Ξανά στη Σαλονίκη: Η μετέωρη επιστροφή των Ελλήνων Εβραίων στον γενέθλιο τόπο

by Λέων Α. Ναρ, Στράτος Ν. Δορδανάς (Foreword)

Η επώδυνη ανασυγκρότηση της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης (1945-1946) και η καταγραφή των εμποδίων που συναντούσε η επανένταξη των Εβραίων στη συλλογικότητα της πόλης. Οι διαρκείς προσπάθειες για την επανάκτηση των κατασχεμένων ακινήτων και η απροθυμία του κράτους να έρθει σε αντιπαράθεση με τους μεσεγγυούχους. Η μεταπολεμική λεηλασία του κατεστραμμένου νεκροταφείου της Κοινότητας και οι συνθήκες κάτω από τις οποίες έδρασε η Υπηρεσία Διαχείρισης Ισραηλιτικών Περιουσιών.

Ο Λέων Α. Ναρ, αξιοποιώντας πλουσιότατο αρχειακό υλικό, αξιολογεί τις συνθήκες που επικράτησαν τα δύο πρώτα χρόνια της μεταπολεμικής ανασύστασης της Κοινότητας, η οποία, χωρίς να απομακρύνεται από τον κλονισμό που υπέστη, προσπαθεί να εξοικειωθεί σταδιακά με τη διαχείριση της νέας πραγματικότητας.

184 pages, Paperback

First published November 8, 2018

About the author

Ο Λέων Α. Ναρ γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1974. Σπούδασε Κλασική Φιλολογία στο Α.Π.Θ. και έκανε μεταπτυχιακές σπουδές Νεοελληνικής Φιλολογίας, Βιβλιολογίας και Διδακτικής της Λογοτεχνίας στο ίδιο Πανεπιστήμιο (2000). Το 2007 αναγορεύτηκε Διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας του Α.Π.Θ. ενώ τον Δεκέμβριο του 2017 ολοκλήρωσε τη μεταδιδακτορική έρευνα στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.

Το 2007 εξέδωσε (σε συνεργασία με τον Γιώργο Αναστασιάδη και τον Χρήστο Ράπτη) το βιβλίο "Εγώ ο εγγονός ενός Έλληνα, η Θεσσαλονίκη του Νικολά Σαρκοζί" (Καστανιώτης) το οποίο μεταφράστηκε και στα γαλλικά. Το 2009 εκδόθηκε (Γαβριηλίδης) το δίτομο έργο του με τίτλο "Γιωσέφ Ελιγιά, Άπαντα", ενώ την ίδια χρονιά επιμελήθηκε το επετειακό λεύκωμα "25 χρόνια Ιανός". Το 2011 κυκλοφόρησε (Καπόν) το βιβλίο του με τίτλο "Θεσσαλονίκη 1912-2012, το μέλλον του παρελθόντος, μια διαφορετική αφήγηση της ιστορίας" (με φωτογραφίες του Γιώργη Γερόλυμπου), και η μελέτη "Ισραηλίτες βουλευτές στο Ελληνικό κοινοβούλιο (1915-1936)" (Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων). Το 2014 κυκλοφόρησε το βιβλίο "Το παιχνίδι της εξέδρας, σχολιασμένα συνθήματα από τα ελληνικά γήπεδα" (Μεταίχμιο). Τέλος, το 2017 κυκλοφόρησε (Ευρασία) το θεατρικό έργο του "Δεν σε ξέχασα ποτέ" (μαζί με cd των σεφαραδίτικων τραγουδιών της ομώνυμης παράστασης), που ανέβηκε από το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος το 2017.

Κείμενά του για θέματα φιλολογίας, ιστορίας και λογοτεχνίας, καθώς και βιβλιοκρισίες του έχουν δημοσιευτεί σε συλλογικούς τόμους, περιοδικά (έντυπα και ηλεκτρονικά), ενώ έχει επιμεληθεί 6 βιβλία (ιστορικού περιεχομένου και παιδικής λογοτεχνίας). Είχε μόνιμη στήλη στις εφημερίδες 'Έθνος' (2017-2018) και 'Μακεδονία της Κυριακής' (2006-2008). Γράφει στο Parallaximag.gr και στο περιοδικό 'Θεσσαλονικέων Πόλις'. Εργάζεται ως φιλόλογος στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ανατόλια της Θεσσαλονίκης.

