وزن شعر فارسی

by ابوالحسن نجفی, امید طبیب‌زاده (همت)

زنده‌یاد ابوالحسن نجفی از جمله سرآمدان روزگار معاصر در شناخت اوزان شعر فارسی بود که تاکنون منابع متعددی از او منتشر شده است. او یکی از دقیق‌ترین نظام‌ها را برای اوزان شعر فارسی تدوین کرد. براساس نظامی که نجفی برای وزن شعر فارسی طراحی کرده‌است، حدود ۴۰۰ وزن را می‌توان طبقه‌بندی کرد؛ تقریباً ۲۲۰ مورد از این اوزان، برمبنای تکرار ارکان هستند. ۱۸۰ وزن دیگر را، که برمبنای تکرار ارکان مشابه نیستند، براساس یک «دایره»، که نجفی آن را طراحی کرده‌است، می‌توان طبقه‌بندی کرد.

در معرفی پشت جلد این کتاب چنین آمده است: نویسنده در این کتاب با زبانی ساده و روشن، اصول تقطیع وزن شعر فارسی را از نخستین تا عالی‌ترین مراحل آن، برای خواننده غیرمتخصص شرح می‌دهد و همچنین وی را با مقدمات مبحث طبقه‌بندی وزن‌ها آشنا می‌سازد. کتاب درارای تمرین‌های متعددی است که خواننده را در درک هرچه بهتر و عمیق‌تر مبحث تقطیع در عروض جدید باری می‌رساند.

کتاب به گونه‌ای فصل‌بندی شده است که بتوان کل مطالب و تمرین‌های آن را نهایتاً در ۱۵ جسه خوانده و حل کرد. خواننده پس از مطالعه این کتاب هم از عهده تقطیع صدها وزن تثبیت شده‌ای برخواهد آمد که شاعران فارسی‌سرا از حدود قرن سوم هجری قمری تا به امروز در اشعار خود به کار برده‌اند و هم با مبانی طقه‌بندی وزن‌های شعر فارسی آشنا می‌شود.

Genres: Literature, Linguistics

240 pages, Paperback

First published October 1, 2016

About the author

ابوالحسن نجفی، زبان شناس، مترجم، ویراستار بزرگ کشور و عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در سال ۱۳۰۸ در خانواده‌‌ای مذهبی و سنتی متولد شد. او تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در اصفهان گذراند و در رشته ادبیات فارغ التحصیل شد. در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران زیر نظر استادانی چون پرویز ناتل خانلری، فاطمه سیاح و موسی بروخیم به تحصیل در رشته زبان فرانسه پرداخت. سپس در رشته زبان شناسی در سوربن زیر نظر آندره مارتینه به ادامه تحصیل مشغول شد.

او ابتدا به عنوان دبیر در اصفهان مشغول به کار شد. سپس در گروه ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان به تدریس پرداخت و تا سال ۱۳۴۹ در آنجا بود. در همان سال به تهران آمد و همکاری خود را با موسسه فرانکلین آغاز کرد. همزمان به عنوان استاد مدعو در گروه زبان شناسی دانشگاه تهران نیز مشغول شد. او همچنین مدتی در دانشگاه آزاد (پیش از انقلاب)، مرکز نشر دانشگاهی و گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی نیز همکاری داشت. در مرکز نشر دانشگاهی به تدریس «وزن شعر فارسی»، «مبانی زبان شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی» و «امکانات زبان فارسی در ترجمه» مشغول بود.

