What do you think?
Rate this book
'Musch' is het eerste deel van een trilogie over het leven van Johan de Witt (1625-1672). Het is een caleidoscopisch boek waarin vanuit verschillende personages en perspectieven de gebeurtenissen van het wonderlijke jaar 1650 worden beschreven. Veel van de bronnen, zoals de brieven van Johan de Witt, de berijmde memoires van Jacob Cats, de dagboekfragmenten van de Loevesteinse gevangenen en de getuigenissen van betrokkenen, zijn authentiek. Leemten in de bronnen - veel stukken zijn vanwege compromitterende inhoud vernietigd - zijn door Jean-Marc van Tol aangevuld.
512 pages, Paperback
First published May 26, 2018
23 people are currently reading
404 people want to read
About the author
Jean-Marc van Tol
65 books58 followersZat op kunstacademie, in dienst (lichting 88-2), studeerde Nederlands aan de UvA, studeerde af bij Herman Pleij. Verzon met John Reid en Bastiaan Geleijnse Fokke & Sukke in november 1993, maakte kinderstrips (Kort & Triest) en schrijft aan een trilogie in romanvorm over Johan de Witt. Ik ben hier net begonnen op Goodreads, na het verschijnen van ‘Buat’.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 30 of 61 reviews
August 10, 2024
Cornelis Musch: griffier van de Staten-Generaal van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in het jaar 1650. Officieel is ‘het de griffier verboden zich in te laten met het beleid van de Republiek’, hij mag slechts notuleren. Musch doet uiteraard het tegenovergestelde: door ieders zwakheden te onthouden, manoeuvreert hij elk persoon op de door hem bedachte plaats. Achterkamertjespolitiek van de bovenste plank. Dat hij de geheimraad is van prins Willem II (persoonlijk raadgever etc.), komt hem ook wel goed uit.
De prins op zijn beurt probeert middels een aanval op de stad Amsterdam de macht van het gewest Holland in de Staten-Generaal te doorbreken, maar dit gaat niet geheel volgens plan. Iets met een kaars die uitgeblazen wordt en troepen die ‘s nachts verdwalen… Deze scènes zijn illustratief voor het hele boek: verschillende personages vertellen het verhaal door middel van verschillende vertelvormen. De gedachten van een chagrijnige ritmeester (die voor de zoveelste keer ‘in die schmutzige nattigheid’ een opdracht moet uitvoeren), dagboekfragmenten van een graaf die alle voor- en tegenspoed wijt aan de Voorzienigheid, gesprekken en brieven van de gebroeders De Witt.
Johan de Witt is de eigenlijke hoofdpersoon van de nog te vervolmaken trilogie van historisch letterkundige Jean-Marc van Tol. In 1650 is hij als jurist in de leer bij advocaat Van Andel. Zijn vader heeft liever dat hij een bestuursfunctie zal vervullen, zoals broer Cornelis in Dordrecht. Dit zal uiteindelijk ook gebeuren na de dood van de prins, als hij pensionaris en raadspensionaris wordt. Hiermee verklap ik niets, want Van Tol heeft Musch stevig gebaseerd op geschiedenisfeiten en archiefonderzoek.
Vanaf het begin van deze historische roman is evident dat de auteur een vlotte pen bezit; de personen die normaal gesproken geschiedenislesmateriaal zijn, komen tot leven. Dat zij ooit mens van vlees en bloed waren, blijkt bijvoorbeeld uit de dagboeken van Nanning Keyser, burgemeester van Hoorn, tevens personage. Een jaar na zijn gevangenschap in Loevestein heeft hij de route naar het kasteel gereconstrueerd, maar draait daarbij plaatsnamen om. Op de site johandewitt.nl, opgezet door Jean-Marc van Tol, staat het uitgewerkt. Deze website biedt nog meer informatie, kaarten, literatuur en een database met brieven aan Johan de Witt.
Bij verder zoeken naar bronnen vallen andere puzzelstukjes op hun plaats: de dagboeken van graaf Willem Frederik blijken Gloria parendi te heten, zoals diens hoofdstukken in het boek ook zijn genoemd.
Musch is een ander soort historische roman in de boekenwereld, dat mag nu duidelijk zijn. Prettig is dat Van Tol zijn lezer op waarde schat: kennis over het reilen en zeilen in en de voorgeschiedenis van de Republiek (Johan van Oldenbarnevelt) is handig.
Cornelis Musch: schurk. Maar wel één om heerlijk over te lezen.
Hierna kun je lekker door in Buat
De prins op zijn beurt probeert middels een aanval op de stad Amsterdam de macht van het gewest Holland in de Staten-Generaal te doorbreken, maar dit gaat niet geheel volgens plan. Iets met een kaars die uitgeblazen wordt en troepen die ‘s nachts verdwalen… Deze scènes zijn illustratief voor het hele boek: verschillende personages vertellen het verhaal door middel van verschillende vertelvormen. De gedachten van een chagrijnige ritmeester (die voor de zoveelste keer ‘in die schmutzige nattigheid’ een opdracht moet uitvoeren), dagboekfragmenten van een graaf die alle voor- en tegenspoed wijt aan de Voorzienigheid, gesprekken en brieven van de gebroeders De Witt.
Johan de Witt is de eigenlijke hoofdpersoon van de nog te vervolmaken trilogie van historisch letterkundige Jean-Marc van Tol. In 1650 is hij als jurist in de leer bij advocaat Van Andel. Zijn vader heeft liever dat hij een bestuursfunctie zal vervullen, zoals broer Cornelis in Dordrecht. Dit zal uiteindelijk ook gebeuren na de dood van de prins, als hij pensionaris en raadspensionaris wordt. Hiermee verklap ik niets, want Van Tol heeft Musch stevig gebaseerd op geschiedenisfeiten en archiefonderzoek.
Vanaf het begin van deze historische roman is evident dat de auteur een vlotte pen bezit; de personen die normaal gesproken geschiedenislesmateriaal zijn, komen tot leven. Dat zij ooit mens van vlees en bloed waren, blijkt bijvoorbeeld uit de dagboeken van Nanning Keyser, burgemeester van Hoorn, tevens personage. Een jaar na zijn gevangenschap in Loevestein heeft hij de route naar het kasteel gereconstrueerd, maar draait daarbij plaatsnamen om. Op de site johandewitt.nl, opgezet door Jean-Marc van Tol, staat het uitgewerkt. Deze website biedt nog meer informatie, kaarten, literatuur en een database met brieven aan Johan de Witt.
