Nếu như mình là người Trung Quốc, mình sẵn sàng đánh giá sách 5/5, nhưng vì mình không phải nên chỉ có thể đánh giá 4/5 mà thôi. Mình sẽ giải thích ở cuối bài.
Đây là cuốn tiểu thuyết mà Kim Dung nhận xét là hay nhất của ông, và quả thật đây là cuốn tiểu thuyết đồ sộ nhất, với những âm mưu chồng chéo âm mưu, trong khi diễn biến thì tập trung vào các mâu thuẫn chính trị hơn là võ công hay mâu thuẫn của các phe phái giang hồ. Trước tiên, mình xin nhận xét một vài điều đặc sắc về Vi Tiểu Bảo.
1. Đa số các nhân vật có học thức, có khả năng đánh giá được trắng-đen rạch ròi đều nhận xét Vi Tiểu Bảo là một vị quan bất tài (như Trần Cận Nam hay vua Khang Hy), và Vi Tiểu Bảo vô tình đã trở thành biểu tượng cho các vị quan không có cả tâm lẫn tầm những vẫn leo lên được chức quan to trong bộ máy nhà Thanh. Tuy nhiên, Vi Tiểu Bảo chỉ bất tài khi đánh giá theo tiêu chuẩn của Nho gia, tức là phải hay chữ, phải thông thạo kinh điển thì mới gọi là có tài. Nhưng tài năng của Vi Tiểu Bảo lại nằm ở những lĩnh vực khác: sự thông minh và cơ trí.
Tuy không biết chữ, Vi Tiểu Bảo lại có trí nhớ rất tốt, liên tục trích dẫn hoặc thậm chí biến tấu lại những thứ mà mình đã biết để đạt được mục đích của mình. Ngoài ra, Vi Tiểu Bảo cũng ứng biến rất linh hoạt và biết cách nắm bắt tâm lý người khác để thao túng họ. Ví dụ, họ Vi đã nhiều lần bị bắt bởi các đại cao thủ của Thần Long giáo, bởi nhà sư Tây Tạng, và vô vàn cao thủ khác có võ công cao gấp mấy lần y. Tuy nhiên, bằng cách nhắm vào sự tò mò và những điều và chúng muốn, ví dụ như các bộ Tứ Thập Nhị Chương Kinh hay vị trí Lạt Ma Tây Tạng, y đã có thể kéo dài mạng sống tới lúc có cơ hội tốt đẹp hơn hay thậm chí có thể kết nghĩa với cả vị Sư Mật tông này. Thể loại gian xảo này, chỉ có một mình VTB mới có thể làm được.
Ngoài ra mà nói, trí tuệ của VTB so với những người làm quan cũng không thể bảo là kém. VTB thích nghi với chốn quan trường rất nhanh, và cũng là người duy nhất nghĩ ra kế hoạch công hạ thành của quân Nga La Tư khi bá quan văn võ đã bó tay hết cách. Nếu vậy thì bảo VTB bất tài sao được? Tài hay bất tài, cũng chỉ là tùy vào thời điểm, tuy vào góc nhìn mà đánh giá mà thôi.
2. VTB nghĩa khí, nhưng cái nghĩa khí của VTB lại khá mong manh. Đối với những nhân vật quan trọng như Khang Hy hay Trần Cận Nam, VTB tuyệt đối không bao giờ phản bội. Nhưng đối với người cận vệ Đa Long mà VTB cũng xem như anh em thân tín, VTB cũng có thể ra tay sát hại để đạt được mục đích lớn hơn (đó là giải cứu huynh đệ Thiên Địa Hội). Máu lạnh vô tình, không phải ai cũng có thể làm được.
