What do you think?
Rate this book
Felix und Felka
Nach seinem erfolgreichen Buch "Sire, ich eile" über Friedrich den Großen und Voltaire legt Hans Joachim Schädlich - wie DIE ZEIT schrieb, einer der ganz Großen in der zeitgenössischen deutschen Literatur - nun wieder eine Art Doppelbiographie vor, diesmal über das Leben zweier Maler, Felix Nussbaum (1904-1944) und Felka Platek (1899-1944): verheiratet, jüdisch, beide bis zum Tod in Auschwitz auf der Flucht. Rom, an einem warmen Nachmittag im Mai 1933. Ein tätlicher Angriff des Kollegen Hanns Hubertus Graf von Merveldt zwingt den deutsch-jüdischen Maler Felix Nussbaum, die Villa Massimo zu verlassen. Seine Lebensgefährtin, die polnisch-jüdische Malerin Felka Platek, und er können wegen der Judenverfolgung nicht nach Deutschland zurück. Als Erstes fahren sie an die italienische Riviera, es folgen Aufenthalte in Paris und Ostende, dann finden sie eine Bleibe in Brüssel. Dem dringlichen Rat eines Freundes, sich nach Palästina zu retten, folgen die beiden nicht. Obwohl die Bedrohung durch die deutschen Besatzungsbehörden zunimmt, verstecken sie sich in einer Mansarde. Ein verhängnisvolles Beharren. In "Felix und Felka", einem Buch, das zwei jüdische Künstlerbiographien, eine Liebesgeschichte und den Schrecken des Holocaust in sich vereint, zeigt sich Hans Joachim Schädlich erneut als Meister der so kunst- wie eindrucksvollen Reduktion. Wohl noch nie ist ein Künstlerleben, das unter den Zwängen der rassistischen Verfolgung stand, derart verdichtet literarisch dargestellt worden. In unvergesslichen Momentbildern gelingt es ihm, existentielle Ängste im Spiegel der durch die Nazis korrumpierten zwischenmenschlichen Beziehungen spürbar zu machen. Indem er das Künstlerpaar in seinem ganz privaten Umfeld zeigt, erfährt die Geschichte eine Kraft, die weit über das Einzelschicksal hinausreicht.
208 pages, Hardcover
First published January 1, 2018
1 person is currently reading
31 people want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 5 of 5 reviews
February 13, 2025
Felix schreibt einen Abschiedsbrief:
«Liebe Margret, lieber Dolf!
Da wir Euch wegen an sich geringfügiger häuslicher Angelegenheiten ein gewisses Unbehagen zeigten und Euch damit stark zur Last fielen und dieses zu Auseinandersetzungen führte, halte ich eine räumliche Trennung insofern als erforderlich, um die [...] in der Seele wurzelnde Wertschätzung, die wir zueinander gegenseitig hegen, zu bewahren. Wesentlich, und was rechnet, ist die spontane Handlungsweise Eurerseits, uns vor einigen Monaten die Türen Eures Heimes geöffnet zu haben. Bevor wir uns nun, wie bereits gesagt, voneinander räumlich trennen, möchte ich, anstatt ein sich im Kosmos verlierendes Danke auszusprechen, einige Worte niederschreiben, die gleichzeitig auch für die heute noch kleine Karin ein nicht uninteressantes Dokument darstellen, und zwar, dass es ihren Eltern zu Ehre gereicht, während des großen Krieges zwei heimat- und obdachlos herumirrende Juden - gegen das Okkupationsgesetz verstoßend bei sich beherbergt zu haben. Du, liebe kleine Karin, wirst Dich beim Lesen dieser Zeilen nicht mehr an Onkel Felix und Tante Felka erinnern, Dein erstes großes Bett in Deiner Wohnung, welches wir Dir mit aufrichtiger Freude schenkten, und auf welchem wir Dir beim Abschiednehmen von Deinen Eltern, um in ein anderes Versteck zu flüchten, aus welchem wir hoffentlich beide gesund und befreit herauskommen werden, alle guten Wünsche für Deine Zukunft legten.
Felix und Felka Nussbaum
Bruxelles, am 1. April 1943
6 Ave. Nouvelle»
«Liebe Margret, lieber Dolf!
