Η γλώσσα, τα λάθη και τα πάθη, Α΄ τόμος

Η γλώσσα, τα λάθη και τα πάθη #1

by Γιάννης Η. Χάρης

Κείμενα για την κινητικότητα της γλώσσας, κείμενα για ορθογραφικά και συντακτικά ζητήματα, για ξενισμούς και άλλα δάνεια, από αυτά που επηρεάζουν και διαμορφώνουν μπροστά στα μάτια μας τη γλώσσα. Κείμενα θεωρητικά, αλλά και κείμενα πρακτικά, με πρακτικές οδηγίες και χαρακτηριστικά παραδείγματα.
Δηλαδή βιβλίο ώς έναν βαθμό και για λάθη, που επιχειρεί όμως να διαφοροποιηθεί διπλά από τη λαθοθηρική φιλολογία: καταρχήν προγραμματικά, καθώς δεν εξετάξει λάθη από γραπτά μαθητών και φοιτητών, που παρουσιάζονται για να τεκμηριώσουν -κι εδώ είναι το δεύτερο σημείο διαφοροποίησης- τη "φτωχή" γλώσσα των νέων, και γενικότερα την "παρακμή" ή και το "θάνατο" της γλώσσας· ούτε λάθη ανθρώπων που τους αιφνιδιάζουν στο δρόμο, χώνοντάς τους ένα μικρόφωνο στο στόμα και με μια κάμερα απένταντι.
Είναι λάθη δικά μας, λάθη από επαγγελματίες του λόγου, από δόκιμους δημοσιογράφους, μεταφραστές, συγγραφείς, όπως και λάθη από λαθολόγους, τιμητές της γλώσσας των νέων και γενικότερα της σημερινής γλώσσας.
Και είναι έτσι σκόπιμα διαλεγμένα τα λάθη όχι για να δείξουν το φόρο που πληρώνουμε όλοι μας στην κοινή αγραμματοσύνη, όπως έλεγε ο Κοραής, αλλά κυρίως για να φανεί αυτό που αποτελεί κοινό τόπο κι ωστόσο πάντα το ξεχνούμε: πως η εκμάθηση της γλώσσας είναι τεράστια υπόθεση, πως ο αγώνας για την κατάκτηση της γλώσσας είναι αγώνας ζωής.

Genres: Nonfiction

532 pages, Paperback

First published January 1, 2003

About the author

Ο Γιάννης Η. Χάρης υπήρξε επιμελητής εκδόσεων από το 1971 έως το 2002, συνεργαζόμενος με εκδοτικούς οίκους και οργανισμούς όπως ο Ολκός, το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, ο Ίκαρος και το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Δίδαξε ελληνικά σε αμερικανικά προγράμματα σπουδών, μελέτησε βυζαντινή μουσική κοντά στον Σίμωνα Καρά και συμμετείχε στην Ελληνική Βυζαντινή Χορωδία του Λυκούργου Αγγελόπουλου. Μετέφρασε το έργο του Μίλαν Κούντερα, λαμβάνοντας το βραβείο ΕΚΕΜΕΛ (2011). Από το 1999 έως το 2022 υπήρξε τακτικός επιφυλλιδογράφος σε μεγάλες εφημερίδες, ενώ δίδαξε σεμινάρια για μεταφραστές στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Τα βιβλία του για τη γλώσσα και την κοινωνία γνώρισαν μεγάλη απήχηση. Το 2024 αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου Πατρών.

Reviews

[Vassilis MJ · Rating 4 out of 5]

Οι επιφυλλίδες στον εβδομαδιαίο τύπο (ιδίως βιβλιοφιλικού/γλωσσικού περιεχομένου) αποτελούσαν ανέκαθεν το πρώτο τμήμα της εφημερίδας στο οποίο ανέτρεχα. Η συγκέντρωση (σε δύο τόμους) αρθρογραφίας γλωσσικού περιεχομένου είναι μια πολύ καλή ιδέα, προκειμένου να υλοποιηθεί ένα εύληπτο έργο εκλαϊκευμένης επιστήμης. Ο Γιάννης Χάρης, με κατανοητή γλώσσα και ευσύνοπτες αναλύσεις, καταπιάνεται με πολλά από τα φλέγοντα ζητήματα της συγχρονίας αλλά και της διαχρονίας της ελληνικής γλώσσας.

