Putopisi

by Miloš Crnjanski

И зато пре него што почнем писати о изложбама, о парламентима, и о курсу франка, пустите ме да, још једном, станем уз једно дрво што пупи и штапићем изударам по њему брзојав: да трава зелени, и да се сетите вечности.

498 pages, Hardcover

Published January 1, 1966

About the author

Miloš Crnjanski (in Serbian Cyrillic: Милош Црњански, pronounced [mîlɔʃ t͡srɲǎnskiː]) was a poet of the expressionist wing of Serbian modernism, author, and a diplomat. He initially wrote poetry but later turned to prose fiction and drama, as well. He wrote about his disillusionment, the futility of war and the destruction of his country.

Crnjanski was born in Csongrád, present day Hungary in 1893. His father was a municipal notary. The family moved to Temesvár (now Timisoara in Romania), where he grew up in a Serbian environment, favouring Serbian nationalism. After high school, he studied in Rijeka and then Vienna. After the assassination of Franz Ferdinand, he was persecuted like other Serbs and then drafted into the army to fight the Russians. He was wounded in 1915, spending time in a hospital in Vienna. He was later sent back to the Italian front. He then studied art history and philosophy in Vienna and graduated from the University of Belgrade, where he had edited the student newspaper. He later worked as a teacher, a newspaper editor and an embassy press attaché in Berlin and then in the Yugoslav Embassy in Rome. He also worked as reporter in Spain during the Spanish Civil War. In World War II, he escaped to London, where he remained after the war, becoming a British citizen. He worked in Hatchards, the bookshop, while his wife sewed dolls dresses for Harrods. He returned to Belgrade, Serbia in 1965, where he died in 1977.

Reviews

[Milica · Rating 5 out of 5]

Što se tiče „Pisama iz Pariza”, dovoljno će biti citirati jednu rečenicu:
„Vi znate da ja imam ludu teoriju ʼsumatraizmaʼ: da život nije vidljiv, i da zavisi od oblaka, rumenih školjaka, i zelenih trava čak na drugome kraju sveta...”

[m. · Rating 3 out of 5]

Što više starim, to mi ređe Crnjanski prija. Uglavnom se utisak svodi na ritmičko preplitanje posleratnog beznađa sa ničim izazvanim (retko motivisanim?) sumatraističkim i duhovnim uzletima. Ako ćemo iskreno, više mi beznađe deluje kao autentično piščevo osećanje i svetonazor, dok ove poletne deonice više izgledaju nametnuto, kao "da, ajde da demonstriram poetiku koju zagovaram". Što duže sumiram utiske i pokušavam da ih ovde zapišem - to mi više raste iritacija zapravo. Čini mi se da Crnjanski generalno više voli da priča o svojoj poetici, no što je primenjuje. Sećanje mi je slabo i varljivo, ne znam da li je tako bilo i u "Dnevniku o Čarnojeviću".

Elem, dok je u Parizu, dok nam pruža svedočanstva o kulturi, umetnosti, književnosti posleratne Francuske, Crnjanski je izgubljeni čovek, vidno neimpresioniran i Sezanom i Renoarom, Matisom, operom, pozorištem, pa i izložbama drugih zemalja. Dva citata koja najbolje posreduju atmosferu tih pisama:
"(...) Ja ne verujem u budućnost. Pišem ovako samo zato što se povodim za modom, a sad je moda verovati u budućnost."
"Mladići su u 18. veku ispitivali život, u 19. veku su ga kritikovali, a u 20. su ga prezreli i traže, mesto njega, nove i dublje prostore."

Inače, pre Pariza, pisac kreće iz Beča, put Minhena ka Francuskoj. Osećanje je već u germanskim predelima rezignirano. Tako za Beč čitamo "Kako je smešan sad taj grdni grad koji nam je oduzimao rumenilo sa lica. Pradeda, deda, otac, i ja, svi smo tu izgubili veru."

Tek u poslednjem pismu (Finistere), kad pisac napušta Pariz i boravi na zapadu Bretanje, na Atlantiku, dolazi do nenadmašnih opisa prirode, kosmičke povezanosti spoljašnjeg sveta i onog duhovnog, unutrašnjeg u čoveku, što ga pokreće i održava. No, opet, zašto tek po iskoraku iz Pariza? Da li su daljina i odsustvo civilizovanog preduslov za ostvarenje i prožimanje bezuslovne ljubavi? Ili se pisac na kraju ogorčenih pisama o Parizu, ipak dosetio da pridoda jedno kao primer poetike koju želi da piše? Neodlučna sam. Nekoliko lepih citata iz tog poslednjeg i sudu migoljećeg pisma:

"Video sam bretonske stene, oblake koji donose magle sa južnog, ledenog mora, i pokoje stablo, čiju ću nepoznatu boju odneti u dužicama svojih očiju da je raspem po našim proplancima. Ko zna, nisu li, već davno u vezi, i nije li i to ljubav."

"Isprva, kad sam ga pitao o buri, tešio me je da ih ovde i nema; a sad, kad sam mu priznao da sam radi toga i došao, obećava mi buru koja će tresti stene i zasipati krov hotela."

"Nikoga nema, osim nas, u ovoj kući, gde je uvek mrak, i gde se i danju hoda sa svećom."

"Pričah im o katoličkim kaluđerima, u Temišvaru, kod kojih sam učio grčki i koji su me mrzeli i mučili, jer moje ime nisu mogli da pomađare. Ali sam brzo dodao da sam đak Kineza, koji su prvi videli da je sve ljubav: i da ću ja sad tu ljubav, koja je bila samo fizička i etička moć, pretvoriti u metafizičku snagu. I dok su, dosad, ljubavi koordinirane, i ljubavno bile vezane samo stvari naporedo, ja ću ljubavlju vezati i ono što je daleko jedno od drugoga, i naći vezu između bića nejednakih: osmeh koji utiče na travu, bezbrižnost koju daju vode, i mir koji nam daju bele zavejane jele."

______________________

Inače, formalno, pisma kao takva se naslanjaju na Dučićeva, nema adresata, ovde ni datuma, samo godina na kraju - 1921.
Žanrovski - miks eseja i ispovedno lirskih deonica.

[Mladenka Orlić · Rating 4 out of 5]

Zaljubiš se u Crnjanskog, tako iznenada, i onda te to boli. Mnogo boli. Gde se gasi ova bol, što prosijava, iz svega na svetu, povezanog, očajem, očajem Crnjanskog? Gledam zelene suvenire iz Beča, i kesicu carskog čaja, i žalim, što sam se zaljubila, u Crnjanskog, koji mi je bio, a i dalje to pomalo jeste, nepodnošljiv. O, Crnjanski, jesam li se ja to kroz tebe zaljubila, konačno, u sebe?

[Kristina Vukovic · Rating 5 out of 5]

Prijatna.