Da wir Euch wegen an sich geringfügiger häuslicher Angelegenheiten ein gewisses Unbehagen zeigten und Euch damit stark zur Last fielen und dieses zu Auseinandersetzungen führte, halte ich eine räumliche Trennung insofern als erforderlich, um die [...] in der Seele wurzelnde Wertschätzung, die wir zueinander gegenseitig hegen, zu bewahren. Wesentlich, und was rechnet, ist die spontane Handlungsweise Eurerseits, uns vor einigen Monaten die Türen Eures Heimes geöffnet zu haben. Bevor wir uns nun, wie bereits gesagt, voneinander räumlich trennen, möchte ich, anstatt ein sich im Kosmos verlierendes Danke auszusprechen, einige Worte niederschreiben, die gleichzeitig auch für die heute noch kleine Karin ein nicht uninteressantes Dokument darstellen, und zwar, dass es ihren Eltern zu Ehre gereicht, während des großen Krieges zwei heimat- und obdachlos herumirrende Juden - gegen das Okkupationsgesetz verstoßend bei sich beherbergt zu haben. Du, liebe kleine Karin, wirst Dich beim Lesen dieser Zeilen nicht mehr an Onkel Felix und Tante Felka erinnern, Dein erstes großes Bett in Deiner Wohnung, welches wir Dir mit aufrichtiger Freude schenkten, und auf welchem wir Dir beim Abschiednehmen von Deinen Eltern, um in ein anderes Versteck zu flüchten, aus welchem wir hoffentlich beide gesund und befreit herauskommen werden, alle guten Wünsche für Deine Zukunft legten.
Felix und Felka Nussbaum
Bruxelles, am 1. April 1943
6 Ave. Nouvelle»
Read
October 23, 2020Een vluchtverslag of vluchtverslagen. Toch is er niet enkel het vluchten, is het vluchten een verstorende factor in Felix Nussbaum's en zijn vrouw Felka Platek-Nussbaum's leven. Een leven in teken van de schilderkunst en voor Felka ook zeker een leven in teken van Felix en zijn schilderkunst. Het hare kan wel wijken, zolang Felix maar kan schilderen (maar toch is er nog steeds het vluchten, of de dreiging ervan, en de realiteit ervan).
Misschien wat oneerbiedig om de relatie van Felix en Felka te gaan analyseren, te meer omdat dit het enige document is dat ik over hun levens gelezen heb, en dat dat fragmentarisch is, is zeker, alleen al de toch best uitvoerige bronnenlijst lijkt dat te bewijzen. Toch sprong voor mij de dynamiek van de relatie in het oog, en dat er bijvoorbeeld wordt aangegeven dat Felka niet wordt geaccepteerd door Felix's ouders of dat Felka, die wat ouder dan Felix is, meerdere keren door Felix op het onderscheid in leeftijd wordt gewezen, of de spanning die ontstaat wanneer Felix geen antwoord geeft wanneer zijn mening wordt gevraagd over een portret dat Felka heeft geschilderd - allemaal voorbeelden die maken dat deze relatiefocus misschien niet zo oneerbiedig is. Het wordt neergezet als een belangrijk aspect in hun gezamenlijke, onzekere, bestaan.
En dat onzekere bestaan is grillig te noemen. Dat ze als Joden leven ten tijde van de Tweede Wereldoorlog is allesbehalve benijdenswaardig. Wat bleef er destijds over voor Joodse kunstenaars? - dat lijkt een focus van het boek. Tussendoor en tussen de regels lijkt er te worden nagedacht over de mogelijkheid grilligheid in te ruilen, voor de zekerheid, maar grilligheid lijkt zich ook dan weer aan ze op te dienen, denkende aan 'den vreemde'.
Korte dialogen worden afgewisseld met iets langere, allemaal zeer minimalistisch, met brieven die Felix schrijft, met kleine beschrijvingen van de ontwikkelingen om hen heen, hoe langzaam maar zeker bewegingsruimte van steeds kleinere vanzelfsprekendheid wordt en hoe ze het proberen te redden met dat wat hen nog rest.
