Η τετράτομη Μεγάλη Ανθολογία Επιστημονικής Φαντασίας δίνει την πληρέστερη εικόνα της εξέλιξης του θαυμάσιου αυτού λογοτεχνικού είδους από τη δεκαετία του 1930 ως τις μέρες μας. Στις 2000 σελίδες της αντιπροσωπεύονται γύρω στους 40 από τους πιο σημαντικούς συγγραφείς με μερικά από τα καλύτερα έργα τους παρουσιασμένα χρονολογικά. Εκτός από τα βιογραφικά σημειώματα, σε κάθε τόμο υπάρχει μια αναλυτική εισαγωγή και, στον τέταρτο, μια εκτεταμένη ιστορία της Ε. Φ. καθώς και πίνακας των κυριότερων σταθμών της εξέλιξής της.
Η Ε.Φ. που γνώρισε μεγάλη άνθηση κυρίως μετά τον Β΄ Π.Π. ασχολήθηκε με όλα σχεδόν τα θέματα που απασχολούν τον σύγχρονο άνθρωπο. Πέρα από την ενασχόλησή τους με τον συνεχή και θαυμαστό αγώνα για την κατάκτηση νέων κόσμων, οι συγγραφείς του είδους έθιξαν και θίγουν προβλήματα κατ' εξοχήν κοινωνικά, όπως ο υπερπληθυσμός, το οικολογικό πρόβλημα, η απειλή του πυρηνικού ολέθρου, η αυτοματοποίηση της παραγωγής κ.λπ. Και προχωρώντας ακόμα πιο τολμηρά ενώθηκαν με τα κύρια ρεύματα της σύγχρονης λογοτεχνίας θέτοντας τα θεμελιώδη ερωτήματα που απασχολούν τον άνθρωπο και αφορούν το νόημα της ύπαρξής του, της ιστορικής του υπόστασης, της δυνατότητας της γνώσης.
Περιεχόμενα ----------------- Isaac Asimov, «Νύχτα» (Nightfall, 1941), μτφ. Ολγα Χατζηαναστασίου H. Bates, «Αποχαιρετισμός στον αφέντη» (Farewell to the master, 1940), μτφρ. Τζένη Μαστοράκη A. C. Clarke, «Αποστολή σωτηρίας» (Rescue Party, 1946), μτφρ. Νανά Τσόγκα H. Kuttner & C. L. Moore, «Η εκλεκτή εποχή» (Vintage season, 1946), μτφρ. Τάσος Σπυρόπουλος Robert Heinlein (ψευδ. Anson MacDonald) «By his bootstraps» (1941), μτφρ. Ανθούλα Ρουμπή R. McKenna, «Ο Γυρισμός του κυνηγού» (Hunter, come home, 1963), μτφρ. Βασίλης Καλλιπολίτης R. Sheckley, «Ειδικός» (Specialist, 1953) μτφρ. Ολγα Χατζηαναστασίου C. D. Simak, «Οριακός παράγων» (Limiting factor, 1949) μτφρ. Ανθούλα Ρουμπή D. A. Stuart, «Λησμονιά» (Forgetfulness, 1937), μτφρ. Τζένη Μαστοράκη A. E. Van Vogt, «Μαύρος Εξολοθρευτής» (Black destroyer, 1939), μτφρ. Μαρία Κονδύλη
Μία νοσταλγική ματιά σε εποχές της επιστημονικής φαντασίας που έχουν παρέλθει ανεπιστρεπτί, από τις εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ, σε μια σχετικά απρόσμενη επανέκδοση.
Αναλυτικότερα, δεδομένου ότι πρόκειται για συλλογή διηγημάτων:
Isaac Asimov, «Νύχτα» (Nightfall, 1941), μτφ. Ολγα Χατζηαναστασίου: ⭐⭐⭐⭐ Το κλασικό διήγημα που αργότερα έδωσε ένα μέτριο μυθιστόρημα, περνάει πολύ καλύτερα το (κοινωνικό και ψυχολογικό) μήνυμα που θέλει να μεταδώσει ο συγγραφέας απ' ό,τι στην επαυξημένη μυθιστορηματική εκδοχή.