Bij verder zoeken naar bronnen vallen andere puzzelstukjes op hun plaats: de dagboeken van graaf Willem Frederik blijken Gloria parendi te heten, zoals diens hoofdstukken in het boek ook zijn genoemd.
Musch is een ander soort historische roman in de boekenwereld, dat mag nu duidelijk zijn. Prettig is dat Van Tol zijn lezer op waarde schat: kennis over het reilen en zeilen in en de voorgeschiedenis van de Republiek (Johan van Oldenbarnevelt) is handig.
Cornelis Musch: schurk. Maar wel één om heerlijk over te lezen.
Hierna kun je lekker door in Buat
May 26, 2024
Een historische roman met de intrige van de Hollandse politiek in 1650 als onderwerp. Na het lezen van deze roman bekruipt mij het gevoel dat er meer in had gezeten. Deze geschiedenis bevat alle ingrediënten voor een spannende thriller: intrige, moord, corruptie, overspel en ga zo maar door. Echter komt dit er niet uit. Het verhaal wordt nergens echt spannend. Daarvoor is de stijl te beschouwend. De eerste helft is nog wel aardig. Daarna verdwijnt, voor zover er al sprake van was, alle spanning. Ook interesseerde mij het lot van de hoofdpersonages niet. Musch wordt geportretteerd als de belichaming van het kwaad, er is niets sympathieks aan dit personage. De overige personages zijn flets en saai. Desalniettemin heb ik me met dit boek, als geschiedenis liefhebber, prima vermaakt.
December 18, 2023
geweldig boek die gaat over Cornelis Musch griffier der Staten-Generaal. Prachtig stuk geschiedenis en heerlijk geschreven.
September 15, 2019
Wow, wat een boek. Ik kwam er niet meteen in, heb het zelfs een paar maanden weggelegd omdat ik een beetje vast liep in het begin. De dialoog kwam wat stijf op gang ofzo. Maar vandaag sloeg ik het weer open en las ik het in bijna 1 adem uit.
Bijna 1 adem - op een gegeven moment komt er een vrij grafisch stukje langs, waardoor ik meteen dacht 'WTF waarom wil ik nog een half boek over deze viezerik lezen' - maar het was een voor de totaal onwetende lezer een belangrijke eerste aanwijzing dat er iets heel erg niet klopte.
Maar wow. Wat een werk moet hier in gezeten hebben om er een logisch en heel erg meeslepend verhaal uit te halen. En het is nog best herkenbaar ook voor deze millennial die er ook een beetje mee zit wat hen met de rest van hun leven wil.
Dit boek laat ook zien hoe interessant onze geschiedenis is. Game of Thrones in Nederland zegmaar. En van zo'n schrijver die al die personages tot leven wekt en laat zien wat voor mensen het zijn leer je veel meer dan tijdens saaie geschiedenislessen. Absolute aanrader, maar trigger warning mbt PTSS, seksueel misbruik, incest.
Full disclosure: ik kreeg een exemplaar van dit boek van de auteur nadat mijn schetsboek totaal verzopen was tijdens de Klimaatmars.
Bijna 1 adem - op een gegeven moment komt er een vrij grafisch stukje langs, waardoor ik meteen dacht 'WTF waarom wil ik nog een half boek over deze viezerik lezen' - maar het was een voor de totaal onwetende lezer een belangrijke eerste aanwijzing dat er iets heel erg niet klopte.
Maar wow. Wat een werk moet hier in gezeten hebben om er een logisch en heel erg meeslepend verhaal uit te halen. En het is nog best herkenbaar ook voor deze millennial die er ook een beetje mee zit wat hen met de rest van hun leven wil.
Dit boek laat ook zien hoe interessant onze geschiedenis is. Game of Thrones in Nederland zegmaar. En van zo'n schrijver die al die personages tot leven wekt en laat zien wat voor mensen het zijn leer je veel meer dan tijdens saaie geschiedenislessen. Absolute aanrader, maar trigger warning mbt PTSS, seksueel misbruik, incest.
Full disclosure: ik kreeg een exemplaar van dit boek van de auteur nadat mijn schetsboek totaal verzopen was tijdens de Klimaatmars.
March 25, 2023
Wat een geweldige manier om geschiedenis te leren. Met veel Googling er tussendoor heb ik heel wat opgestoken en verheug me op het volgende boek.
September 16, 2025
Het jaar 1650. De ondergang van raadspensionaris Musch en de opkomst (tegen wil en dank) van Johan de Witt. Het verzet van de grote steden, de oorlog tegen Amsterdam. Hoe -via een samenwerking met Frankrijk- een nieuwe oorlog tegen Spanje (die de Zuidelijke Nederlanden bezetten) en Engeland wordt voorbereid.
Ontzettend boeiend.
Ontzettend boeiend.
March 8, 2019
Boeiend vanaf de 1e bladzijde. Geeft een prachtig inzicht in een stuk geschiedenis. Aanrader!
December 18, 2023
Benieuwd naar deel twee!
August 24, 2018
[RECENSIE] Musch (Johan de Witt trilogie 1) van Jean-Marc van Tol
DE ARCHITECTEN EN BOUWERS VAN ‘ONS’ NEDERLAND
++ ‘Het bedrijven van politiek is voor een groot deel de kunst van het recommanderen: iedereen tracht vertrouwelingen op belangrijke posten te krijgen. Soms lukt het, soms niet’ ++
Oorspronkelijke titel: Musch (Johan de Witt trilogie 1)
ISBN: 978 94 924 0940 9
Uitgegeven door: Uitgeverij Catullus
Pagina’s: 510
Beoordeling: ⭐️⭐️⭐️⭐️, ½ ⭐️
Hoe groot of klein en veel- of nietszeggend kan een contrast zijn? Fokke & Sukke zijn inmiddels uitgegroeid tot nationaal bekende stripfiguren die met een humoristische touch de actualiteit van de dag uitbeelden. Jean-Marc van Tol, John Reid en Bastiaan Geleijnse zijn de bedenkers en makers van dit cartoon-duo. Toch kwam bij Van Tol, ondanks het succes, zijn passie voor geschiedenis en literatuur weer opborrelen en besloot hij, terugdenkend aan zijn scriptie over Willem II en het jaar 1650, dat daar de basis lag voor zijn roman. Het leven van Johan de Witt moest worden verteld en daar was zoveel interessants over te schrijven dat drie delen nodig waren. Het eerste deel Musch is op 28 mei gepresenteerd op Slot Loevestein, de vroegere staatsgevangenis waar de vader van Johan de Witt gevangen heeft gezeten en natuurlijk Hugo de Groot in een boekenkist wist te ontsnappen.