De minimalistische toon van het boek, soms misschien zelfs zuinig te noemen, valt op (naast het ook aanwezige cyclische ritme). Het resultaat is een boek waarvan delen lezen als aaneengeregen telegrammen (in dialoogvorm). Telegrammen in een tijd waarin mensen op de vlucht niet wisten wanneer ze al dan niet verraden zouden worden, opgepakt en op het volgende transport zouden worden geplaatst. Het minimalistische maakte dat ik soms een beetje vervreemd zat te lezen, zo kort horen dialogen niet! Dacht ik. En toen gaf ik me toch maar over, het ritme en de pijnlijkheden op snelle voet volgend, bijna vergetende wat er zich allemaal nog meer afspeelde tussen de regels door.
Edit: Een korte zoektocht op het internet lijkt te tonen dat er zeer weinig bekend is over Felka Platek. Helaas. Dat de titel van dit boek Felix & Felka is, is misschien een poging iets aan te vullen. Maar ik weet het niet. Wel lijkt het dat de bronnen over Felka zeer miniem lijken te zijn, en kan ik niet inschatten hoe en op basis waarvan Hans Joachim Schädlich haar hier heeft uitgewerkt. Verwezen wordt naar een brochure van 24 pagina's: Felka Platek: Malerin und Lebensgefährtin, uit 2003. Tevens is er in 2012 nog een Frans boek over haar geschreven, maar dat staat niet als bron vermeldt (en lijkt tevens een soort (fictieve) reconstructie te zijn van een deel van haar leven met Felix). Het lijkt in elk geval alsof Schädlich veel onderzoek naar Nussbaum zelf heeft gedaan, en andere relevante bronnen heeft gebruikt. Dus het blijft gokken hoeveel daarin terug te vinden is over hun relatie en over Platek zelf. En stiekem ben ik juist door haar het meest geïntrigeerd. En dat heeft te maken met hoe Schädlich haar in het boek naar voren laat komen maar ook met de verwondering over de vraag hoe en waarmee haar personage vorm heeft gekregen. Al moet ik zeggen dat er nu ook weer niet heel veel over haar wordt gezegd in het boek (ze is Felix's levens- en gesprekspartner, voornamelijk), door de stijl en kortheid heeft veel impliciet kunnen blijven, denk ik.
Misschien wat oneerbiedig om de relatie van Felix en Felka te gaan analyseren, te meer omdat dit het enige document is dat ik over hun levens gelezen heb, en dat dat fragmentarisch is, is zeker, alleen al de toch best uitvoerige bronnenlijst lijkt dat te bewijzen. Toch sprong voor mij de dynamiek van de relatie in het oog, en dat er bijvoorbeeld wordt aangegeven dat Felka niet wordt geaccepteerd door Felix's ouders of dat Felka, die wat ouder dan Felix is, meerdere keren door Felix op het onderscheid in leeftijd wordt gewezen, of de spanning die ontstaat wanneer Felix geen antwoord geeft wanneer zijn mening wordt gevraagd over een portret dat Felka heeft geschilderd - allemaal voorbeelden die maken dat deze relatiefocus misschien niet zo oneerbiedig is. Het wordt neergezet als een belangrijk aspect in hun gezamenlijke, onzekere, bestaan.
En dat onzekere bestaan is grillig te noemen. Dat ze als Joden leven ten tijde van de Tweede Wereldoorlog is allesbehalve benijdenswaardig. Wat bleef er destijds over voor Joodse kunstenaars? - dat lijkt een focus van het boek. Tussendoor en tussen de regels lijkt er te worden nagedacht over de mogelijkheid grilligheid in te ruilen, voor de zekerheid, maar grilligheid lijkt zich ook dan weer aan ze op te dienen, denkende aan 'den vreemde'.
Korte dialogen worden afgewisseld met iets langere, allemaal zeer minimalistisch, met brieven die Felix schrijft, met kleine beschrijvingen van de ontwikkelingen om hen heen, hoe langzaam maar zeker bewegingsruimte van steeds kleinere vanzelfsprekendheid wordt en hoe ze het proberen te redden met dat wat hen nog rest.
