Musisz tam wrócić. Historia przyjaźni Lusi Gelmont i Zuzanny Ginczanki

by Maria Stauber

Wyjątkowe, spisane przez Marię Stauber literackie wspomnienia o młodzieńczej przyjaźni niezwykłej Lusi Gelmont i Zuzanny Ginczanki – poetki, satyryczki z kręgu Skamandra i „Szpilek”, o której mówili, że w poezji prześcignie Tuwima.

Obie były kobietami wyzwolonymi. Obie łamały stereotypy, obie były zbuntowane i pełne radości. Obu przyszło żyć w strasznych czasach.

Zuzanna zginęła z rąk gestapo w wieku 27 lat. Lusia po wojnie została cenioną lekarką, ale w wyniku antysemickich nagonek zmuszono ją w 1969 roku do opuszczenia Polski.
Wyjątkowość Musisz tam wrócić polega nie tylko na formie, ale przede wszystkim na doskonałym opisie przedwojennej wielokulturowej Polski, zderzonej z okrucieństwem wojny. Temu wszystkiemu przeciwstawiona jest niesłychana afirmacja życia, siły i w końcu ocaleńcza moc poczucia humoru i otwartości na świat.

Zdarzają się ludzie, którzy sami nie tworząc, roztaczają taką aurę, która pomaga innym rozpoznać swoje talenty, wydobyć z siebie i je rozwinąć. Doktor Lusię Stauberową znało wielu artystów, pisarzy, malarzy, aktorów – najpierw leczyła ich mdłe ciała, a gdy się zaprzyjaźnili, ich zbolałe dusze.

Genres: Polish Literature, Biography, Holocaust

272 pages, Paperback

First published May 23, 2018

Reviews

[Anka (sQra) · Rating 3 out of 5]

Zaciekawiła mnie ze względu na postać Ginczanki i lata międzywojenne. Interesująca w formie i treści, za krótka jednak, ledwo liźnięcie, parę anegdot. I tytuł mylący, bo o przyjaźni kobiet bardzo mało, zarys, wszystko gdzieś w tle. Chciałoby się dużo więcej.

[Lada Moskalets · Rating 4 out of 5]

Історія двох дівчат - поетеси Зузанни Ґінчанки і майбутньої лікарки Люсі Ґельмонт, які обидві народилися в російськомовних єврейських родинах у Києві, виховалися в польськомовному Рівному і поїхали завойовувати світ до Варшави. А потім почалася війна і Голокост і вижити змогла лише Люся.
Це цікава книжка, з якої можна багато дізнатися про життя літературних еліт і просто інтелігенції в Рівному чи Варшаві, про радянську і нацистську окупації, про стратегії виживання під час Голокосту. Тут багато фото, деколи зовсім несподіваних. Люся Ґельмонт вижила у Варшаві на фальшивих паперах, не ховаючись, а ведучи напоказ веселий і активний спосіб життя - кімнатні песики, пікніки на пляжі, модний одяг. Вона кожної хвилини розуміла, що її можуть впізнати, вона нічого не знала про долю мами і сестри (які загинули в Рівному) але попри те знаходила сили посміхатися на пляжі. Ці усміхнені воєнні фото - одна з найбільш вражаючих речей.
Найбільшою проблемою для мене став стиль. Авторка - донька Люсі Ґельмонт - писала книжку, коли в її мами почалася деменція і написана вона у формі монологу, зверненого до мами, а також частково розбавленого художніми розповідями про минуле. Діалоги виглядають штучними, стиль надто емоційний. Для родинних спогадів зійде, але в цієї книжки є можливості стати чимось більшим.
В кожному разі, для тих, хто цікавиться тим періодом, літературою і портретом покоління це чудове читання.

[Wojciech Szot · Rating 3 out of 5]

“Po trudnym egzaminie przyjęto do szkoły sto dwadzieścia uczennic, piękne Żydówki z całej Polski”. Gdybyście nie wiedziały i nie wiedzieli o jakiej szkole mowa, to podpowiem - pielęgniarstwa. To oczywiście lapsus językowy - autorka miała zapewne na myśli, że wszystkie Żydówki były pięknymi ludźmi, ale wyszło trochę niezdarnie. Niestety niezdarna jest cała książka Marii Stauber - rozumiem dobre intencje, piękno wspomnień, jestem wyrozumiały wobec męczącej odrobinę formy (jakby rozmowa narratora z główną bohaterką, do której zwraca się “Ty, Lusiu” przeplatana z reportażem historycznym), ale nie mogę nie wypunktować naiwności i infantylności tego tekstu. Najlepszym przykładem jest rozmowa Lusi z Zuzanną. To pierwsza wizyta Lusi w Warszawie. Z Równego wyjeżdża do swojej przyjaciółki, Zuzanny Ginzberg, już częściej Ginczanki, młodej poetki, która podbija stołeczne stalony. I idą sobie po Warszawie i Sulamitka, bo tak też była nazywana, opowiada Lusi o stołecznym życiu rozrywkowym. Scena na kilkanaście stron, w której biorą udział wszyscy prawie święci ówczesnej Ziemiańskiej i okolic, padają nazwiska, anegdotki, opowieści o sytuacjach. Bajkowy wręcz brak realizmu tej sceny irytuje, bo autorka włożyła w usta Ginczanki naiwny obrazek znany nam z wielu książek o “rozrywkowych latach trzydziestych”. To dość atrakcyjna forma streścić tło wydarzeń w dialogu, w którym Ginczanka jest przewodniczką dla nieopierzonej Lusi, ale rażąco naiwna. Dialogi to najsłabsza strona tej książki. Dużo lepiej Marii Stauber wychodzą opisy przedwojennego życia w Równem i choć sporo tu mitologizacji i dość gładkiej opowieści, to pojawiają się momenty wciągające, jak na przykład powtarzający się motyw rozdźwięku pomiędzy Żydami ortodoksyjnymi a asymilatorami, którzy wcale nie byli przyjmowani z otwartymi rękoma w polskim społeczeństwie.

