Για το Ολοκαύτωμα: Ομιλία στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος

by Σταύρος Ζουμπουλάκης

Στη μακρά σειρά του ιστορικού κακού, η γενοκτονία των Εβραίων κατέχει μοναδική θέση. Μοναδική δεν σημαίνει και μόνη. Η μοναδικότητα της εβραϊκής γενοκτονίας οφείλεται στον λόγο για τον οποίο έγινε (επειδή οι Εβραίοι είχαν διαπράξει το αποτρόπαιο έγκλημα να γεννηθούν) και στον τρόπο με τον οποίο έγινε (ψυχρή μεθοδικότητα, συστηματικότητα και, κυρίως, ολικότητα). Ο ναζιστικός διωγμός εναντίον των Εβραίων ήταν ολικός: οι ναζί αρνούνταν στους Εβραίους το δικαίωμα να υπάρχουν, να υπάρχουν πάνω στη γη, όλοι, μέχρις ενός.
Το Ολοκαύτωμα είναι μοναδικό γεγονός καθολικής σημασίας. Αφορά ασφαλώς τους Εβραίους με έναν εντελώς ξεχωριστό τρόπο, αφορά όμως και όλους εμάς τους άλλους. Το Ολοκαύτωμα θέτει υπό διαρκή δοκιμασία την ηθική μας συνείδηση και η αναμέτρηση μαζί του ίσως μας οδηγήσει να συνειδητοποιήσουμε τουλάχιστον δύο πράγματα. Πρώτον• κανείς μας δεν είναι προφυλαγμένος από τη διάπραξη του κακού, δεν υπάρχουν κοσμοθεωρητικές εγγυήσεις έναντι της βαρβαρότητας. Μόνη εγγύηση είναι εκείνο το λεπτό, εύθραυστο και τρεπτό πράγμα που είναι η ανθρώπινη συνείδηση, όταν λάβει κάποια στιγμή τη δύσκολη απόφαση να μην κάνει κακό σε άλλον άνθρωπο. Δεύτερον• η παθητικότητα δεν είναι ηθικά ουδέτερη στάση, γιατί αφήνει το κακό να προχωράει ανεμπόδιστο.
Στ.Ζ.

31 pages, Paperback

First published February 26, 2018

About the author

O Σταύρος Ζουμπουλάκης γεννήθηκε το 1953 στη Συκιά Λακωνίας. Σπούδασε νομική και φιλολογία στην Αθήνα και φιλοσοφία στο Παρίσι. Δίδαξε πολλά χρόνια στη μέση εκπαίδευση. Από το 1998 ως το 2012 ήταν διευθυντής του περιοδικού "Νέα Εστία". Είναι πρόεδρος, από το 2008, του Δ.Σ. του βιβλικού ιδρύματος "Άρτος Ζωής".

Reviews

[Yiannis Vasalakis · Rating 5 out of 5]

Η μοναδικότητα της εβραϊκής γενοκτονίας οφείλεται στον λόγο για τον οποίο έγινε (επειδή οι Εβραίοι είχαν διαπράξει το αποτρόπαιο έγκλημα να γεννηθούν) και στον τρόπο με τον οποίο έγινε (ψυχρή μεθοδικότητα, συστηματικότητα και, κυρίως, ολικότητα), είπε ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, Πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος στην ομιλία του που εκφώνησε κατά τη διάρκεια του αφιερώματος της Εθνικής Βιβλιοθήκης στο Κέντρο Πολιτισμού Σταύρος Νιάρχος στις 27.01.2018. Ο ναζιστικός διωγμός εναντίον των Εβραίων ήταν ολικός: οι ναζί αρνούνταν στους Εβραίους το δικαίωμα να υπάρχουν, να υπάρχουν πάνω στη γη, όλοι, μέχρις ενός.