Reviews

[Xenia Germeni · Rating 4 out of 5]

Ξανά στη Σαλονίκη" ! Ο τίτλος εστιάζει στην επιθυμια των Ελληνών Εβραίων της Θεσσαλονίκης στο εσωτερικό πρόσταγμα "Ξανά στη Ζωή". Ποια ζωή και ποια επιστροφή και για πόσο αριθμό πληθυσμού της Εβραικής Κοινότητας ωστόσο δικαιούμαστε να μιλάμε, ύστερα από τόσα χρόνια ; Με συστηματική ανάλυση αρχειακού υλικού τόσο της Ι.Κ.Θ. όσο και της εφημερίδας Ισραηλιτικόν Βήμα από το 1945 έως 1947, η μεταδιδακτορική διατριβη του Λέοντα Ναρ έρχεται να απαντήσει σε ερωτήματα και προβληματισμούς που αφορουν: 1) την ρητορική της αντιπαράθεσης της μεταπολεμικης Ι.Κ.Θ. με το κράτος (1945-47) σχετικά με τις προσπάθειες επανάκτησης των λεηλατημένων και κατασχεμένων περιουσιών (κινητών και ακίνητων) των μελών της Κοινότητας 2) τον αγώνα της ίδιας της Κοινότητας σχετικά με την εφαρμογή και λήξη νομοθετικών πράξεων που αφορούσαν την ταυτότητα, την περιουσία και την κοινωνική δομή των μελών της (Ν.205/1945 και μεταφορά της περιουσίας σε 'μεσεγγυούχους' Ελληνες πολιτες, 3) την ένταση των σχέσων μεταξύ Ι.Κ.Θ., Υ.Δ.Ι.Π. μετέπειτα Κ.Υ.Δ.Ι.Π., Joint, 4) την προσπάθεια να ξαναβρουν τα πατήματα και την αξιοπρέπεια τους άνθρωποι που καταπατήθηκε η προσωπικοτητα, η τιμη και η αξιοπρέπεια τους τόσο από τις Κατοχικές Δυνάμεις, όσο και από τους ανθρώπους της διπλανής πόρτας, αλλά και από τους δοσιλογους και προδότες, 5) την ρητορική της εκδικησης της και της απονομης δικαιοσυνης, 6) Την προσπάθεια αποκατάστασης του νεκροταφείου και των αρχείων ενος κόσμου, που αφανίστηκε και βρέθηκε σε "ομηρία", 7) την πρώτη προσπάθεια κοινοτικών μεταπολεμικων εκλογών, που έδωσαν την δυνατότητα να ακουστουν οι αναγκες και οι υποδείξεις των μελών της κοινότητας, 8. ο ρόλος και η συμβολή της εφημερίδας Ισραηλιτικόν Βήμα, στην ανάδειξη των παραπάνω προβληματικών. Τέλος θα πρέπει να υπογραμμίσουμε οτι το παρόν δεν αποτελεί απλώς άλλη μια βιβλιογραφική μελετη της ιστορίας και γενοκτονίας των Ελληνων Εβραίων, είναι ένα αναπόσπαστο κομμάτι της ανάγκης να μην ξεχαστει και να μην σβηστεί τιποτα από τη μνήμη μας. Αντίθετα μας βοηθά να αγκαλιάσουμε με στοργή, κατανόηση και σεβασμό τα ίδια τα θυματα, τους ομηρους, τους επιζησαντες και να ανάψουμε ένα κερί στη μνημη τους. Εδώ κλείνω με ένα απόσπασμα από το βιβλιο της Ρικα Μπενβενιστε, Λουνα :" Χωρίς την ψευδαίσθηση της 'γνώσης', μακριά από τον πειρασμό της εξημέρωσης, όπως όταν νομίζουμε ότι κατανοούμε τα βάσανα των άλλων, επιδίωξα την απλή-εκ των υστέρων, παντα-διάσωση από την αφάνεια. Όταν δεν προυποθέτει μια δήθεν γνωστή ιστορία, η ιστορική αφήγηση μπορεί αν μη τι άλλο, να έχει μια στοχαστική λειτουργία. Αλλά, ακόμη κι αν αυτό δεν συμβεί, τότε-έτσι κι αλλιώς-ας είναι ένα kaddish για τη Λουνα". Ενα kaddish για την μετεωρη επιστροφή και τη μετεωρη μνημη ενος Ολοκαυτώματος στη Σαλονικη.

[Yiannis · Rating 4 out of 5]

Εξαιρετική μελέτη, αναπλάθει μιαν εποχή που θέλουμε από τη μια να ξεχάσουμε από ντροπή κι από την άλλη την κρατάμε ως αείφωτη λυχνία, να τροφοδοτεί τη μνήμη.

[Eva · Rating 4 out of 5]

Σημαντική μελέτη, που ενισχύει ουσιαστικά τη (μικρή) βιβλιογραφία πάνω στο θέμα!

[Ophelia Dimopoulou · Rating 3 out of 5]