Cornelis Musch is een man met een grenzeloze ambitie en een eindeloze zucht naar macht en daar alles voor over heeft om dat ook werkelijkheid te laten worden. Hij wordt benoemd tot griffier der Staten Generaal wat betekent dat hij de vertrouweling is van prins Willem II. Omdat hij verwachtte die macht nog verder uit te kunnen breiden, huwde hij de jongste dochter, Elisabeth, van de pensionaris van Dordrecht, Jacob Cats.
In De Republiek der zeven Nederlanden wordt hevig gestreden om de macht. Vanuit Den Haag probeert de nog jonge prins Willem II zijn invloed uit te breiden en de tegenstand vanuit het, toen nog onbelangrijke, vissersdorp Amsterdam te breken. Vanuit, in die tijd, belangrijke steden zoals Dordrecht probeert men enerzijds de eigen identiteit te bewaren en anderzijds niet teveel tegenstand te bieden aan het regime van de prins. De burgemeester van Dordt, Jacob De Witt vader van Cornelis en Johan De Witt, is echter een van de zes belangrijke machthebbers die allen door het leger van de prins worden gearresteerd en gevangen gezet op Slot Loevestein.
Het is in die periode dat Johan De Witt als jong afgestudeerde advocaat zich ontwikkelt als een uitstekend diplomaat en zich voorbereid op zijn toekomst als jurist.
++ ‘Ik heb alles verteld wat ik te vertellen had, ik leg mijn pen neer – voor eeuwig’ ++
Van Tol heeft met dit eerste deel van de Johan de Witt trilogie een prestatie van formaat geleverd. Pleegt men voor een ‘normale’ roman research om meer kennis te vergaren over een bepaald thema of onderwerp, teruggaan in de tijd om een bepaalde periode uit de geschiedenis op volgorde te krijgen, neigt meer naar een studie. Gelukkig voor Van Tol heeft hij daarbij hulp gekregen van een volwaardig team onder leiding van Dr. Ineke Huysman die momenteel als projectmanager De Brieven van Constantijn Huygens en De Brieven van Johan de Witt digitaliseert en via een database laat ontsluiten.
Musch is hiermee een roman geworden die als basis waardevolle historische feiten beschrijft waar omheen de auteur zijn eigen creativiteit, fantasie en intelligentie heeft verweven. Hij noemt het zelf een caleidoscopische roman waarmee hij bevestigt dat je als lezer nauwelijks onderscheid kunt maken in de waargebeurde gedocumenteerde geschiedenis en de Van Tol-fictie.
De schrijfstijl waarmee hij alles aan het papier toevertrouwt maakt dit eerste deel van de Johan de Witt trilogie toegankelijk voor een breed leespubliek dat vanuit meerder perspectief een beeld krijgt voorgeschoteld van de invloedrijke voorvaderen van Nederland. Want daar zijn toen talloze stenen gelegd en verlegd die de loop van het water zoals wij het nu zien, hebben beïnvloed.
Eindoordeel: 4,5 sterren
Geloofwaardigheid: 5 sterren
Plot: 4 sterren
Leesplezier: 4 sterren
Schrijfstijl: 5 sterren
Originaliteit: 5 sterren
Psychologie: 3 sterren
DE ARCHITECTEN EN BOUWERS VAN ‘ONS’ NEDERLAND
++ ‘Het bedrijven van politiek is voor een groot deel de kunst van het recommanderen: iedereen tracht vertrouwelingen op belangrijke posten te krijgen. Soms lukt het, soms niet’ ++
Oorspronkelijke titel: Musch (Johan de Witt trilogie 1)
ISBN: 978 94 924 0940 9
Uitgegeven door: Uitgeverij Catullus
Pagina’s: 510
Beoordeling: ⭐️⭐️⭐️⭐️, ½ ⭐️
Hoe groot of klein en veel- of nietszeggend kan een contrast zijn? Fokke & Sukke zijn inmiddels uitgegroeid tot nationaal bekende stripfiguren die met een humoristische touch de actualiteit van de dag uitbeelden. Jean-Marc van Tol, John Reid en Bastiaan Geleijnse zijn de bedenkers en makers van dit cartoon-duo. Toch kwam bij Van Tol, ondanks het succes, zijn passie voor geschiedenis en literatuur weer opborrelen en besloot hij, terugdenkend aan zijn scriptie over Willem II en het jaar 1650, dat daar de basis lag voor zijn roman. Het leven van Johan de Witt moest worden verteld en daar was zoveel interessants over te schrijven dat drie delen nodig waren. Het eerste deel Musch is op 28 mei gepresenteerd op Slot Loevestein, de vroegere staatsgevangenis waar de vader van Johan de Witt gevangen heeft gezeten en natuurlijk Hugo de Groot in een boekenkist wist te ontsnappen.
Cornelis Musch is een man met een grenzeloze ambitie en een eindeloze zucht naar macht en daar alles voor over heeft om dat ook werkelijkheid te laten worden. Hij wordt benoemd tot griffier der Staten Generaal wat betekent dat hij de vertrouweling is van prins Willem II. Omdat hij verwachtte die macht nog verder uit te kunnen breiden, huwde hij de jongste dochter, Elisabeth, van de pensionaris van Dordrecht, Jacob Cats.
In De Republiek der zeven Nederlanden wordt hevig gestreden om de macht. Vanuit Den Haag probeert de nog jonge prins Willem II zijn invloed uit te breiden en de tegenstand vanuit het, toen nog onbelangrijke, vissersdorp Amsterdam te breken. Vanuit, in die tijd, belangrijke steden zoals Dordrecht probeert men enerzijds de eigen identiteit te bewaren en anderzijds niet teveel tegenstand te bieden aan het regime van de prins. De burgemeester van Dordt, Jacob De Witt vader van Cornelis en Johan De Witt, is echter een van de zes belangrijke machthebbers die allen door het leger van de prins worden gearresteerd en gevangen gezet op Slot Loevestein.
Het is in die periode dat Johan De Witt als jong afgestudeerde advocaat zich ontwikkelt als een uitstekend diplomaat en zich voorbereid op zijn toekomst als jurist.