Το κείμενο της ομιλίας του είναι συναρπαστικό και καταδεικνύει τις ευθύνες που είχαν για το Ολοκαύτωμα, όχι μόνο οι κακοί Ναζί, μα και όλοι οι Γερμανοί αλλά και οι υπόλοιποι λαοί –κυρίως της Ανατολικής Ευρώπης, οι οποίοι όχι μόνο ήξεραν αλλά συμμετείχαν ενεργά στο έγκλημα: δολοφονούσαν ενεργά τους Εβραίους γείτονές τους, εκτός στρατοπέδων. Το Ολοκαύτωμα δεν είναι κάτι που συνέβη αλλού, πέρα μακριά, λέει ο Ζουμπουλάκης. Συνέβη στον τόπο μας. Η εθνική ρητορική επί του θέματος ισχυρίζεται ότι εμείς οι Ελληνες αγαπούσαμε πάντα (και αγαπάμε και τώρα) τους Εβραίους, ότι ο αντισημιτισμός και ο ρατσισμός είναι άγνωστα σε μας και πως, αντίθετα από ό,τι έγινε στην υπόλοιπη Ευρώπη, εμείς προστατέψαμε τους φίλους μας τους Εβραίους. Η ρητορική αυτή είναι ψευδής και εκφράζει μια συνείδηση ανώριμη, ανήλικη, χωρίς αυτοπεποίθηση, που αρνείται να αναλάβει την ευθύνη της. Αν πράγματι τους προστατέψαμε, τότε πως γίνεται και το ποσοστό εξόντωσης των Εβραίων της Ελλάδας είναι, με μετριοπαθείς υπολογισμούς, περίπου 84-85%, ένα από τα υψηλότερα της Ευρώπης;



Ας αφήσουμε τα ψέματα, συνεχίζει σε άλλο σημείο. Τους αγαπημένους μας γείτονες Εβραίους τους αφήσαμε να χαθούν και όταν τους πήραν οι Γερμανοί να τους οδηγήσουν στα στρατόπεδα εξόντωσης, εμείς λεηλατήσαμε τα σπίτια και τα μαγαζιά τους. Πρέπει να αναλάβουμε συνολικά την ευθύνη μας ως κοινωνία για την αφάνισή τους. Διότι κατά βάθος γνωρίζουμε πως έχουμε ευθύνη. Η διαρκής επίκληση της περίπτωσης της Ζακύνθου (όπου από τους 275 Εβραίους σώθηκαν οι 275) είναι πρωτίστως έκφραση της ένοχης συνείδησής μας.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως οι Ναζί δεν εμπνεύστηκαν τον αντιιουδαϊσμό, τον βρήκαν έτοιμο να «καίει» εκατονταετίες στην καρδιά της Ευρώπης, με τις ευλογίες των χριστιανών ιεραρχών. Μνήμη του Ολοκαυτώματος σημαίνει πρωτίστως αδιάκοπο αγώνα κατά του αντισημιτισμού και των μεταμορφώσεών του. Και παρόλο που σημαντικό ρόλο σε αυτό θα έπρεπε να παίζει η Ορθόδοξη Εκκλησία, μαθαίνω πως είναι η μοναδική χριστιανική Εκκλησία που δεν έχει εκδώσει επίσημο κείμενο στο οποίο να καταδικάζει ρητά και κατηγορηματικά τον αντισημιτισμό και να απολογείται για το κακό που έκανε η χριστιανική Ευρώπη στα τέκνα του Αβραάμ. Αυτό ομολογώ ότι με άφησε άναυδο…

Το «Για το Ολοκαύτωμα» είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα μικρά δοκίμια που έχω διαβάσει• χαίρομαι πάρα πολύ που οι Εκδόσεις Πόλις ανέλαβαν να τυπώσουν την ομιλία του Σταύρου Ζουμπουλάκη σε βιβλίο. Το ίδιο θα έπρεπε να γίνει και με την εξίσου συγκλονιστική ομιλία του δημάρχου Θεσσαλονίκης Γιάννη Μπουτάρη δύο μέρες μετά, στις 29.01.2018 στο λιμάνι της πόλης, για την Εθνική Ημέρα Μνήμης των Εβραίων Μαρτύρων και Ηρώων του Ολοκαυτώματος. Και τα δύο αυτά κείμενα θα ήταν χρήσιμο να διδάσκονται και να συζητιούνται συνδυαστικά μέσα στις σχολικές αίθουσες. Εντυπωσιακό το εξώφυλλο, με έκανε να αναζητήσω την εικαστική εγκατάσταση του Menashe Kadishman στο Εβραϊκό Μουσείο Βερολίνου. Τη βρήκα ΕΔΩ