Có một vài điều mà mình không thích lắm về VTB:
1. VTB quá may mắn. Kim Dung đã xây dựng VTB là một tay lưu manh đầu đường xó chợ, ham bài bạc và hám gái. Nhưng cái tật ham bài bạc của VTB đã trở thành một "plot armor" giải cứu VTB khỏi những phút giây sinh tử. Ví dụ như, VTB mặc hộ giáp ở thân, nhưng đầu lại không có gì bảo vệ. Lúc này, một tay đao thủ chuẩn bị chém vào người y, có thể ở đầu hoặc ở thân. Và VTB đánh cược xem hắn ta sẽ chém vào đâu. Vì gã cầm đao sau cùng chém vào thân VTB, mà VTB lại không hề sứt mẻ, nên hắn ta và đồng bọn ngỡ rằng VTB có hộ thể toàn thân, nên đều e sợ nghi kỵ VTB. Chỉ một lần thì không sao, nhưng những chi tiết này diễn ra khá nhiều lần làm mình cảm thấy VTB còn sống sót đến tận cuối truyện chỉ là do tác giả mong muốn mà thôi.
2. VTB quá may mắn với phụ nữ. VTB có tới 7 vợ, và có nhiều người hơn hẳn VTB về địa vị và kiến thức (thậm chí là tuổi tác) nhưng cũng chấp nhận làm vợ y. Ngoài cái dẻo mỏ ra thì mình cảm thấy VTB thực sự không có gì để thu hút những người đó làm vợ mình. Ngoại trừ Kiến Ninh công chúa vì y là người duy nhất không nghe lời cô và còn có thể ngả theo sở thích của cô nữa.
Một điểm đáng lưu ý là vì bối cảnh truyện diễn ra vào thời phong kiến, người phụ nữ được giáo dục là phải tam tòng, tứ đức. Và người ta cũng ít tiếp xúc với nam nhân, nên khi được tiếp xúc thân mật với VTB thì dễ gây ra cảm xúc (như Mộc Kiếm Bình, Phương Di, trường hợp đặc biệt là một cô gái thuận ý làm a hoàn cho VTB là Song Nhi, sẵn sàng phục vụ VTB suốt đời). Và cũng vì là thời phong kiến, nên sau khi thất thân với VTB, người ta cũng dễ đồng ý làm vợ. Thậm chí A Kha từ thù hận cũng trở thành yêu VTB luôn (lưu ý là dù không chính thức, A Kha cũng đã có hôn lễ với VTB, nhưng sau hôn lễ thì A Kha cũng vẫn thù chứ chưa yêu VTB). Nên là thôi, duyên số.
Ngoại trừ về nhân vật VTB, truyện có quá nhiều điều hấp dẫn như mình đã kể trên. Cốt truyện cuốn đến mức mình phải lùng đọc bộ Kinh Bốn Mươi Hai Chương. Một điều đáng tiếc là người võ công cao cường, trí dũng song toàn và một mực trung quân báo quốc như Trần Cận Nam lại có kết cục không tốt đẹp. Ngoài ra thì các điều khác trong truyện đều hay và hấp dẫn. Mình cũng rất ấn tượng với việc Thần Long giáo, khi giáo chủ khống chế giáo chúng bằng quyền lực (chứ không phải bằng từ tâm) thì khi có cơ hội giáo chúng sẽ phản hoặc tự cứu lấy mình ngay. Dù cho hằng ngày họ cứ hô hào và tỏ ra trung thành.
Điều làm mình cảm thấy hơi không hài lòng là dã tâm thống nhất và bành trướng Trung Hoa mà Kim Dung thể hiện. Mâu thuẫn sắc tộc và phe phái là trọng tâm của bộ truyện, và hành trình của VTB cũng chính là hành trình thống nhất Trung Hoa của Khang Hy. Chuyện cũng chẳng có gì, cho tới khi tác giả tỏ ý tiếc nuối khi thế hệ sau Khang Hy lại đánh mất lãnh thổ ở biên giới Nga - Trung, và đáng lý ra nước Trung Quốc phải rộng lớn hơn nhiều. Điều này làm mình cảm nhận cái dã tâm bành trướng của Trung Hoa, và khác hẳn tác giả của Thần Điêu Đại Hiệp khi Quách Tĩnh cho rằng kẻ gây chiến và đồ sát sinh linh như Thành Cát Tư Hãn không phải là anh hùng. Tất nhiên, mọi so sánh chỉ là khập khiễn, và Kim Dung tất nhiên có thể yêu đất nước của mình, nhưng đây chỉ là cảm nhận của riêng mình mà thôi.