++ ‘Ik heb alles verteld wat ik te vertellen had, ik leg mijn pen neer – voor eeuwig’ ++
Van Tol heeft met dit eerste deel van de Johan de Witt trilogie een prestatie van formaat geleverd. Pleegt men voor een ‘normale’ roman research om meer kennis te vergaren over een bepaald thema of onderwerp, teruggaan in de tijd om een bepaalde periode uit de geschiedenis op volgorde te krijgen, neigt meer naar een studie. Gelukkig voor Van Tol heeft hij daarbij hulp gekregen van een volwaardig team onder leiding van Dr. Ineke Huysman die momenteel als projectmanager De Brieven van Constantijn Huygens en De Brieven van Johan de Witt digitaliseert en via een database laat ontsluiten.
Musch is hiermee een roman geworden die als basis waardevolle historische feiten beschrijft waar omheen de auteur zijn eigen creativiteit, fantasie en intelligentie heeft verweven. Hij noemt het zelf een caleidoscopische roman waarmee hij bevestigt dat je als lezer nauwelijks onderscheid kunt maken in de waargebeurde gedocumenteerde geschiedenis en de Van Tol-fictie.
De schrijfstijl waarmee hij alles aan het papier toevertrouwt maakt dit eerste deel van de Johan de Witt trilogie toegankelijk voor een breed leespubliek dat vanuit meerder perspectief een beeld krijgt voorgeschoteld van de invloedrijke voorvaderen van Nederland. Want daar zijn toen talloze stenen gelegd en verlegd die de loop van het water zoals wij het nu zien, hebben beïnvloed.
Eindoordeel: 4,5 sterren
Geloofwaardigheid: 5 sterren
Plot: 4 sterren
Leesplezier: 4 sterren
Schrijfstijl: 5 sterren
Originaliteit: 5 sterren
Psychologie: 3 sterren
July 20, 2025
Leest lekker door en geeft een mooi inzicht in de 17e eeuw. Musch is een bijzonder personage en intrigreerd mij enorm. Erg benieuwd naar de volgende in de reeks.
July 18, 2018
Eindelijk een boek over geschiedenis geschreven zoals ik bij de Engelse schrijvers over hun nationale geschiedenis gewend ben en over de Nederlandse geschiedenis zo miste!! de verschillende p.o.v.´s maakten wel dat ik bij tijd en wijle terug moest bladeren. De trend is er al een tijdje, meerdere p.o.v.´s juxtapositioneren maar voor mijn gevoel waren hier teveel verschillende point of views om dit zonder echte dialoog te doen. Verder een echte aanrader
July 8, 2018
Geschiedenis zoals die verteld moet worden: aantrekkelijk en meeslepend. Intriges, dubbelspel, verraad en spionage en dat allemaal om er zelf beter uit te komen.
Ik heb in ieder geval een andere kijk op de geschiedenis gekregen. Op naar deel twee van deze trilogie.
Ik heb in ieder geval een andere kijk op de geschiedenis gekregen. Op naar deel twee van deze trilogie.
November 21, 2021
Gewoon weg een geweldig boek. Mooi meeslepend verhaal uit onze geschiedenis.
January 10, 2019
Musch, de historische roman van cartoonist Jean-Marc van Tol over de corrupte griffier van de Staten Generaal Cornelis Musch (1593 – 1650), heb ik in een uur of zes uitgelezen. Ik vind het een spannend boek, het greep me.
Voor mij is het ook een confronterend boek, want ik realiseerde me tijdens het lezen dat ik minder weet van de geschiedenis van Nederland dan van die van bijvoorbeeld Engeland of Frankrijk. De laatste keer dat ik me verdiepte in het gedoe rond het koningshuis en de republiek, het stadhoudersloze tijdperk en het politieke gekonkel dat Johan van Oldenbarnevelt letterlijk de kop kostte, was toen ik nog op de lagere school zat.
En die kennis is flink weggezakt. Dat maakt vooral het eerste deel van Musch voor mij niet makkelijk. Er staan veel te veel namen in met functies erbij waarvan ik me afvraag of ik er ooit echt de betekenis van heb begrepen. Wat is een raadspensionaris? Was een griffier ook een soort boekhouder cum advocaat? Hoe zat het toch ook alweer met die stadhouders? Nou ja, dat soort vragen dus. Gelukkig hoefde ik niet iedere keer naar de bibliotheek te fietsen om de antwoorden te vinden, dat deed Google voor mij. Nadeel daarvan is dat je iedere keer je telefoon pakt om Wikipedia en historische sites te raadplegen, toch ook nog even Twitter raadpleegt, ziet dat iemand je tagt op Facebook en voor je het weet ben je een uur verder voordat je weer in je roman zit, maar dat is mijn probleem, niet het uwe.
Van Tol werd voor zijn boek, het eerste deel van een geplande trilogie over de gebroeders Johan en Cornelis de Witt, geïnspireerd door Hilary Mantels trilogie (het derde deel moet nog verschijnen) over Thomas Cromwell, adviseur van de grillige Engelse koning Hendrik de Achtste. Er zijn overeenkomsten tussen Musch en Cromwell. Beide zijn van nederige afkomst en om die reden geminacht in de kringen, waarin zij zich bewegen. Beide zijn puissant rijk, al is Cromwell dat door zijn eigen verdiensten en is Musch’ startkapitaal verdiend door zijn ouders, die in haring deden. Cromwell was zeer geliefd bij zijn koning, Musch bij de piepjonge prins Willem II van Oranje.
Maar de vorm is anders. Mantel vertelt haar verhaal helemaal vanuit Cromwells perspectief, Van Tol vanuit verschillende perspectieven en in de vorm van missieven, dagboekaantekeningen, de memoires van Musch, brieven en de gedichten van Jacob Cats. Alleen wanneer hij het verhaal van de broers De Witt vertelt, doet hij dat in romanvorm, als alwetende verteller.
Van Tol is daarbij veel keuriger dan Mantel, die de neiging heeft om alles lekker smeuïg te maken. Nu spreken de beslommeringen aan het zestiende-eeuwse Britse hof, met al die seksuele uitspattingen en incest en onthoofdingen, meer tot de verbeelding dan het hyocriete ellebogenwerk in het calvinistische Nederland van rond die tijd, maar ook in Den Haag tierde het testosteron welig. Zo haalt Van Tol een anekdote aan over de prins, die op veertienjarig leeftijd trouwde met de negenjarige Engelse prinses in ballingschap Mary Stuart, en die haar voor het huwelijk zou hebben aangerand, waarbij ze werd ontzet door een hofdame die zijn “teelvocht” opving in een hoed. Daar had ik graag veel meer van geweten, maar Van Tol gaat er verder niet op in.
http://www.frontaalnaakt.nl/archives/...