[Lila Dimaki · Rating 5 out of 5]

Η τήρηση παθητικής στάσης μπροστά στο εγκλημα που συντελειται μπροστά σου συνιστά συνέργεια.

[Παύλος · Rating 4 out of 5]

Με βρίσκει σύμφωνο σε πολλα πράγματα η ομιλία του κ.Ζουμπουλακη. Στα περισσότερα ίσως.

Το μόνο που θα ηθελα να προσθέσω ως σχόλιο ειναι πως όντως, δε πρέπει να κλείνουμε τα ματια σε ο,τι έγινε και πως σαν έθνος οι Γερμανοί δεν ειναι οι μόνοι υπαίτιοι. Βεβαίως όμως δε πρέπει να ξεχνάμε πως όπως έχει αναφέρει και ο Σλομο Βενετσια νομίζω στο βιβλιο του Sonderkommando, συμμετοχή στην εξόντωση των Εβραίων της Θεσσαλονίκης είχε και μια κλίκα της εβραϊκής κοινότητας. Άρα δεν ειναι μόνο θέμα εθνικό, ξεφεύγει απο αυτό και ανάγεται σε θελα πανανθρώπινο.

[Symeon Andronidis]

Το παρόν βιβλίο του διευθυντή της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος Σταύρου Ζουμπουλάκη, όπως και ο ίδιος ο τίτλος δηλοί, συνιστά την ομιλία που εκφώνησε ο ίδιος στις 27 Ιανουαρίου 2018, Διεθνής Ημέρα μνήμης του Εβραϊκού Ολοκαυτώματος, στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος. Η ίδια ομιλία που έλαβε την μορφή ενός σύντομου αλλά 'πυκνού' σε νοήματα βιβλίου, καθίσταται ένα ιδιαίτερο τεκμήριο μνήμης της Εβραιο-κτονίας από την Ναζιστική Γερμανία, που εν προκειμένω περιστρέφεται γύρω από τους άξονες της εξόντωσης και της ιστορικής όσο και πολιτικοϊδεολογικής 'σύλληψης' της Εβραϊκής εξόντωσης, δίχως όμως να αποφεύγει να θίξει σημαντικά ζητήματα που άπτονται της δυνατότητας αναστοχασμού και ιστορικής αυτογνωσίας της ελληνικής κοινωνίας, όπως είναι η αναπαραγωγή της αντισημιτικής ιδεολογίας στους κόλπους της. Ακολουθώντας μία ιστορική, χρονολογικού τύπου, αφήγηση που σε ένα αρχικό στάδιο εστιάζει ή και προσδιορίζει την ευρύτητα της Εβραϊκής φόνευσης, ευρύτητα που συνεπάγεται το γεγονός ό,τι, συγκριτικά με την περίοδο προ και την περίοδο μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο έχουν απομείνει λίγοι και διάσπαρτοι ανά την ευρωπαϊκή ήπειρο, Εβραϊκοί πληθυσμοί, ο Σταύρος Ζουμπουλάκης φωτίζει το συμβάν του 'Ολοκαυτώματος,' προσιδιάζοντας προς την κατεύθυνση όχι της πολιτικής της 'κλειδαρότρυπας,' που μέσα από μία σχισμή παρακολουθεί από χρονική απόσταση το τι έλαβε χώρα, αλλά, αντιθέτως, της κατεύθυνσης εκείνης που θέλει τον ομιλητή-συγγραφέα να τοποθετείται ενώπιον του ίδιου συμβάντος, πολιτικά, αξιακά, μνημονικά, διαθέτοντας ένα ευρύτερα ιστορικό θάρρος συμβατό με το προς πραγμάτευση