Το ευσύνοπτο αυτό βιβλίο, μπορεί να αποτελέσει βάση για περισσότερο ενδελεχή έρευνα αυτής της “πικρής” περιόδου. Μη γελιόμαστε. Κόσμος που εξοντώθηκε βίαια και λησμονήθηκε άδικα! Οι επιστροφή δεν ήταν καθόλου ρόδινη! Οι Έλληνες Εβραίοι αντιμετώπισαν αναρίθμητα προβλήματα: περιουσιακά (σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις οι περιουσίες τους λεηλατήθηκαν από ναζί και ”συμπατριώτες”), ζητήματα περίθαλψης, στέγασης, εργασίας. Ξεκίνησαν από,το μηδέν να ξαναφτιάξουν τη ζωή τους κι ως φόρο τιμής για τους συνανθρώπους, συμπατριώτες που χάθηκαν. Υπήρξε ο περιβόητος προδότης Βιτάλ Χασόν που άρπαξε περιουσίες κι έστειλε στα κρεματόρια πολύ κόσμο και δίκαια οδηγήθηκε σε δίκη και καταδικάστηκε. Υπήρξαν όμως και εξαιρέσεις, απλών ανθρώπων και της Αντίστασης που βοήθησαν να γλυτώσουν πολλοί Εβραίοι. Μεταπολεμικά όμως το κράτος κωλυσιέργησε αδικαιολόγητα, Η Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης έπρεπε να ανασυσταθεί να να εξαρτάται από τη βοήθεια της UNRA, της Joint κι άλλων κοινοτήτων του εξωτερικού. Η επιστροφή δε μπορούσε να επουλώσει τις βαθιές πληγές.

[Georgina Koutrouditsou · Rating 5 out of 5]

Μια εξαιρετικά προσεγμένη μελέτη για ένα θέμα που δεν έχει ερευνηθεί (ακόμη) όσο θα έπρεπε.
Σε μια εποχή που πλήθος βιβλιογραφικών έργων και μελετών αναζητούν θέση στη βιβλιοθήκη μας,το παραπάνω έργο ξεχωρίζει τόσο για τη θεματική του, όσο και για την ανάδειξη των ζητημάτων αντιμετώπισης και ερμηνείας της τοπικής ιστορίας μιας περιοχής.

[Christinesoli · Rating 4 out of 5]

Όσα βιβλία και να έχω διαβάσει σχετικά με τη γενοκτονία των Εβραίων κατά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, συνήθως ασχολούνται είτε με τη περίοδο πριν την άνοδο του Ναζισμου είτε με τη περίοδο του πολέμου. Και μέχρι να διαβάσω τη περιγραφή αυτού εδώ του βιβλίου δεν είχα σκεφτεί ποτέ πως μπορεί να ήταν η επιστροφή των ανθρώπων που κατάφεραν να επιζήσουν.
Σε αυτή εδώ τη μελέτη του, ο Λέων Ναρ εστιάζει στα δυο πρώτα χρόνια της μεταπολεμικής Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, τις συνθήκες που επικράτησαν και τα εμπόδια που συνάντησε η επανένταξη της στη συλλογικότητα της πόλης.
Είναι ένα εξαιρετικό βιβλίο για μια ιστορική περίοδο που δεν γνωρίζουμε πολλά και δεν δυστυχώς για την οποία δεν έχουμε αναρωτηθεί αρκετά. Επίσης είναι μια εξαιρετική ευκαιρία να διαβάσεις κάτι για το οποίο σίγουρα δεν γνωρίζεις και ίσως σε βοηθήσει να καταλάβεις πόσα στοιχεία σου υπάρχουν μέσα σε αυτό που θεωρείς «ξένο».
Αν είσαι έστω και λίγο sucker όπως εγώ για την ιστορία της πόλης μου και για όλα αυτά που κάνουν αργότερα μια βόλτα στους ίδιους δρόμους τελείως διαφορετική, ψάξε να το βρεις και να το διαβάσεις!
Cheers νταρλινγκς!!!

*Το κεφάλαιο για τη καταστροφή και λεηλασία του εβραϊκού νεκροταφείου με συγκλόνισε
** Η πιο κουλή ερώτηση που έχω ακούσει ποτέ ήταν η «Υπήρχαν Εβραίοι στη Θεσσαλονίκη;». Ακόμα πιο κουλό ήταν ότι την άκουσα μέσα στη Συναγωγή Μοναστηριωτων, στο τελευταίο pre-pandemic Open House.
https://www.instagram.com/p/CUaKmUkIaSS/

[David Nachmias · Rating 5 out of 5]

Ένα πολύ σημαντικό οδοιπορικό στην ψυχή των ανθρώπων, η οποία αποκαλύπτεται και εκτίθεται κάτω απ' τις τρομερές συνθήκες. Το μεγαλύτερο έγκλημα του Ναζισμού, η αποκάλυψη του απόγειου της ανθρώπινης κακότητας που μέχρι τότε, κρυβόταν στα άδυτα του αχαρτογράφητου εσωτερικού τοπίου των ανθρώπων.
Ο Λέων Α. Ναρ με αυτό το εξαιρετικό πόνημα, ανοίγει ένα παράθυρο εξιστορόντας στην ανθρώπινη φύση, βάζοντας τον αναγνώστη να αναρωτηθεί ασυνείδητα, τι θα έπραττε ο ίδιος σε μια τέτοια περίπτωση... ως θύμα ή ως θύτης.

[Simon Siap · Rating 5 out of 5]

Εξαιρετική και κατατοπιστική μελέτη για την επιστροφή όσων επέζησαν από τα ναζιστικά στρατόπεδα στην Θεσσαλονίκη. Ένα απ' τα λίγα βιβλία για μια περίοδο της Θεσσαλονίκης που όλοι θέλουμε να ξεχάσουμε.