Voor mij is het ook een confronterend boek, want ik realiseerde me tijdens het lezen dat ik minder weet van de geschiedenis van Nederland dan van die van bijvoorbeeld Engeland of Frankrijk. De laatste keer dat ik me verdiepte in het gedoe rond het koningshuis en de republiek, het stadhoudersloze tijdperk en het politieke gekonkel dat Johan van Oldenbarnevelt letterlijk de kop kostte, was toen ik nog op de lagere school zat.
En die kennis is flink weggezakt. Dat maakt vooral het eerste deel van Musch voor mij niet makkelijk. Er staan veel te veel namen in met functies erbij waarvan ik me afvraag of ik er ooit echt de betekenis van heb begrepen. Wat is een raadspensionaris? Was een griffier ook een soort boekhouder cum advocaat? Hoe zat het toch ook alweer met die stadhouders? Nou ja, dat soort vragen dus. Gelukkig hoefde ik niet iedere keer naar de bibliotheek te fietsen om de antwoorden te vinden, dat deed Google voor mij. Nadeel daarvan is dat je iedere keer je telefoon pakt om Wikipedia en historische sites te raadplegen, toch ook nog even Twitter raadpleegt, ziet dat iemand je tagt op Facebook en voor je het weet ben je een uur verder voordat je weer in je roman zit, maar dat is mijn probleem, niet het uwe.
Van Tol werd voor zijn boek, het eerste deel van een geplande trilogie over de gebroeders Johan en Cornelis de Witt, geïnspireerd door Hilary Mantels trilogie (het derde deel moet nog verschijnen) over Thomas Cromwell, adviseur van de grillige Engelse koning Hendrik de Achtste. Er zijn overeenkomsten tussen Musch en Cromwell. Beide zijn van nederige afkomst en om die reden geminacht in de kringen, waarin zij zich bewegen. Beide zijn puissant rijk, al is Cromwell dat door zijn eigen verdiensten en is Musch’ startkapitaal verdiend door zijn ouders, die in haring deden. Cromwell was zeer geliefd bij zijn koning, Musch bij de piepjonge prins Willem II van Oranje.
Maar de vorm is anders. Mantel vertelt haar verhaal helemaal vanuit Cromwells perspectief, Van Tol vanuit verschillende perspectieven en in de vorm van missieven, dagboekaantekeningen, de memoires van Musch, brieven en de gedichten van Jacob Cats. Alleen wanneer hij het verhaal van de broers De Witt vertelt, doet hij dat in romanvorm, als alwetende verteller.
Van Tol is daarbij veel keuriger dan Mantel, die de neiging heeft om alles lekker smeuïg te maken. Nu spreken de beslommeringen aan het zestiende-eeuwse Britse hof, met al die seksuele uitspattingen en incest en onthoofdingen, meer tot de verbeelding dan het hyocriete ellebogenwerk in het calvinistische Nederland van rond die tijd, maar ook in Den Haag tierde het testosteron welig. Zo haalt Van Tol een anekdote aan over de prins, die op veertienjarig leeftijd trouwde met de negenjarige Engelse prinses in ballingschap Mary Stuart, en die haar voor het huwelijk zou hebben aangerand, waarbij ze werd ontzet door een hofdame die zijn “teelvocht” opving in een hoed. Daar had ik graag veel meer van geweten, maar Van Tol gaat er verder niet op in.
http://www.frontaalnaakt.nl/archives/...
September 12, 2020
Eigenlijk dacht ik altijd dat ik wel het één ander wist over de Gouden Eeuw en het ontstaan van de Republiek. Toen we onlangs langs Heiligerlee reden, dacht ik meteen 1568! Zie ik Münster staan : 1648. Maar wat zou er in 1650 zijn gebeurd? Ik had geen idee. Zo kort na het einde van een lange oorlog, die het ontstaan van de Republiek gebracht had, moet het leven van de Gouden Eeuw toch in alle pais en vree geleefd zijn, zou je denken. Zo was het dus niet.
Dit boek over Cornelis Musch gaat vijfhonderd bladzijden over het laatste half jaar van 1650. En het verveelde mij geen moment, integendeel. De ik persoon wisselt bijna per hoofdstuk waardoor een caleidoscopisch verhaal ontstaat rondom de gebeurtenissen waarin Musch een rol speelde. Aan het slot geeft Jean-Marc van Tol in zijn dankwoord inzicht in de research die hij verricht heeft en dat is in mijn ogen indrukwekkend. In het voorwoord richt de auteur zich tot de huidige Prinses van Oranje. Hij meent dat het boek, waarvan alles waar gebeurd is, lessen bevat voor een toekomstige koningin voor wie de belangen van haar volk boven die van haar eigen huis gaan. Het boek heeft dus pretentie. Van Tol zet hoog in.
Musch was griffier van de Staten Generaal en hij pleegde in december 1650 zelfmoord na een uiterst boeiend half jaar. Wie was hij? Waar leefde hij van? Hoe ging hij met vrouwen om? Hoe werkte corruptie? Wat was de positie van Holland? Hoe staan de regenten tegenover de investeringen in de verdediging van de Republiek? Hoe vergaat het de Prins van Oranje, stadhouder Willem II, op de leeftijd van 24 jaar terwijl hij pas drie jaar stadhouder is? En hoe komt hij aan zijn einde in datzelfde jaar?
Een onvoorstelbaar verhaal dat ik niet kende en boeit tot aan het einde. De psychologie van Musch is misschien wat dun neergezet in dit boek, zo las ik ergens. Dat is wel waar hoewel mij dat niet stoorde. Bovendien is dit pas het eerste deel van een trilogie. En Musch speelt niet de hoofdrol in de trilogie. De hoofdrol is weggelegd voor Johan de Witt. Dat is wel een interessante opzet. Via het laatste half jaar van Cornelis Musch leren we Johan de Witt kennen. Ik ga deel twee, Buat en aangekondigd voor medio 2021, zeker lezen. Opnieuw kiest Van Tol er blijkbaar voor om een andere interessante en dramatische figuur, geëindigd door onthoofding in 1666, in de spotlights te zetten om Johan de Witt beter te leren kennen. En hopelijk zitten er in dat boek opnieuw van die prachtige oude woorden die we nu nauwelijks meer gebruiken maar waarvan de betekenis je toch snel duidelijk is.