αντικείμενο: Aντικρίζοντας το, τιθέμενος ενώπιον των σωμάτων και της στάχτης, ομιλεί και γράφει για αυτό (δύναται να σταθούμε στο σημαίνον της γραφής), κάτι που θεωρούμε πως καθίσταται η απαραίτητη προϋπόθεση ώστε να μην περιπέσει το Ολοκαύτωμα είτε στην 'παγίδα' της λήθης, είτε στη συνθήκη μίας ιδιαίτερης σχετικοποίησης του. Με κατατοπιστικό τρόπο, ο συγγραφέας νοηματοδοτεί τους όρους της επι-τέλεσης της Εβραϊκής, συλλογικής ή και μαζικής φόνευσης που εκτείνεται γεωγραφικά, έχοντας ως σημείο αναφοράς την Γερμανία, εγγράφοντας στο πλαίσιο της τα υποδείγματα εξόντωσης του Εβραϊκού πληθυσμού σε Ρουμανία, Ουκρανία και Πολωνία, αναδεικνύει, εντός του ίδιου πλέγματος, την παράλληλη ευθύνη Πολωνών, Ουκρανών, Λιθουανών, Κροατών, σε αυτή την εξόντωση. Ως προς αυτό, αυτή η εθνική ευθύνη δεν εξυψώνεται για να φθάσει το ύψος της Ναζιστικής-Γερμανικής ευθύνης, αλλά τοποθετείται με σαφήνεια εντός της όλης διαδικασίας της εξόντωσης, αποκαλύπτοντας ανά περιοχή της Ευρώπη, τις όψεις ενός αντι-Εβραϊκού μίσους (με ιστορικές ρίζες) που εκδηλώνεται άγρια και βίαια, συν-διαλεγόμενο με τον εθνικοσοσιαλιστικό αντισημιτισμό, τον "λυτρωτικό'' αντισημιτισμό όπως τον αποκάλεσε ο ιστορικός Σαούλ Φριντλέντερ. Δίχως ενίοτε να φείδεται απαραίτητων διευκρινίσεων, ο Σταύρος Ζουμπουλάκης σημασιοδοτεί τους επιγενόμενους όρους συγκρότησης του ναζιστικού αντι-σημιτισμού ή εάν θέλουμε να δοκιμάσουμε κάτι παρόμοια βαρύ, αντι-Εβραϊσμού, το πως αυτή η ιδεολογία, συστηματοποιείται εν καιρώ ναζιστικής κυριαρχίας και μετεξελίσσεται σε θανατική ιδεολογία διαμέσου των αναπαραστάσεων του Εβραίου ως του 'άφρονος' και ιστορικού 'κακού' που πλήττει όχι μόνο την Γερμανική αλλά και την ευρωπαϊκή κουλτούρα και ταυτότητα. Και εδώ έχουμε ένα σημείο τομής: Ο συγγραφέας δεν αποκόπτει τον Γερμανικό αντισημιτισμό από τις ρίζες του. Απεναντίας, τον προσεγγίζει με τέτοιον τρόπο ώστε να διαφαίνεται το πως αυτός αντλεί και τροφοδοτείται παράλληλα από το ιστορικό, ευρωπαϊκό φαντασιακό περί του Εβραίου ως 'πληγής' ή ως 'τραύματος' που διαβεί στον πυρήνα της Ευρώπης και της ευρωπαϊκής κουλτούρας, προσδιορίζοντας εμφατικά τον τρόπο με τ��ν οποίο το Εβραϊκό Ολοκαύτωμα συνιστά συμπύκνωση του ευρωπαϊκού αντισημιτισμού και πέραν αυτού, εφαρμοσμένη βιο-πολιτική που αντανακλά τον πυρήνα του Ναζιστικού 'πράττειν': ο Εβραίος (η 'Εβραϊκότητα) ως το υποκείμενο δίχως 'ταυτότητα,' ως ο 'ολετήρας' από τον οποίο δεν πρέπει να μείνει 