Firma Haberbusch i Schiele była znana wszystkim miłośnikom piwa. Mieli w ofercie zarówno piwa jasne jak i ciemne. Tuwim mówił o jej oczach “Haberbusch i Schiele”. Jedno było niebieskie, a drugie? Według Jana Kotta czarne, Halina Cetnarowicz miała wrażenie, że raczej piwne, a może zielone. A może brązowe? Dość, że oczy Ginczanki przyciągały uwagę mężczyzn i kobiet. Również jej poezja, przechodząca ewolucję od zapatrzonej w skamandrytów i (jednak) młodopolszczyznę do dojrzałej, hardej wypowiedzi młodej kobiety, do dzisiaj jest niezwykłym zjawiskiem, chyba nie w pełni rozpoznanym. “Musisz tam wrócić” to ciekawa zapowiedź biografii Ginczanki, która - jak ćwierkają wróble - powstaje. Ciekawa, ale nieobowiązkowa. W przeciwieństwie do tomu poezji “Mądrość jak rozkosz” w wyborze i z posłowiem Agaty Araszkiewicz. Pisze Araszkiewicz: “Miejmy nadzieję, że ta smagła, piękna twarz zadomowi się w końcu w pamięci naszej historii literatury i nie pozostanie na zawsze przysłonięta mrokami dziejów”. Chciałbym dodać jeszcze, że miejmy nadzieje, że piękno oczu i smagłej twarzy nie zasłonią intrygującej poezji, dzięki której - to znowu Araszkiewicz - staje się ona “ikoną różnorodności”. Wiersz o Chominowej, niezwykłe “non omnis moriar” wszedł do klasyki polskiej poezji, czas na uważną lekturę o Ginczance i Ginczanki. Tam jest wiele więcej. A Lusia Stauber? Smutna to historia, ale też smutne, że książka która mogła być niezwykłą opowieścią o przyjaźni i świecie, w którym tylko można się pogubić, tapla się w niezdarnościach i naiwnościach tak formalnych jak i treściowych. Choć jako popularne czytadło na plażę może przynieść trochę wzruszeń. Ale to już nie dla mnie.

[Agata Ko · Rating 3 out of 5]

Narracja prowadzona przez Marię Stauber powoduje, że od razu nabiera się ogromnej sympatii do głównych bohaterek i trudno zrezygnować z lektury. Opowieść jest poszatkowana i pozostawia niedosyt, ale i tak polecam. Czyta się błyskawicznie.

[Feuerrede · Rating 5 out of 5]

Sięgnęłam w oczekiwaniu na inną książkę o Ginczance, uznałam że w końcu czas na nią w moim życiu, bo tak 2 lata koło niej krążę.

Ciekawy chociaż momentami łatwy do zagubienia się sposób narracji - forma narracji wspomnienowej przeplatana z fabularną.
Ma to swój urok.

Mam ochotę na więcej Ginczanki!

[Marta · Rating 5 out of 5]

Intymna i poruszająca opowieść o przyjaźni dwóch kobiet przerwanej przez Holokaust.
Losy Ginczanki to historia żydowskiej inteligencji w dwudziestoleciu międzywojennym. Mistrzyni polskiego słowa, poetka, porzuciła Równe, by wylądować w centrum warszawskiego życia kulturalnego i kiedy "porzuciła" żydowskość, naziści natychmiast ją do niej "przywołali".

Daję 5 gwiazdek, bo książka mnie bardzo poruszyła, długo z niej nie mogłam wyjść. Mam jednak niedosyt, czekam na kolejne książki o Ginczance.

[Piotr · Rating 4 out of 5]

Dla mnie to opis żydowskiego losu w przedwojennej i wojennej Polsce, opowiedziany przez perspektywę przyjaźnie dwóch kobiet. Spisane przez córkę jednej z nich, co nadaje książce dość intymnego charakteru.

[Liwia Gałuszka · Rating 5 out of 5]

Nie sądziłam, że będzie to tak poruszająca i niezwykła historia 🥹🥹

[Edzia · Rating 2 out of 5]

Nie przemówiła do mnie forma. Tak jakby autorka nie mogła się zdecydować - balansowała ciągle w dość niezręczny sposób między typowo reporterską narracją a beletryzowanymi fragmentami (te wymyślone dialogi Ginczanki i Lusi... ughh), a pomiędzy wplecione zwroty do matki i forma listu/pamiętnika... Nie wyszło to zbyt spójnie. Myślałam też, że faktycznie książka będzie skupiać się na relacji Lusi i Zuzanny, a tak wcale nie było - więcej tutaj historii Żydów w Równem i losów obu kobiet osobno.

[Marta Czepiel · Rating 4 out of 5]

3.75

[אסי]

Teraz, po skończonej lekturze, dalej wpatruję w twarze dziewcząt, które były młodsze ode mnie…

[Meandrycznie · Rating 5 out of 5]

Zuziu…