De minimalistische toon van het boek, soms misschien zelfs zuinig te noemen, valt op (naast het ook aanwezige cyclische ritme). Het resultaat is een boek waarvan delen lezen als aaneengeregen telegrammen (in dialoogvorm). Telegrammen in een tijd waarin mensen op de vlucht niet wisten wanneer ze al dan niet verraden zouden worden, opgepakt en op het volgende transport zouden worden geplaatst. Het minimalistische maakte dat ik soms een beetje vervreemd zat te lezen, zo kort horen dialogen niet! Dacht ik. En toen gaf ik me toch maar over, het ritme en de pijnlijkheden op snelle voet volgend, bijna vergetende wat er zich allemaal nog meer afspeelde tussen de regels door.
Edit: Een korte zoektocht op het internet lijkt te tonen dat er zeer weinig bekend is over Felka Platek. Helaas. Dat de titel van dit boek Felix & Felka is, is misschien een poging iets aan te vullen. Maar ik weet het niet. Wel lijkt het dat de bronnen over Felka zeer miniem lijken te zijn, en kan ik niet inschatten hoe en op basis waarvan Hans Joachim Schädlich haar hier heeft uitgewerkt. Verwezen wordt naar een brochure van 24 pagina's: Felka Platek: Malerin und Lebensgefährtin, uit 2003. Tevens is er in 2012 nog een Frans boek over haar geschreven, maar dat staat niet als bron vermeldt (en lijkt tevens een soort (fictieve) reconstructie te zijn van een deel van haar leven met Felix). Het lijkt in elk geval alsof Schädlich veel onderzoek naar Nussbaum zelf heeft gedaan, en andere relevante bronnen heeft gebruikt. Dus het blijft gokken hoeveel daarin terug te vinden is over hun relatie en over Platek zelf. En stiekem ben ik juist door haar het meest geïntrigeerd. En dat heeft te maken met hoe Schädlich haar in het boek naar voren laat komen maar ook met de verwondering over de vraag hoe en waarmee haar personage vorm heeft gekregen. Al moet ik zeggen dat er nu ook weer niet heel veel over haar wordt gezegd in het boek (ze is Felix's levens- en gesprekspartner, voornamelijk), door de stijl en kortheid heeft veel impliciet kunnen blijven, denk ik.
December 28, 2022
Un libro che è una sequenza di fatti, scarni come in un verbale, chirurgico come un inventario.
Felix und Felka (in italiano diventato “Prima del buio”) è la storia vera della fuga di una coppia di artisti ebrei (uno tedesco, l’altra polacca) che si spostano per l’Europa ( Roma, Alassio, San Remo, Rapallo, Parigi, Ostenda, Bruxelles) per sfuggire al nazismo.
La storia è spesso ridotta ai dialoghi, e quello che nelle prime pagine sembra un esperimento azzardato, presto cede il passo, attraverso lo scambio di semplici battute tra Felix e Felka, ad una forte sensazione d’intimità con i due personaggi. Forse perché se alla storia togli l’incantesimo dell’arte, rimane solo l’umana solidarietà.
Chi scrive questo libro, Hans Joachim Schädlich, si sottrae totalmente alla storia come narratore. Ci lascia coi fatti, fotografie brevi di una ricetta, una gita, resoconti della corrispondenza che Felix intrattiene con un suo mecenate grazie al quale riesce a vendere le sue opere via posta.
Fino a qui siamo nel 1938. Da questo momento in poi l’escalation nazista in Europa è veloce. Nel 1940 la Wehrmacht invade gli Stati neutrali, tra cui il Belgio.
Felka dice: “Dove possiamo fuggire?”
“Troppo tardi” dice Felix.
Felix viene arrestato e portato in un lager ai confini tra Spagna e Francia. L’inferno di Perpignan. Insieme a un compagno di prigionia fugge. Nascosto in un vagone della Croce Rossa su cui attacca un biglietto che dice ATTENZIONE, TIFO! riesce a tornare a Bruxelles dalla sua Felka.
Nel 1942 in Belgio arriva l’obbligo per gli ebrei di indossare la stella ebraica. Felix trasporta un centinaio dei suoi dipinti nella cantina di un conoscente, scrive al suo mecenate di disporne come vorrà “se mi dovesse accadere qualcosa”.
