Podkreśla, że koncentracja na propagandzie PIS jest błędem, że część medialnego oburzenia utwierdza wyborców partii rządzącej w przekonaniu o niezależności i sile Kaczyńskiego.
Mnie osobiście otworzył oczy na to, że dla dużej części społeczeństwa hasła obrony demokracji i wolności dotyczą „dawnej demokracji” i „dawnej wolności”. Czasów, do których osoby, które nie były beneficjentami transformacji, po prostu nie chcą wrócić.
A obiecane „wyjście awaryjne” to projekt na lata. Niestety, bo przecież zmiany pragniemy tu i teraz. Autor uważa jednak, że czeka nas praca u podstaw. Musimy przestać oczekiwać od partii i kolejnych rządów racjonalności i podejmowania prób naprawy państwa. Podlegając regułom konkurencji, będąc w ciągłej walce o elektorat, partie polityczne myślą i działają krótkoterminowo. Dlatego zdaniem politologa nadzieją są, jak je nazywa „elity percepcji”. Dziś zdezorganizowane i bez poczucia misji, powinny zająć się formułowaniem alternatywy wobec dominujących diagnoz rzeczywistości, a następnie wpływać na zmianę sposobu postrzegania realiów i priorytetów przez instytucje i osoby kluczowe w Państwie. Nie jest to wyjście awaryjne, na które miałam nadzieję, ale chyba czas przestać liczyć na cud.

[kamil_shadow · Rating 3 out of 5]

Trzeźwa analiza III RP i jej instytucji, ale Maryja gorzej sobie radzi z przykładami i przekonaniem czytelnika do swoich racji w czymś bardziej konkretnym niż diagnozy teoretyczne. Brakuje trochę lżejszego pióra.

Świetne są z kolei odwołania do teorii i prób konceptualizacji państwa. Pociesza też to, że za 1,5 miesiąca ma wyjść sequel z receptami. Wyjście awaryjne jest więc bardziej wstępem, komplikującym i tak zawiły splot politycznych problemów.

Najwięcej jest diagnoz dotyczących tych słynnych elit, ze szczególnym uwzględnieniem tandemu Tusk-Kaczyński i ich epigonów. Ale przeczytanie czegoś żywego o tych postaciach ponad medialne metaanalizy jest przynajmniej trochę odświeżające, więc nawet komfortowo się czytało.

Choć niektóre tezy i wnioski nie są specjalnie odkrywcze, zbierają się do pewnej sumy: zarzućmy myślenie w kategorii nowej jakości partyjnej, myślmy o państwowych instytucjach w interesie ponadpartyjnym (albo pozapartyjnym).

[Maria Wieczorek · Rating 3 out of 5]

„Skoro nie można czytać wszystkiego, to trzeba wiedzieć, co przeczytać warto.” - myślę, że warto było przeczytać tę książkę. Ale jako „pozycja obowiązkowa” wystarczyłaby jej połowa. W takiej pełnej wersji myślę, że jednak jest dla osób, które naprawdę chcą wiedzieć więcej o krajobrazie politycznym Polski - może właśnie o to chodzi, że wszyscy powinnismy chcieć wiedzieć więcej, ale w takim razie mogłaby być napisana ciut przystępniej, bo momentami naukowy nastrój i cytowanie analityków męczy :)

[Jarosław · Rating 4 out of 5]

Paradoks tej książki polega na tym, że nie będzie ona czytana i szeroko komentowana z powodów w niej opisanych. Jest też trochę tak, jak zawsze - trafne diagnozy i dużo słabsze od nich pomysły na wyjście z impasu.

[Xvmichal · Rating 5 out of 5]

Wreszcie ktoś sprawnie, klarownie wyjaśnił mi Polskę politykę. Książka jest bardzo mocna.
Szkoda tylko, że konkluzje napawają mnie pesymizmem.

[Michał Witaszek · Rating 4 out of 5]

Ciekawa pozycja odnoszaca sie do biezacej sytuacji politycznej w Polsce, jej genezie czyli zmianach ostatnich 30 lat oraz sposobie na lepsza Polske.

[Greg · Rating 4 out of 5]

Pozostało we mnie pytanie, na które nie znalazłem odpowiedzi: czy biedne kraje mają jakiekolwiek wyjście awaryjne. Chyba muszę poczynać nieco o Botswanie.

[Kacper Cebo · Rating 3 out of 5]

Ciekawa diagnoza.