Counter-Enlightenments: From the Eighteenth Century to the Present

by Graeme Garrard

The Enlightenment and its legacy are still actively debated, with the Enlightenment acting as a key organizing concept in philosophy, social theory and the history of ideas. Counter-Enlightenments is the first full-length study to deal with the history and development of counter-enlightenment thought from its inception in the eighteenth century right through to the present. Engaging in a critical dialogue with Isaiah Berlin’s work, this book analyzes the concept of counter-enlightenment and some of the most important issues and problems it raises. Graeme Garrard explores the diverse forms of thought in this field, with a wide-ranging review of the principle figures of the past two hundred and fifty years, and an incisive assessment of the persuasiveness of the most common and important criticisms of the Enlightenment.

Genres: Philosophy, Politics, Nonfiction, History

224 pages, Hardcover

First published December 1, 2004

About the author

Graeme Garrard is a writer and academic at Cardiff University (UK) where he teaches political philosophy and intellectual history. He is the author of Rousseau's Counter-Enlightenment (2003), Counter-Enlightenments: From the Eighteenth Century to the Present (2006), (with co-author James Murphy) How to Think Politically: Sages, Sceptics and Statesmen Whose Ideas Have Shaped the World (2019) and The Return of the State: And Why It Is Essential For Our Health, Wealth and Happiness (2022). He also writes for newspapers and magazines, such as History Today and Philosophy Now. He is on Twitter as @GarrardGraeme. On Facebook as Graeme Garrard.

Reviews

[Homo Sentimentalis · Rating 3 out of 5]

Kao jedinstveni intelektualni pokret nastao krajem sedamnaestog vijeka, Prosvetiteljstvo se uglavnom doživljava kao pozitivan momenat u istoriji evropske misli. Istovremeno, u svakoj epohi su postojale individue/intelektualni krugovi koji su u njemu prepoznavali nešto potpuno suprotno: začetke nihilizma, totalitarizma i raznih drugih, individualno i društveno-destruktivnih plodova prosvetiteljskog učenja. Ova knjiga hronološki prati razvoj kritike Prosvetiteljstva, od onih koji su bili savremenici, a jedno vrijeme i istaknuti pobornici ovog pokreta (Ruso i Haman), preko kontrarevolucionara (Berk, Barijel, Mestr), romantičara (Novalis, Kolridž, Šatobrijan), zatišja u drugoj polovini devetnaestog vijeka (sa izuzetkom Ničea), pa do dvadesetog vijeka u kome se protivprosvetiteljska rijeka izlila u bezbroj slivova, međusobno često vrlo oprečnih (frankfurtska škola, marksizam, feminizam, postmodernizam...) Naposlijetku, treba imati u vidu i to da kritikovanje cjelokupne prosvetiteljske misli predstavlja vrlo nezahvalan posao, uzimajući u obzir ne samo često suprotstavljena stajališta vodećih predstavnika ovog pokreta, nego i osobenosti njegovog razvoja u različitim državama. Možda bi bilo poštenije kao objedinjavajući pojam koristiti termin „enciklopedisti“, s tim da bi taj pojam imao uže i malo drugačije značenje.

A sada malo i o Garardovom pristupu. Nije mi se dopalo to što se, koncipirajući ovu knjigu više kao udžbenik, konstantno služio interpretativnom metodom, pa sam tako dobar dio knjige preletio ili preskočio. I pored svih nedostataka, knjige pisane na ovakav način imaju i svoje prednosti, a jedna od njih svakako je i enciklopedičnost zahvaljujući kojoj se čitaocu redovno otvore duhovne kapije za koje nije ni znao da uopšte postoje. U ovom slučaju su to bili pojedini, relativno skrajnuti mislioci poput Hamana (njegovo ime mi je bilo poznato više po čuvenju, a sve ono što je Garard ovdje napisao o njemu navodi me na zaključak da se radi o jednom od uopšteno najpotcjenjenijih mislilaca) ili Barijela (u svojim memoarima iznosi jednu od vjerovatno najstarijih teorija zavjere prema kojoj su svi enciklopedisti bili ujedinjeni sa masonima, a zajednički cilj im je bio uspostavljanje novog društvenog poretka putem rušenja monarhije i hrišćanstva). Drugi plod čitanja ovakvih knjiga jeste otkrivanje novih pojmova, kao što su: performativna greška (skovao Habermas) – stavovi i argumenti čiji je poseban sadržaj nekonzistentan sa aktom njihovog izricanja zbog toga što sam akt pretpostavlja pravo razlikovanje između istine i laži, znanja i neznanja, ispravnog i neispravnog koje se eksplicitno poriče. U ovom slučaju, čin suprotstavljanja prosvetiteljstvu uopšte implicitno pretpostavlja određenu koncepciju prosvetiteljstva, određenu kritičku perspektivu sa koje može da se sudi o njemu. Stoga ne postoji način da se iskoči iz dijalektike prosvetiteljstva, jer je nemoguće negirati samu istinu, polazeći od toga da se prihvata logička konzistentnost. U onom obimu u kojem smo bića koja razmišljaju i raspravljaju, mi smo pobornici prosvetiteljstva u nekom vidu bez obzira na to da li razmišljamo sa pozicija Prosvetiteljstva ili sa pozicija protiv njega, ili inverzna teza (skovao izvjesni Džordž Krauder) – nepredvidivi obrt koji nastaje kada ljudsko delovanje neočekivano proizvede potpunu suprotnost od namera njihovih autora sa tragičnim posledicama, kao u antičkoj grčkoj drami (poznatoj kao „peripateia“).

[Katarina · Rating 1 out of 5]

"He did not want to be easily understood, and successfully employed an array of techniques to ensure this"