H. Bates, «Αποχαιρετισμός στον αφέντη» (Farewell to the master, 1940), μτφρ. Τζένη Μαστοράκη: ⭐⭐⭐⭐ Μπορεί η παρωχημένη τεχνολογία να ξενίσει το σύγχρονο αναγνώστη, ειδικά δεδομένου ότι πρόκειται για έργο επιστημονικής φαντασίας, αλλά αφενός γράφτηκε πριν από 80 χρόνια, αφετέρου, ο τρόμος που προκαλεί είναι γοτθικού τύπου. Επί της ουσίας, έχουμε ένα αριστούργημα γοτθικού τρόμου με επικάλυψη επιστημονικής φαντασίας. Σε καμία περίπτωση δεν αναιρείται η ανατριχίλα της τελευταίας φράσης.
A. C. Clarke, «Αποστολή σωτηρίας» (Rescue Party, 1946), μτφρ. Νανά Τσόγκα ⭐⭐⭐ Μία που το διαβάζεις και μία που το ξεχνάς. Ο Κλαρκ μπορεί να έγινε γνωστός χάρη στις ταινίες που προέκυψαν από τα βιβλία του και τη ματιά του προς το μέλλον, αλλά σαν συγγραφέας ήταν μάλλον μέτριος (σταυρώστε με, θα το λέω και την ώρα που βάζετε τα καρφιά)
H. Kuttner & C. L. Moore, «Η εκλεκτή εποχή» (Vintage season, 1946), μτφρ. Τάσος Σπυρόπουλος ⭐⭐⭐⭐ Μια ωραία ιστορία από το απόλυτο ζευγάρι της "παραλογοτεχνίας" (αν θυμάμαι καλά η Moore δεν ξανάγραψε μετά το θάνατο του Kuttner) με το κλασικό πλέον πρόβλημα της ευθύνης που γεννά η γνώση και των ορίων της παρέμβασης στο παρελθόν.
Robert Heinlein (ψευδ. Anson MacDonald) «By his bootstraps» (1941), μτφρ. Ανθούλα Ρουμπή ⭐⭐⭐⭐ Μπορεί στα μάτια του φρέσκου αναγνώστη να δείχνει λίγο παλιομοδίτικο και κλισέ, αλλά όταν έχεις ασχοληθεί πρώτος με αυτό, δεν είσαι κλισέ, οι άλλοι έχουν αντιγράψει τα μοτίβα σου. Μια τρελλή ιστορία χρονικής λούπας, με έναν ανυποψίαστο πρωταγωνιστή, που τελικά μπορεί να είναι υποψιασμένος. Μαγική στιγμή που κλείνει το μάτι ο Heinlein τρολάροντας, είναι όταν ο πρωταγωνιστής κάνει το τηλεφώνημα.
R. McKenna, «Ο Γυρισμός του κυνηγού» (Hunter, come home, 1963), μτφρ. Βασίλης Καλλιπολίτης ⭐⭐⭐ Πρωτότυπη, για την εποχή που γράφτηκε ακόμη περισσότερο, οικολογική Ε.Φ.
R. Sheckley, «Ειδικός» (Specialist, 1953) μτφρ. Ολγα Χατζηαναστασίου ⭐⭐⭐⭐⭐ Βαθειά υπόκλιση σε ένα μεγάλο μάστορα της επιστημονικής φαντασίας, με ανεπανάληπτη πέννα και χιούμορ. Δυστυχώς για το ελληνικό κοινό, ο Σέκλει έχει μεταφραστεί ελάχιστα (κάποια διηγήματα στην Ωρόρα τη δεκαετία του '90, και κάτι ψίχουλα από "ΑΠΟΠΕΙΡΑ" και εκδόσεις "ΧΡΙΣΤΑΚΟΠΟΥΛΟΣ", τι εννοείτε δεν ξέρετε καν τις εκδόσεις Χριστακόπουλος, δε σας καταλαβαίνω... Α, και πρόσφατα η φιλόδοξα εναλλακτική Άγνωστη Κάνταθ). Τέλος πάντων, στα του διηγήματος: Ο άνθρωπος είναι κομμάτι ενός συνόλου, μιας μηχανής, απλώς δεν το ξέρει. Μια τόσο πεζή σκέψη, μόνο μόνο ο Σέκλι μπορεί να τη αναβαθμίσει σε αριστούργημα. Διήγημα που όσες φορές κι αν διαβαστεί προκαλεί μια ανατριχίλα με την τελευταία του πρόταση (οι παλιοί ήταν μάστορες στις κατακλείδες).