Jean- Marc van Tol is niet alleen cartoonist en illustrator en één van de geestelijke vaders van Fokke & Sukke maar ook een indrukwekkende schrijver na zijn debuut met dit prachtige boek.
Dit boek over Cornelis Musch gaat vijfhonderd bladzijden over het laatste half jaar van 1650. En het verveelde mij geen moment, integendeel. De ik persoon wisselt bijna per hoofdstuk waardoor een caleidoscopisch verhaal ontstaat rondom de gebeurtenissen waarin Musch een rol speelde. Aan het slot geeft Jean-Marc van Tol in zijn dankwoord inzicht in de research die hij verricht heeft en dat is in mijn ogen indrukwekkend. In het voorwoord richt de auteur zich tot de huidige Prinses van Oranje. Hij meent dat het boek, waarvan alles waar gebeurd is, lessen bevat voor een toekomstige koningin voor wie de belangen van haar volk boven die van haar eigen huis gaan. Het boek heeft dus pretentie. Van Tol zet hoog in.
Musch was griffier van de Staten Generaal en hij pleegde in december 1650 zelfmoord na een uiterst boeiend half jaar. Wie was hij? Waar leefde hij van? Hoe ging hij met vrouwen om? Hoe werkte corruptie? Wat was de positie van Holland? Hoe staan de regenten tegenover de investeringen in de verdediging van de Republiek? Hoe vergaat het de Prins van Oranje, stadhouder Willem II, op de leeftijd van 24 jaar terwijl hij pas drie jaar stadhouder is? En hoe komt hij aan zijn einde in datzelfde jaar?
Een onvoorstelbaar verhaal dat ik niet kende en boeit tot aan het einde. De psychologie van Musch is misschien wat dun neergezet in dit boek, zo las ik ergens. Dat is wel waar hoewel mij dat niet stoorde. Bovendien is dit pas het eerste deel van een trilogie. En Musch speelt niet de hoofdrol in de trilogie. De hoofdrol is weggelegd voor Johan de Witt. Dat is wel een interessante opzet. Via het laatste half jaar van Cornelis Musch leren we Johan de Witt kennen. Ik ga deel twee, Buat en aangekondigd voor medio 2021, zeker lezen. Opnieuw kiest Van Tol er blijkbaar voor om een andere interessante en dramatische figuur, geëindigd door onthoofding in 1666, in de spotlights te zetten om Johan de Witt beter te leren kennen. En hopelijk zitten er in dat boek opnieuw van die prachtige oude woorden die we nu nauwelijks meer gebruiken maar waarvan de betekenis je toch snel duidelijk is.
Jean- Marc van Tol is niet alleen cartoonist en illustrator en één van de geestelijke vaders van Fokke & Sukke maar ook een indrukwekkende schrijver na zijn debuut met dit prachtige boek.
June 28, 2019
Musch, deel 1 van trilogie over Johan de Wit. Een goed geschiedenis boek, deels waar gebeurd, deels aangvuld met de fantasie van de schrijver. Deze combi maakt dat de vele personages een beetje tot leven komen. Al was het in het begin moeilijk om in het boek te komen, alhoewel het boek werd regelmatig even aan de kant gelegd, het was geen boek om uren achter elkaar in door te lezen, maar in vijf avonden toch gelukt. Het is in roman vorm geschreven wat het lezen als je eenmaal in het verhaal zit makkelijker maakt.
De Auteur bekend van Fokke en Sukke maakt met Musch een sterk debuut. Musch is het eerste deel van een trilogie over Johan de Witt, een van de belangrijkste staatslieden uit de Nederlandse historie.
Musch volgt de trilogie-hoofdpersoon tot die wordt verheven tot raadpensionaris en daarmee tot de machtigste politicus van noordelijk Nederland. Eerder was dat griffier van de Staten-Generaal Cornelis Musch (1593-1650), een volstrekt corrupt man, formeel weinig beduidend, maar achter de schermen trok hij aan alle touwtjes. Tijdens dit ‘bewind’ van Musch is diens schoonvader, dichter/staatsman Jacob Cats raadpensionaris.
Musch is een onderhoudende roman, het is voorzien van kaarten en namenlijsten. Het is gedetailleerd en spannend. De cover van het boek is mooi uitgevoerd, alleen jammer dat van het zilver tijdens het lezen weinig overblijft, er blijft een zwarte cover over.
De Auteur bekend van Fokke en Sukke maakt met Musch een sterk debuut. Musch is het eerste deel van een trilogie over Johan de Witt, een van de belangrijkste staatslieden uit de Nederlandse historie.
Musch volgt de trilogie-hoofdpersoon tot die wordt verheven tot raadpensionaris en daarmee tot de machtigste politicus van noordelijk Nederland. Eerder was dat griffier van de Staten-Generaal Cornelis Musch (1593-1650), een volstrekt corrupt man, formeel weinig beduidend, maar achter de schermen trok hij aan alle touwtjes. Tijdens dit ‘bewind’ van Musch is diens schoonvader, dichter/staatsman Jacob Cats raadpensionaris.
Musch is een onderhoudende roman, het is voorzien van kaarten en namenlijsten. Het is gedetailleerd en spannend. De cover van het boek is mooi uitgevoerd, alleen jammer dat van het zilver tijdens het lezen weinig overblijft, er blijft een zwarte cover over.
July 9, 2025
Jean Marc van Tol is een van de drie makers van de dagelijkse strip Fokke en Sukke. Hij beheerst de humor in oneliners. Als historicus blijkt hij ook in staat om een dik boek te schrijven, dat vaak ook erg geestig is. Het is het eerste deel van een trilogie rond Johan de Witt. Dit deel speelt in het midden van de zeventiende eeuw, in het jaar 1750. Johan de Witt is dan een veelbelovende jongeman van 25 jaar. Cornelis Musch is dan griffier van de Staten Generaal. Hij is getrouwd met een dochter van Jacob Cats, Elisabeth. Willem 2 is dan stadhouder, pas 24 jaar oud. Hij probeert de macht te veroveren en zet een aantal vermeende tegenstanders vast in Slot Loevestein, waaronder de vader van Johan de Witt. Johan bemiddelt om hem vrij te krijgen. Hij moet dan al zijn functies neerleggen, waaronder het burgemeesterschap van Dordrecht. Het verhaal wordt smeuïg verteld, vanuit verschillende perspectieven. De jonge prins Willem 2 overlijdt plotseling in het najaar van 1650. Hij laat een vrouw en jonge baby achter. Er komt niet direct een nieuwe stadhouder, het is een zogeheten stadhouderloos tijdperk. Van Tol gebruikte historische bronnen, maar vulde deze ook met fictie aan. Er ging ook veel materiaal verloren of het werd bewust vernietigd. Leuk aan het boek is dat het de geschiedenis van bijna vierhonderd jaar geleden zo dichtbij brengt in proza dat nergens stoffig is en blijft sprankelen. Een aanrader!
