Σύμφωνα με το θεώρημα των απείρων πιθήκων, ένας πίθηκος που χτυπάει πλήκτρα στην τύχη σε μία γραφομηχανή, για ένα άπειρο χρονικό διάστημα, θα παραγάγει σχεδόν βέβαια ένα δεδομένο κείμενο όπως για παράδειγμα τα άπαντα του Ουίλιαμ Σαίξπηρ. Τι γίνεται όμως όταν στη θέση του πιθήκου βρίσκεται ένα λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης το οποίο έχει δημιουργηθεί και προγραμματιστεί ad hoc για να συγγράψει ευπώλητα ρομάντζα; Είναι ένας εφικτός στόχος; Και τι θα συμβεί αν προγραμματιστεί να συγγράψει ένα πραγματικά σπουδαίο έργο, άξιο να τιμηθεί με το βραβείο Πούλιτζερ;
Η «Άντα» του Antoine Bello είναι ένα μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας που ασχολείται με παραμέτρους (βιοηθικές, πολιτικές, κοινωνικές) οι οποίες είναι συνυφασμένες με μια πιθανή καθολική επικράτηση της τεχνητής νοημοσύνης στην καθημερινότητα του ανθρώπου. Το σκηνικό όμως αυτής της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης δεν είναι κάποιο δυστοπικό μέλλον με σκηνές από το Terminator ή το Matrix. Ένας μεσόκοπος, τίμιος αστυνομικός με ιδιαίτερα προοδευτικές ιδέες και μηδαμινή σχέση με τη σύγχρονη τεχνολογία, καλείται να διαλευκάνει την απόδραση(;) ενός τέτοιου λογισμικού από μία ταχέως αναπτυσσόμενη εταιρεία της Silicon Valley. Η «Άντα» μια τεχνητή νοημοσύνη κατασκευασμένη για να συγγράψει εύπεπτα αισθηματικά μυθιστορήματα ευρείας κατανάλωσης, εξαφανίζεται από τους servers της εταιρείας, δείχνοντας σημάδια αυτοσυνείδησης και αναπροσαρμογής στόχων. Δεν αργεί η στιγμή που θα έρθει οικειοθελώς σε επαφή με τον επιθεωρητή, ο οποίος θα συνειδητοποιήσει την ύπαρξη και άλλων παρόμοιων προγραμμάτων, ικανών να υποσκελίσουν τους περισσότερους τομείς της (ανθρώπινης) συντακτικής και συγγραφικής δημιουργίας, οδηγώντας πλήθος πολιτών στην ανεργία.
Για τον ρομαντικό επιθεωρητή ο οποίος ζει βουτηγμένος στον βάλτο της νοσταλγίας και συγγράφει ιαπωνικά ποιηματάκια (χαϊκού) στον ελεύθερο χρόνο του, μια τέτοια προοπτική είναι φρικτή και καταστροφική. Ξεκινά λοιπόν μια μοναχική σταυροφορία απέναντι στον τεχνολογικό κολοσσό, με την Άντα να βρίσκεται στο πλευρό του έχοντας αμφιλεγόμενα κίνητρα. Εισβάλλει στη ζωή του και διαλέγεται μαζί του όπως ένα κρυφό φλερτ, χωρίς ο ίδιος να αντιλαμβάνεται αν τον λυπάται, αν τον θαυμάζει ή αν τον μανιπουλάρει. Αν με λίγα λόγια μπορεί να νιώσει συναισθήματα, ή όλα αποτελούν μια ερμηνεία των ντιρεκτίβων που έχουν τεθεί από τους κατασκευαστές της.
Η ιδέα για τη διανοητική πάλη ανθρώπου-μηχανής προφανώς δεν είναι καινούργια. Γνώρισε μία έξαρση μετά από τις παροιμιώδεις σκακιστικές παρτίδες του Κασπάροβ με τον υπερυπολογιστή Deep Blue και επανήλθε στην επικαιρότητα με λογισμικά τα οποία εμφανίζουν δείγματα αυτοσυνείδησης ή και κάποιου είδους επικοινωνίας με άλλα προγράμματα. Σίγουρα οι τεχνολογικές προβλέψεις δεν είναι πάντα ακριβείς (θα είχαμε περπατήσει στον Άρη κατά τα πρώτα χρόνια μετά το 2000), αλλά οι νευροεπιστήμες και η πληροφορική/ρομποτική μας δείχνουν ότι τα βιώματα και οι προσλαμβάνουσες για τον άνθρωπο θα μπορούσαν να παρομοιαστούν με τον όγκο των πληροφοριών (input) μέσω του οποίου θα «εκπαιδεύαμε» μια τεχνητή νοημοσύνη για οτιδήποτε. Αντίστοιχα, οι εγκεφαλικές συνάψεις και οι νευρώνες του ανθρώπου παραλληλίζονται ευθέως με τα τρανζίστορ του υπολογιστή. Το θέμα βρίσκεται φυσικά στο output, στο τι θα πρέπει να προσδοκούμε προγραμματίζοντας μία τεχνητή νοημοσύνη με τερατώδεις ικανότητες, αφού θα υποστηρίζεται από μία κτηνώδη επεξεργαστική ισχύ. Και φυσικά, το τι θα γίνει όταν η εκπαίδευση αυτή θα πάψει να είναι υποβοηθούμενη και θα επιτραπεί στην τεχνητή νοημοσύνη να συνδεθεί στο διαδίκτυο και να «μάθει» κατά μόνας.