C. D. Simak, «Οριακός παράγων» (Limiting factor, 1949) μτφρ. Ανθούλα Ρουμπή ⭐⭐⭐ Όχι το καλύτερο δείγμα γραφής του Σάιμακ, ούτε όμως και το χειρότερο. Εκτός κι αν στην τελευταία παράγραφο κρύβονται περισσότερα απ' όσα κατάλαβε το φτωχό μυαλό μου. Μια αποστολή σε ένα πλανήτη, ανακαλύπτει ότι δεν πρόκειται παρά για μια μεγάλη μηχανή, αλλά ο σκοπός της παραμένει άγνωστος, μέχρι που... (τα υπόλοιπα να τα διαβάσετε). Όσοι δεν ξέρετε τον Σάιμακ, η μισή μόνο ντροπή δική σας, γιατί ούτε και αυτός έτυχε επαρκούς πετάφρασης εν Ελλάδι, παρά το γεγονός ότι υπήρξε ο τρίτος Grand Master της Επιστημονικής φαντασίας μετά τον Ροβερτ Α. Heinlein και τον Jack Williamson. Ναι, πριν τον Κλαρκ και τον Ασίμοφ που το εκδοτικό κατεστημένο σάς πασάλειβε στη μούρη επί δεκαετίες για μέτρια βιβλία που έγιναν ταινίες.
D. A. Stuart, «Λησμονιά» (Forgetfulness, 1937), μτφρ. Τζένη Μαστοράκη ⭐⭐⭐ Μέτριο, με καλή ανατροπή για την εποχή του. Η επανασύνδεση δύο απομακρυσμένων πολιτισμών έχει μη αναμενόμενα αποτελέσματα για το πιο ακμαίο από τους δύο.
A. E. Van Vogt, «Μαύρος Εξολοθρευτής» (Black destroyer, 1939), μτφρ. Μαρία Κονδύλη ⭐⭐⭐⭐ Λοιπόν, αυτό το διήγημα είναι για 5 αστεράκια ή για ένα. Έτσι, αποφεύγοντας το Σολομώντειες λύσεις, έβαλα 4 😜. Αρπακτικό σε απογυμνωμένη περιοχή/πλανήτη, δέχεται την επίσκεψη ανθρώπινης αποστολής... Δύο apex preadators σε μια περίεργη σύγκρουση, όπου παρά την ισχύ των "όπλων" κάθε πλευράς, τις νίκες στα σημεία, αλλά και την τελική, τη δίνει η ευφυΐα.
Και τώρα θα με ρωτήσετε γιατί έβαλα 3⭐ στο βιβλίο, ενώ έχω μόνο 2 τριάρια στα επί μέρους διηγήματα και τα άλλα ψηλότερα: όχι, δεν οφείλεται στη μετάφραση, ούτε στις επιμέλειες, που στέκονται στο ύψος τους. Οφείλονται στο ότι η ποιότητα του αντικειμένου βιβλίο (σε αντίθεση με το περιεχόμενο) θυμίζει προσφορά κυριακάτικης εφημερίδας. Μη με στραβοκοιτάτε, δεν ήθελα πολυτελή δερματόδετη έκδοση (ήθελα), αλλά κάτι λίγο πιο ποιοτικό που να τιμά μια νοσταλγική ματιά στην επιστημονική φαντασία του παρελθόντος. Κάτι που, προφανώς, ισχύει και για τα 5 βιβλία της σειράς. Οι αγγλοσάξονες που τυπώνουν hardcovers για μας τους παράξενους, χαζοί είναι;
Πέρα από τον μεγαλειώδη Χάινλαϊν και τον κλασικότατο Ασίμοφ, υπάρχουν και ένα δυο διηγήματα που διαβάζονται πολύ ευχάριστα, αλλά κατά τα άλλα η επιλογή είναι κάπως περίεργη. Λες και ο ανθολόγος δεν ήθελε να διαλέξει τα καλύτερα των συγγραφέων τους, πολλοί από τους οποίους είναι γνωστοί και καλοί. Ουσιαστικά κάτι τέτοιο λέει και στον πρόλογο, αλλά ανάθεμα κι αν κατάλαβα το σκεπτικό του. Θα έβαζα τρία αστεράκια, αλλά το τελευταίο του βαν Βογκτ είναι τόσο ασχολίαστο που αξίζει να κόψω ένα αστέρι μόνο γι' αυτό. Οι μεταφράσεις σε ορισμένα διηγήματα επίσης είναι τραγελαφικές.