November 17, 2019
Mooi boek over een boeiende periode. Zorgvuldig geschreven en uitermate knap dat 350 jaar na dato zo precies is achterhaald hoe het toen ging.
En dit is meteen de reden dat dit boek, waar ik lang me lang op heb verheugd, van mij 3 sterren krijgt en geen 4 (5 geef ik zelden of nooit).
De vertelde geschiedenis is zó minutieus weergegeven, met zoveel personen die met naam en toenaam genoemd worden dat het afleidde van het verhaal. Het voelde meer als een kroniek dan als een roman.
Zat ik er net lekker in, was daar weer een naam die een vage bel deed rinkelen maar die ik net niet kon plaatsen.
Naast alle namen die ik op moest zoeken heb ik ook aardig wat functies gegoogeld. Er werd ofwel verondersteld dat je wist wat (onder andere!) een landsadvocaat, griffier, pensionaris of een raadspensionaris deden ófwel dat je het maar op moest zoeken. Voor mij voelde dit als een duidelijke blinde vlek van een insider. Iemand die schrijft over een onderwerp wat voor hem helder als glas is, maar voor de gewone sterveling lang geen gesneden koek.
Echt mezelf laten meeslepen gebeurde niet doordat ik met een naslagwerk ter hand zat om mensen en beroepen op te zoeken. Best vervelend aangezien ik een 's avonds-laat-in-bed-lezer ben.
Ik ga het volgende deel wél lezen, want ik ben benieuwd.
En dit is meteen de reden dat dit boek, waar ik lang me lang op heb verheugd, van mij 3 sterren krijgt en geen 4 (5 geef ik zelden of nooit).
De vertelde geschiedenis is zó minutieus weergegeven, met zoveel personen die met naam en toenaam genoemd worden dat het afleidde van het verhaal. Het voelde meer als een kroniek dan als een roman.
Zat ik er net lekker in, was daar weer een naam die een vage bel deed rinkelen maar die ik net niet kon plaatsen.
Naast alle namen die ik op moest zoeken heb ik ook aardig wat functies gegoogeld. Er werd ofwel verondersteld dat je wist wat (onder andere!) een landsadvocaat, griffier, pensionaris of een raadspensionaris deden ófwel dat je het maar op moest zoeken. Voor mij voelde dit als een duidelijke blinde vlek van een insider. Iemand die schrijft over een onderwerp wat voor hem helder als glas is, maar voor de gewone sterveling lang geen gesneden koek.
Echt mezelf laten meeslepen gebeurde niet doordat ik met een naslagwerk ter hand zat om mensen en beroepen op te zoeken. Best vervelend aangezien ik een 's avonds-laat-in-bed-lezer ben.
Ik ga het volgende deel wél lezen, want ik ben benieuwd.
April 19, 2023
Je zou dit boek de Nederlandse Game of Thrones of beter nog House of Cards uit de 17e eeuw kunnen noemen. Als ik dit boek niet op vakantie had gelezen, had ik het al veel eerder weggelegd denk ik. In verschillende verhalen met verschillende schrijfstijlen vertelt van Tol over de aanloop naar het rampjaar in Nederland en de opkomst van de gebr. De Witt. Het ene verhaal is in dagboekvorm, de ander wordt als verslag vanuit de ik-vorm geschreven en ook het 'ouderwetse' verhaal met gewone gesprekken en beschrijvingen van gebeurtenissen. Dit maakte het boek eigenlijk meer een non-fictie dan een roman voor mij. Gecombineerd met veel namen, en veel oorlogsplannen kwam ik maar niet in het verhaal.
Het naschrift aan de lezer maakte veel goed. Daarin werd eindelijk begrijpelijk opgeschreven wat er gebeurd was, welke gevolgen dat had en wie welke rol waarbij speelde.
In de volgende delen gaat het pas over de meer bekendere gebeurtenissen in het leven van Johan de Witt. Maar denk dat ik die boeken aan me voorbij laat gaan.
Het naschrift aan de lezer maakte veel goed. Daarin werd eindelijk begrijpelijk opgeschreven wat er gebeurd was, welke gevolgen dat had en wie welke rol waarbij speelde.
In de volgende delen gaat het pas over de meer bekendere gebeurtenissen in het leven van Johan de Witt. Maar denk dat ik die boeken aan me voorbij laat gaan.
April 25, 2025
We kennen allemaal het verhaal van Hugo de Groot, die in Slot Loevestein gevangen zat. Maar er waren ook andere gevangenen die op een cruciaal moment daar grvangen hebben gezeten! Deze must read voor liefhebbers van Vaderlandse geschiedenis geeft een fantastische inkijk in het politieke gekonkel en de intriges in het centrum van de macht, met Cornelisch Musch als de spin in het web. Leer Stadhouder Willem II en zijn neef Willem Frederik kennen, en ook de opkomst van de jonge Johan de Witt. Beleef de overval op Amsterdam. Dit boek beschrijft vanuit verschillende perspectieven de spannende periode in het jaar 1650, en leest desondanks na het begin als een trein. Heerlijk boek, ik kijk uit naar deel 2 en 3!
December 12, 2021
Prachtig boek over een interessante periode uit de vaderlandse geschiedenis. Roddel en achterklap, omkopingen, onschuldigen gevangen zetten, militaire missers, verkeerde inschattingen, er is geen steek veranderd in de daaropvolgende eeuwen. Musch is een personage waar je aanvankelijk van walgt maar met wie - hoe vreemd het ook klinkt - uiteindelijk zelfs medelijden krijgt. Knap gedaan van Van Tol. Ik heb het boek over een heel lange periode gelezen - het kwam er steeds niet van - maar de tweede helft ging in een razend tempo: elke dag zo’n 150 pagina’s (ik las een dwarsligger) en toen was het uit. Ben heel benieuwd naar de delen 2 en 3 van deze triologie
June 13, 2025
Knap staaltje werk. Geschreven vanuit verschillende perspectieven en schrijfstijlen die samen de puzzel leggen van een zeer fragiele republiek in haar begintijd. Het hing van corruptie, eigenbelang en vriendjespolitiek aan elkaar.