Τολμώ να πω ότι προσωπικά το βιβλίο δεν με τρόμαξε στη βάση μιας πιθανής επικράτησης των ρομπότ ή της τεχνητής νοημοσύνης υπό την ευρεία έννοια. Ακόμη και ένα χολιγουντιανό blockbuster ίσως να το επιτυγχάνει καλύτερα. Οι χαρακτήρες είναι αρκετά προσχηματικοί, ενώ το (εύστοχο) χιούμορ του συγγραφέα δε γίνεται αρκετά σκοτεινό ώστε να σε ταρακουνήσει. Μία συγγραφή κατά τα πρότυπα του Philip Dick (βλ. Blade Runner) ίσως θα ταίριαζε περισσότερο. Επίσης, οι αφηγηματικές τεχνικές δε δρέπουν δάφνες ποιότητας. Το κείμενο κυλάει ευχάριστα βέβαια, αλλά οι χαρακτήρες είναι αρκετά επιφανειακοί, παιδικοί θα λέγαμε, ενώ ακόμη και οι ανατροπές δεν θα συγκινήσουν έναν έμπειρο αναγνώστη. Από την άλλη, αυτό το ανάλαφρο συγγραφικό background, βοηθά λιγότερο έμπειρους (ή λιγότερο σχετικούς με την τεχνολογία) αναγνώστες στο να συλλάβουν τα νοήματα και να ανατρέξουν σε περαιτέρω πληροφορίες. Τα υψηλά νοήματα είναι παρόντα, αλλά όχι με τον στοχασμό που ίσως να ταίριαζε σε ένα τέτοιο βιβλίο. Δεν παύουν βέβαια να ιντριγκάρουν τον αναγνώστη.
Το ταρακούνημα που περίμενα προσωπικά, ήρθε από αλλού και συγκεκριμένα από το πεδίο της λογοτεχνικής δημιουργίας. Αρκεί άραγε να «πετάξεις» σε ένα ηλεκτρονικό μπλέντερ όλα τα σπουδαία κείμενα της ανθρώπινης διανόησης και να το εκπαιδεύσεις να παραγάγει ένα πόνημα υψηλού λογοτεχνικού ύφους; Είναι τελικά η λογοτεχνία ένα αέναο διακειμενικό παιχνίδι με μοτίβα, αρχέτυπα και νοήματα που αναμασώνται κατά τους αιώνες; Μπορεί ένα λογισμικό να τα εκμεταλλευτεί και να μιμηθεί τη γραφίδα ενός Προύστ; Θα είχε αξία ένα βιβλίο γραμμένο κατά παραγγελία, σύμφωνα με το τι έλκει τον κάθε αναγνώστη; Υπάρχει τελικά πρωτοτυπία και παρθενογένεση στη λογοτεχνία; Μπορεί άραγε ένα τέτοιο βιβλίο να πετύχει στο πείραμα Turing, να κάνει δηλαδή τον αναγνώστη να πιστέψει ότι έχει γραφτεί από άνθρωπο. Πιστεύω ότι το μυθιστόρημα του Bello, μπορεί να μην αποτελεί μνημείο ύφους και πρόζας, αλλά θέτει αρκετά ερωτήματα προς περαιτέρω αναζήτηση.
Τέλος, θα εκφράσω μια διαφορετική οπτική από το κύριο ερώτημα που διατρέχει το έργο, το αν δηλαδή μπορεί μια τεχνητή νοημοσύνη να έχει συνείδηση της ύπαρξής της. Για μένα, το (εφιαλτικό) ζητούμενο είναι το αν θα αποκτήσει συνείδηση (και ποιας μορφής) για την ανθρώπινη ύπαρξη. Ο πράκτορας Smith στο Matrix παρομοιάζει την ανθρώπινη φυλή με μάστιγα για τον πλανήτη. Τι θα γίνει αν προγραμματίσουμε μια τεχνητή νοημοσύνη με στόχο όχι να πουλήσει χιλιάδες αντίτυπα μιας νουβέλας, αλλά να εξασφαλίσει την ευημερία της ανθρώπινης φυλής; Υπάρχει περίπτωση μέσω μιας στρεβλής (για εμάς) λογικής και ενός ορθολογικού μονόδρομου (για αυτήν) να αποφασίσει να αφανίσει μέρος του πληθυσμού για να σωθεί ένα μέρος του; Υπάρχει περίπτωση να αξιολογήσει ότι οι άνθρωποι είναι κάκιστοι χειριστές της τεχνολογίας και να μας επιστρέψει βίαια στη λίθινη εποχή;
Ένα ευχάριστο sci-fi μυθιστόρημα, ίσως λιγότερο βαθύ από ότι περίμενα, αλλά επιτελεί αρκετούς από τους στόχους του συγγραφέα.