Η ανθολογία αυτή πρωτοεκδόθηκε από τον Εξάντα την δεκαετία του '70 και για την εποχή της σηματοδότησε μια σημαντική πρωτοβουλία εισαγωγής του Έλληνα αναγνώστη στην επιστημονική φαντασία. Την πρώτη έκδοση της φιλόδοξης τετράτομης σειράς κοσμούσαν υπέροχα εξώφυλλα ζωγραφισμένα από την Ελληνίδα καλλιτέχνη Γιώτα Καλλιακμάνη (σήμερα είναι εξαιρετικά δυσεύρετα και αποτελούν collector's items) ενώ οι μεταφραστές περιελάμβαναν σημαντικά ονόματα όπως η Τζένη Μαστοράκη.
Ως προσπάθεια η ανθολογία αυτή έχει δρέψει πολλούς επαίνους, ειδικά από όσους είναι φανατικοί αναγνώστες του είδους. Εγώ δεν ανήκω σε αυτούς και δεν μπορώ να πω ότι ενθουσιάστηκα από τα αφηγήματα αυτά που όλα ανήκουν στη πρώτη γενιά της ΕΦ του 20ου αιώνα, λίγο πριν τη λεγόμενη "χρυσή εποχή" του είδους. Υπάρχει μια σχεδόν naive λογοτεχνική γραφή που νομίζω προσιδιάζει στις φτηνές περιπέτειες (pulp fiction) που κυκλοφορούσαν κατά εκατοντάδες την περίοδο εκείνη. Φυσικά οι μεγάλοι του είδους όπως ο Asimov και ο Clarke ξεχωρίζουν ήδη από την πιο επεξεργασμένη "επιστημονική" τεκμηρίωση των αφηγήσεων τους αλλά στο σύνολό τους οι ιστορίες αυτές μού φάνηκαν άσχημα γερασμένες.
Αυτό που νομίζω ότι αξίζει ωστόσο, είναι μια παράλληλη ανάγνωση τους ως μαρτυρίες της έντονα σεξιστικής, και κάποτε υφέρπουσας ρατσιστικής οπτικής των συγγραφέων. Αυτό βέβαια είναι ίδιον πολλών και διαφορετικών ειδών "φανταστικής λογοτεχνίας" αλλά σε αυτές τις δεκαετίες που καλύπτει ο συγκεκριμένος τόμος το πρόβλημα φαίνεται περισσότερο στις συνδηλώσεις των κειμένων. Από την άλλη δεν λείπουν και οι ιστορίες όπου το ταξίδι στον χωροχρόνο επιτρέπει τον αναστοχασμό του ανθρώπου πάνω στην (αυτό)καταστροφική του έπαρση, ειδικά σε θέματα οικολογίας ή ανωτερότητας σε σχέση με άλλα έμβια όντα.
Γενικά η επανέκδοση αυτής της δυσεύρετης ανθογίας (που συνοδεύεται και από μια καινούργια αν και σύντομη εισαγωγή), χωρίς να με απογειώσει μού άνοιξε την όρεξη για περισσότερα διαπλανητικά και χωροχρονι��ά ταξίδια!
Ξαναδιαβάζοντας μετά από 35 χρόνια μια άκρως ενδιαφέρουσα ανθολογία κλασσικών συγγραφέων της Ε. Φ. εντυπωσιάστηκα από το πόσο φρέσκια και εμπνευσμένη παραμένει η πλειοψηφία των διηγημάτων. Εξαιρετικά η αριστοτεχνικη στο χτίσιμο της αγωνίας Νύχτα, η πεσιμιστικη και καυστική Εκλεκτή Εποχή, το χιουμοριστικο By his bootstraps... Κορυφαία στιγμή όμως ο αγωνιώδης πρόγονος του Alien Μαύρος εξολοθρευτής!!