Had wellicht een soort context voor leken kunnen bevatten. Ook het heen en weer switchen tussen de personages met hun veelal overeenkomende namen :) kostte soms wat focus en terugzoeken maar dit is met een fysiek boek vast minder irritant dan met een e-book. Ook zou ik het interessant hebben gevonden als de auteur ook perspectieven zoals de zus van Johan de Witt of de vrouw van Musch zou hebben benut.
Had wellicht een soort context voor leken kunnen bevatten. Ook het heen en weer switchen tussen de personages met hun veelal overeenkomende namen :) kostte soms wat focus en terugzoeken maar dit is met een fysiek boek vast minder irritant dan met een e-book. Ook zou ik het interessant hebben gevonden als de auteur ook perspectieven zoals de zus van Johan de Witt of de vrouw van Musch zou hebben benut.
July 6, 2025
Altijd al eens meer over de periode van Johan de Witt willen weten en het Johan de Witt-jaar opent een boel deuren: een tentoonstelling en verschillende podcasts vullen de gaten in mijn historische kennis. Musch voegt daar veel aan toe: de personages komen echt tot leven en het is bovendien fascinerend om te lezen over politiek en bestuur in de eerste helft van de 17e eeuw rond het Binnenhof. Echt goed geschreven. Omdat Jean-Marc van Tol dichtbij de bronnen blijft (de vele brieven) oogt het af en toe wat stijfjes maar dat vergeet je ook snel weer. Aanrader. En erg leuk om een gesigneerd en van persoonlijke tekening voorzien exemplaar in huis te hebben!
January 13, 2024
Niet afgemaakt. Bij het "edgy" voorwoord aan Amalia weet je al hoe blij de schrijver is met zijn eigen spitsvondigheid. Ik had gehoopt op een meeslepende historische roman, maar de fictie van verschillende perspectieven is zo flinterdun dat het schrijnt. Losse flarden zonder ogenschijnlijk doel, veel puntloze namedropping. Ik kon tot pagina 100 verhaallijn noch historische interesse ontwaren. Opgegeven, onbegrijpelijk dat dit zulke hoge ogen gooit.
Pluspunt: de schrijver heeft een vlotte pen.
Pluspunt: de schrijver heeft een vlotte pen.
December 16, 2025
Heel leuk boek van een van de bedenkers van Fokke en Sukke, tevens kenner van Johan de Witt. Aan de hand van (deels verzonnen, maar hadden waar gebeurd kunnen zijn) dagboekfragmenten beschrijft hij de opkomst van Johan de Witt, de raadpensionaris van de Staten-Generaal. De aanval op Amsterdam door Willem II, de intriges tussen stadhouder en Staten-Generaal en de internationale diplomatie komen allemaal aan bod in een goedlopend verhaal. Dit is het eerste deel van een trilogie over Johan de Witt en smaakt naar meer.
July 18, 2019
Wat een verrassend goed boek! Het is even inkomen - de eerste hoofdstukken vond ik taai, vooral de dialogen, die erg uitleggerig en formeel op me overkwamen. Maar door de afwisseling van perspectieven en de korte hoofdstukken komt al gauw de vaart erin en gaandeweg wordt het echt een spannend verhaal, met een verrassende "ontknoping".
Mijn interesse voor dit stukje Nederlandse geschiedenis, het tumultueuze jaar 1650, is gewekt!
Mijn interesse voor dit stukje Nederlandse geschiedenis, het tumultueuze jaar 1650, is gewekt!
November 15, 2019
Het boek begon voortvarend, maar na een bladzijde of 350 knalde de spanningsboog omlaag. Voor mij als geschiedeniskenner was de afloop voorspelbaar en was de romantificering van de feiten te karig. Het boek had beter gewerkt als het alleen over die beruchte aanval op Amsterdam ging of over Musch, maar Van Tol heeft te veel van het goede in een boek willen stoppen en dat komt niet ten goede van het verhaal.
November 30, 2023
Via verschillende bronnen/vertellers krijgen we het begin van het verhaal van de gebroeders de Witt voorgeschoteld. Intriges met als kwade genius in het midden Musch.
In een vlot tempo worden we meegenomen in onze vaderlandse geschiedenis. De opkomst van het huis van Orange en de weerstand bij de grote steden..
Het eertse deel van deze trilogie is een boeiende geschiedenisles en leest als een roman.
In een vlot tempo worden we meegenomen in onze vaderlandse geschiedenis. De opkomst van het huis van Orange en de weerstand bij de grote steden..
Het eertse deel van deze trilogie is een boeiende geschiedenisles en leest als een roman.
January 14, 2025
Leuk boek dat zich afspeelt in een interessante periode om een historische roman/ thriller om heen te bouwen, namelijk de Gouden Eeuw. Is weer eens wat anders dan US, engeland, middeleeuwen, Rome.
Leest makkelijk weg, al hebben de hoofdpersonages en gebeurtenissen alleen maar zijdelings met elkaar te maken.
Musch is als een Nederlandse 'Littlefinger' best een onderhoudend personage alleen soms wat vlak.
Al met al leuk genoeg om deel 2 te gaan lezen
Leest makkelijk weg, al hebben de hoofdpersonages en gebeurtenissen alleen maar zijdelings met elkaar te maken.
Musch is als een Nederlandse 'Littlefinger' best een onderhoudend personage alleen soms wat vlak.
Al met al leuk genoeg om deel 2 te gaan lezen
January 14, 2026
Geniaal boek, geniaal geschreven. Droge geschiedenis, onleesbare handschriften en oud Nederlands door van Tol omgezet naar een spannend en soms zelfs humoristisch verhaal. Ongelooflijk hoe veel archiefstukken als puzzelstukjes in elkaar passen. Wat moet het een werk zijn geweest om al die stambomen, familieverbanden, vroegere lokaties, wetgeving, maaltijden, gebruiken, enz. om te smeden naar iets wat een lezer van nu kan volgen. Aanrader als je beter wilt begrijpen hoe ons land is gevormd.
Displaying 1 - 30 of 61 reviews