'ίχνος,' προβάλλοντας και εφαρμόζοντας σε ευρωπαϊκό επίπεδο την πολιτική της 'Τελικής Λύσης,' του Εβραϊκού θανάτου σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και μη. Παίζοντας με τις λεπτές αποχρώσεις του γενικού και του ειδικού, και με υπόγειο περισσότερο σημείο αναφοράς την επίγνωση ό,τι η Εβραϊκή κουλτούρα έχει διαδραματίσει ιστορικό ρόλο στη διαμόρφωση, κοινωνιο-πολιτισμικά και αξιακά, της Ευρώπης, ο ομιλητής τέμνει τα χαρακτηριστικά που προσέλαβε η εξόντωση των εν Ελλάδι Εβραϊκών κοινοτήτων (Θεσσαλονίκη και όχι μόνο) ως συστατικό στοιχείο της πολιτικής της ναζιστικής 'Τελικής Λύσης,' επανεπινοεί το βάθος του αντισημιτισμού στην Ελλάδα, αναδεικνύει το θεσμικό του πρόσημο (μη καταδίκη του αντισημιτισμού από την Εκκλησία της Ελλάδος), εκεί όπου, μεταπολεμικά, η αναφορά στην εξόντωση του μεγαλύτερου μέρους των Ελλήνων Εβραίων, καλύφθηκε από τις πολιτικές της 'αποσιώπησης,' της εθνικής αφήγησης στην οποία δεν ενείχε θέση ο Εβραίος ως υπόσταση και ως ιστορία, η ίδια η Εβραϊκή παρουσία. Επρόκειτο για ένα βιβλίο ή για ένα δοκίμιο που λειτουργεί ως τεκμήριο ιστορικής μνήμης, Ευρωπαϊκής και ελληνικής, που θέτει ως διακύβευμα το να ειπωθούν όχι η μία ενιαία αφήγηση, αλλά οι πολλές Εβραϊκές αφηγήσεις, σχηματοποιώντας το περίγραμμα της αντίθεσης και της δια-πάλης ενάντια στην ιστορική λήθη και στις μορφές του σύγχρονου αντισημιτισμού διαμέσου της έγκλησης της μνήμης που 'αρδεύεται' από την ίδια την πολιτική του θανάτου. Ο αναστοχασμός για να καταστεί βαθύς προϋποθέτει να ανιχνευθούν και να μελετηθούν οι προεκτάσεις και ενός ελληνικού αντισημιτισμού που υπήρξε, ουσιωδώς υπήρξε, εμβαπτισμένος στα νάματα μίας λαϊκότητας που διεκδίκησε να αφηγηθεί την δική της 'αλήθεια.' Το βιβλίο συμβάλλει σε μία και εν εξελίξει συζήτηση, θεωρητική και πολιτική, για το Ναζιστικό σημείο εγκάρσιας διάρρηξης (Ολοκαύτωμα των Εβραίων), τονίζοντας την έννοια της μνήμης που δεν είναι πανάκεια σε μορφή μνημείου αλλά πρωταρχικά, ζώσα πολιτική. Ας προτείνουμε κάτι. Το συγκεκριμένο βιβλίο-ομιλία, δύναται να ενταχθεί και στη σχολική εκπαίδευση, σε δευτεροβάθμιο επίπεδο, ακόμα ακόμα και στις παραγωγικές σχολές των Σωμάτων Ασφαλείας και των Ενόπλων Δυνάμεων.

[Nikitas · Rating 5 out of 5]

Οπως πάντα ο λόγος του Ζουμπουλάκη, κοφτός, καθαρός και βαθύς.
Αναρωτιέμαι κατά πόσο θα άλλαζε αυτό το κείμενο κάτω από το πρισμα των πρόσφατων γεγονότων στην Παλαιστινη. Θα θελα να τον ακούσω.