Από την Αρχαία Ελλάδα στα ελληνιστικά χρόνια και από τον αττικισμό στην καθιέρωση του πολυτονικού και από τη Δίκη των Τόνων στη γλωσσοεκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 76’, ο συγγραφέας απενοχοποιεί τα γλωσσικά λάθη και εγκύπτει σε όσα είναι συνυφασμένα με ιδεολογικές παραμέτρους. Η βίαιη επιβολή των λόγιων τύπων στηλιτεύεται ανοιχτά, καθώς θεωρούνται φορείς εξουσιαστικού λόγου και ως μέσα τα οποία υπονομεύουν τα συνομιλιακά αξιώματα, στο όνομα μιας δήθεν καλλιέπειας. Η διαμάχη καθαρεύουσας και δημοτικής, μαζί με τα απότοκά της, διατρέχει το δίτομο έργο ως κύριος θεματικός άξονας.

Δε λείπει φυσικά και ο αντικειμενικός σχολιασμός γλωσσικών εγχειριδίων, λεξικών κλπ. τα οποία μονοπώλησαν το ενδιαφέρον (θετικά ή αρνητικά) της γλωσσολογικής και εκπαιδευτικής κοινότητας. Όλα τα ανωτέρω με τεκμηριωμένο, σαφή και ελαφρώς σκωπτικό τρόπο. Ο δημοσιογραφικός λόγος κατά περιπτώσεις κουράζει λίγο τον αναγνώστη, θυμίζοντάς του ότι δεν αποτελεί ένα ενιαίο σύγγραμμα, αλλά ένα μίγμα άρθρων, με αξιοθαύμαστη πάντως συνοχή και συνεκτικότητα μεταξύ των επιμέρους δημοσιεύσεων. Η διαπραγμάτευση του έργου μοιάζει κατά διαστήματα κάπως μονόπλευρη, αλλά δεν είναι εμμονική, με την εξαίρεση ίσως της επιστολιμιαίας αντιπαράθεσής του με τον Γ. Μπαμπινιώτη. Σε ένα επίτομο έργο, Ο αγώνας λόγων στον οποίο επιδίδεται με τον γνωστό καθηγητή γλωσσολογίας κουράζει τον αναγνώστη, πολύ περισσότερο από ότι σε μια εβδομαδιαία επιφυλλίδα. Αξίζει πάντως να διαβάσει κάποιος προσεκτικά τις επισημάνσεις του συγγραφέα, ιδίως πάνω στο Λεξικό Μπαμπινιώτη.

Ο Γιάννης Χάρης προτάσσει την αξία μιας χρηστικής και επικοινωνιακής γλώσσας, σε βάρος διάφορων γλωσσικών υβριδίων γεμάτων γλωσσικά απολιθώματα. Λαμβάνοντας υπόψη ότι η εν λόγω αρθρογραφία δημοσιεύτηκε από το 1999 και εξής, υπάρχουν γλωσσικές παράμετροι οι οποίες έχουν μεταβληθεί έως σήμερα, κάτι που προοικονομεί και ο ίδιος ο συγγραφέας, αναφέροντας ότι το λάθος του σήμερα ενδέχεται να είναι η γλωσσική νόρμα του αύριο. Επίσης, ο ψαγμένος φιλόλογος γνωρίζει ότι πλέον έχουν μεσολαβήσει έργα όπως το Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών, το οποίο θα ήταν ευχής έργον να είχε παρουσιαστεί αντιστικτικά προς τα υπόλοιπα λεξικά που σχολιάζονται από τον συγγραφέα.

Ένα ενδιαφέρον και αξιόλογο πόνημα με κοινωνιογλωσσολογίες, φωνολογικές, πραγματολογικές, σημασιολογικές, ιστορικοσυγκριτικές αποχρώσεις, περιγραφικό και όχι ακραιφνώς ρυθμιστικό όπως διάφορα «εγχειρίδια καλής χρήσης της γλώσσας» που έχουν εκδοθεί κατά καιρούς.