Due anni di nascondigli, poi la Gestapo li arresta. Sosteranno nel Lager di transito di Mechelen, insieme tra gli altri a Irene e Azriel Awret, che una volta liberi si sposeranno.
Felix e Felka invece verranno trasportati ad Auschwitz, e ammazzati.
Felix und Felka (in italiano diventato “Prima del buio”) è la storia vera della fuga di una coppia di artisti ebrei (uno tedesco, l’altra polacca) che si spostano per l’Europa ( Roma, Alassio, San Remo, Rapallo, Parigi, Ostenda, Bruxelles) per sfuggire al nazismo.
La storia è spesso ridotta ai dialoghi, e quello che nelle prime pagine sembra un esperimento azzardato, presto cede il passo, attraverso lo scambio di semplici battute tra Felix e Felka, ad una forte sensazione d’intimità con i due personaggi. Forse perché se alla storia togli l’incantesimo dell’arte, rimane solo l’umana solidarietà.
Chi scrive questo libro, Hans Joachim Schädlich, si sottrae totalmente alla storia come narratore. Ci lascia coi fatti, fotografie brevi di una ricetta, una gita, resoconti della corrispondenza che Felix intrattiene con un suo mecenate grazie al quale riesce a vendere le sue opere via posta.
Fino a qui siamo nel 1938. Da questo momento in poi l’escalation nazista in Europa è veloce. Nel 1940 la Wehrmacht invade gli Stati neutrali, tra cui il Belgio.
Felka dice: “Dove possiamo fuggire?”
“Troppo tardi” dice Felix.
Felix viene arrestato e portato in un lager ai confini tra Spagna e Francia. L’inferno di Perpignan. Insieme a un compagno di prigionia fugge. Nascosto in un vagone della Croce Rossa su cui attacca un biglietto che dice ATTENZIONE, TIFO! riesce a tornare a Bruxelles dalla sua Felka.
Nel 1942 in Belgio arriva l’obbligo per gli ebrei di indossare la stella ebraica. Felix trasporta un centinaio dei suoi dipinti nella cantina di un conoscente, scrive al suo mecenate di disporne come vorrà “se mi dovesse accadere qualcosa”.
Due anni di nascondigli, poi la Gestapo li arresta. Sosteranno nel Lager di transito di Mechelen, insieme tra gli altri a Irene e Azriel Awret, che una volta liberi si sposeranno.
Felix e Felka invece verranno trasportati ad Auschwitz, e ammazzati.
This entire review has been hidden because of spoilers.
January 25, 2019
Uno scrittore ancora sconosciuto in Italia, che approda con un testo davvero magnifico. Camminando in equilibrio sul filo che divide narrativa e poesia, Scädlich racconta l’orrore della persecuzione ebraica facendoci fare la conoscenza di due artisti realmente esistiti, Felix e Felka, che insieme cercheranno non solo di sopravvivere alle persecuzioni, ma di continuare a vivere, ad avere un posto da chiamare casa e qualcuno da amare al loro fianco...
Man mano che il finale si avvicina e la Germania acquista più potere, i due protagonisti hanno sempre meno cose da dire, sempre meno parole da poter usare, fino a quando il libro si trasforma in una sequenza di frasi essenziali, prive di fronzoli e abbellimenti.
Perché davanti a certi orrori tutto quello che ti rimane è la vita, nella sua versione più primordiale.
Man mano che il finale si avvicina e la Germania acquista più potere, i due protagonisti hanno sempre meno cose da dire, sempre meno parole da poter usare, fino a quando il libro si trasforma in una sequenza di frasi essenziali, prive di fronzoli e abbellimenti.
Perché davanti a certi orrori tutto quello che ti rimane è la vita, nella sua versione più primordiale.
July 20, 2023
The German-jewish painter couple Felix Nussbaum and Felka Platek on the run from the Nazis on an odyssey through Europe (Rome, Italian riviera, Ostende, Brussels), portrayed by Schädlich in his distinctive reduction style that captures the reader from page one.
Displaying 1 - 5 of 5 reviews