او در همان ابتدای کار خود در سال ۱۳۳۲ به همراه عبدالحسین آل رسول و احمد عظیمی، انتشارات نیل را در تهران پایه گذاری کرد. انتشارات نیل به همراه موسسه فرانکلین در ایران جزو نخستین انتشاراتی بودند که مبنای کار خود را بر ویرایش و کنترل ترجمه استوار کرده بودند.
از او که در میان نسل دوم ترجمه در ایران پس از ورود مدرنیته قرار می‌گیرد، به عنوان الگوی نسل خود و نیز نسل سوم از جمله رضا سیدحسینی، فولادوند، لی لی گلستان و… یاد می‌کنند. به لطف ترجمه‌های دقیق و بسیار زیبای آنان بود که ادبیات قرن بیستم فرانسه به ایران معرفی شد.
–
برخی از آثار: غلط ننویسیم، فرهنگ دشواری‌های زبان فارسی، ۱۳۶۶
مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی، ۱۳۷۱
فرهنگ فارسی عامیانه، ۱۳۷۸
وظیفۀ ادبیات، ۱۳۵۶
بچه‌های کوچک قرن، کریستیان روشفور (ترجمه)، ۱۳۴۴
شیطان و خدا، ژان پل سارْتْر (ترجمه)، ۱۳۴۵
گوشه‌نشینان آلتونا، ژان پل سارْتْر (ترجمه)، ۱۳۴۵
شنبه و یکشنبه در کنار دریا، روبر مرل (ترجمه)، ۱۳۴۶
کالیگولا، آلبر کامو (ترجمه)، ۱۳۴۶
ادبیات چیست؟ ، ژان پل سارْتْر (ترجمه)، ۱۳۴۸
استادکاران، آرتور آدامُف (ترجمه)، ۱۳۴۹
همان طور که بوده‌ایم، آرتور آدامُف (ترجمه)، ۱۳۴۹
پرندگان می‌روند در پرو می‌میرند، رومن گاری (ترجمه)، ۱۳۵۲
ژان پل سارْتْر، هِنری پیر (ترجمه)، ۱۳۵۶
دربارۀ نمایش، ژان پل سارْتْر (ترجمه)، ۱۳۵۷
نژاد و تاریخ، کلود لوی استروس (ترجمه)، ۱۳۵۸
ضدّخاطرات، آندره مالرو (ترجمه)، ۱۳۶۳
نویسندگان معاصر فرانسه (برگزیدۀ داستان‌های کوتاه)، ۱۳۶۶
خانوادۀ تیبو، روژه مارتن دوگار (ترجمه)، ۱۳۶۸
وعده‌گاه شیر بلفور (مجموعۀ داستان)، ژیل پرو (ترجمه)، ۱۳۷۴
شازده کوچولو، آنتوان دوسنت اگزوپری (ترجمه)، ۱۳۷۹
عیش و نیستی، تیری مونیه (ترجمه)، ۱۳۷۹
بیست‌ویک داستان از نویسندگان معاصر فرانسه، (ترجمه)، ۱۳۸۴
گم‌گشته، ژیل پرو (ترجمه)، ۱۳۸۷.

Reviews

[Mohammad Hrabal · Rating 4 out of 5]

اگر علاقه مندید که درباره‌ی وزن شعر و عروض بدانید حتما این کتاب خوب را که دارای تمرین و حل تمرین هم هست، بخوانید.
********************************************************************************
افزون بر چهارصد وزن متفاوت در شعر فارسی وجود دارد که این تعداد بیش از تعداد تمامی وزن‌های موجود در زبان‌های غربی است. به جرئت می‌توان گفت که در شعر هیچ زبانی این تعداد وزن متفاوت وجود ندارد. ص 161 کتاب
کار اصلی هنر عبارت است از پرهیز از تکرار، و حس هنری نیز چیزی نیست مگر اولا احساس ملال بر اثر تکرار، و ثانیا کوشش برای تغییر این وضع موجود. کوکتو می‌گوید عادت همچون غباری بر روی سطح اشیا می‌نشیند و آنها را از نظر ما نهان می‌دارد، و وظیفه‌ی هنر عبارت است از شستن این غبار عادت و تازه کردن جهان برای ما. شعر ناب شعری است که بتواند این غبار عادت را بروبد و جهان و هستی را دوباره در نزد ما آشکار سازد. ص 187 کتاب
بهترین نمونه‌ی شعر ناب را در اشعار احمد شاملو باید جست. شاعران بزرگ معمولا بیش از ده پانزده قطعه‌ی ناب نگفته‌اند، اما شاملو و حافظ در این میان استثنا هستند. کتاب را با چند شعر ناب از شاملو به پایان می‌رسانیم:
قلبم را در مجری کهنه‌ای
پنهان می‌کنم
در اتاقی که دریچه‌ایش
نیست
از مهتابی
به کوچه‌ی تاریک
خم می‌شوم
و به جای همه‌ی نومیدان
می‌گریم. ص 192 کتاب

[Mahdi · Rating 5 out of 5]

اگر به شعر علاقه دارید، نه فقط برای سرایش، بلکه برای خوانش حتماً این کتاب رو بخونید... عروض قدیم یک کلاف سردرگمی است که ابوالحسن نجفی مثل یک قضیه‌ی راحت براتون شرح می‌ده و با روش نوینی که خودش به دست آورده عروض رو براتون مثل آب خوردن می‌کنه. ابوالحسن نجفی مردی بزرگ و کاردان و دانشمند بود که دست به هر کاری زده، اون کار ماندگار و عظیم بوده