Στο στήθος μέσα χάλκινη καρδιά

by Κώστας Κατσουλάρης

Αθήνα, Σεπτέμβριος 2013: ο 15χρονος Νάσος, ο πιο χαρισματικός μαθητής του γυμνασίου, δεν εμφανίζεται την πρώτη μέρα στο λύκειο. Ο μόνος που δεν αποδέχεται ως "φυσικό φαινόμενο" την εξαφάνιση του παιδιού είναι ο φιλόλογός του Αργύρης Σταυρινός, με τον οποίο τον συνδέουν πολλά περισσότερα από το πάθος τους για την Ιλιάδα.

Κι ενώ στην πόλη αθροίζονται τα θύματα ενός ακήρυχτου "κοινωνικού πολέμου", ο Αργύρης θα βρεθεί μπροστά σε ένα κουβάρι από πολλαπλά νήματα που τον οδηγούν άλλοτε σε νυχτερινές περιπλανήσεις στα στενά του Κολωνού κι άλλοτε αντιμέτωπο με τα φαντάσματα μιας οδυνηρής προσωπικής ήττας.

Πού όμως τελειώνει το ατομικό τραύμα και πού αρχίζει το συλλογικό; Πόσος "ηρωικός κόσμος" μπορεί να χωρέσει στην παρωδία της ελληνικής καθημερινότητας; Κι αν η αγάπη είναι "το κοινότερο νόμισμα", γιατί είναι τόσο δύσκολο να το αποκτήσουμε;

272 pages, Paperback

First published October 1, 2018

Reviews

[Κατερίνα Μαλακατέ · Rating 5 out of 5]

http://diavazontas.blogspot.com/2018/...

Σπανίως γράφω για βιβλία εν θερμώ πια, αφήνω συνήθως κάποιες μέρες να καταλαγιάσει η φουρτούνα της ανάγνωσης. Όμως υπάρχουν αναγνώσεις που σε ισοπεδώνουν συναισθηματικά, και μάλιστα βιβλίων πολύ εγκεφαλικών, από εκεί που δεν το περιμένεις. Έτσι συνέβη με το «στο στήθος μέσα χάλκινη καρδιά». Το έπιασα αργά χθες βράδυ και δεν ησύχασα μέχρι να το τελειώσω.

Ο Αργύρης Σταυρινός είναι καθηγητής μέσης εκπαίδευσης, για την ακρίβεια φιλόλογος που διδάσκει Ιλιάδα στη δευτέρα Γυμνασίου κάπου στον Κολωνό. Την προσοχή του τραβά ένας νεαρός, ο Νάσος Γκέτσος, Αλβανικής καταγωγής και εξαιρετικής ευφυίας, που κατορθώνει να μιλά μαζί του για το ομηρικό Έπος αλλά και αδελφά κείμενα, του Ρίτσου, του Καβάφη, του Χειμωνά, σαν ενήλικας. Το χαρισματικό αυτό παιδί φωτίζει την άχαρη και μοναχική καθημερινότητα του Σταυρινού, -ανταλλάσσουν συχνά e-mails για την Ιλιάδα- κι έτσι όταν ο Νάσος εξαφανίζεται και δεν φοιτά στην 1η Λυκείου, ο Αργύρης αναλαμβάνει να τον βρει.

Η αφήγηση ακολουθεί τρεις οδούς. Από τη μία τα mails μαθητή-καθηγητή, που αφορούν το Έπος. Από την άλλη η σκληρή πραγματικότητα στους δρόμους του Κολωνού, η πάλη, το αίμα, η βία ανάμεσα στις αντιφά ομάδες και τη Χρυσή Αυγή, ο θάνατος του Φύσσα και οι δύο θάνατοι Χρυσαυγιτών ως αντίποινα. Και τέλος η συμμετοχή του Σταυρινού σε μια ψυχοθεραπευτική ομάδα, έπειτα από προτροπή του ίδιου του σχολείου, που τον παραπέμπει σε Πειθαρχικό για το ενδιαφέρον και τις πράξεις του.

Η περιρρέουσα ατμόσφαιρα, αυτή μιας Αθήνας που βράζει, που πάλλεται με νέα συνθήματα, που θυμίζουν πολύ τα παλιά, δίνει τον τόνο στο βιβλίο, κι ας είναι παράτολμη αφηγηματικά. Τα γεγονότα είναι πολύ κοντά μας, οι συνέπειες δεν είναι πλήρως γνωστές, κάποια εξελίσσονται ακόμα. Το να κάνεις λογοτεχνία αυτή την κοινωνική αναταραχή, απαιτεί τρόπο, γερή πένα. Και μια αίσθηση της πραγματικότητας διαφορετική από τον μέσο όρο. Δεν αρκεί η Αθήνα, να ξέρεις το μέρος, πρέπει να ξέρεις ή να φαντάζεσαι τι κάνει έναν νεαρό έφηβο να στρατολογηθεί.

Από την άλλη, τα αποσπάσματα της Ιλιάδας είναι πολλά. Συγκριτική των μεταφράσεων, ένα Έπος που φαίνεται να μπορεί να ξαναμπεί στη ζωή μας. Στα έπη πρωταγωνιστούν Ήρωες και όχι χαρακτήρες. Στο μυθιστόρημα του Κατσουλάρη αυτό κάπως πρέπει να τακτοποιηθεί. Είναι άραγε Ήρωες οι ήρωες του; Με τον τρόπο τους είναι, γιατί προσπαθούν να διαχειριστούν ο καθένας αυτό που του έλαχε, όσο καλύτερα μπορούν.

Και τέλος η Ψυχοθεραπευτική ομάδα. Ο Σταυρινός τούς δίνει αρχαιοπρεπή ονόματα για να τους κρατήσει σε απόσταση. Γυρνά μονάχα στα πραγματικά τους όταν τους εξηγεί πρωτοπρόσωπα τι του συνέβη. Το ψυχανεμιζόμαστε τι του συνέβη, αλλά ο τρόπος που δίνεται, κάνει την κορύφωση αριστοτεχνική. Μπορεί να σε διαλύσει.

Κραυγή πληγωμένου ζώου ξέσπασε από το στήθος του, καθώς παρέσυρε στο πάτωμα οτιδήποτε υπήρχε πάνω στο στενό τραπέζι της κουζίνας. Ένιωσε την ανάγκη να βγει στον δρόμο. Μετά από πολλά χρόνια χρειαζόταν ένα δυνατό ποτό. Κι ένα δεύτερο, κι ένα τρίτο. Θα έπινε μέχρι να τον μάζευαν από το πεζοδρόμιο οι σκουπιδιάρηδες, μέχρι να μαζεύονταν γύρω του τα αδέσποτα και να του έγλειφαν τις πληγές. Η δόξα μου θα είναι αθάνατη. Τίποτε δεν θα μπορούσε ποτέ να επιδιορθωθεί. Αυτό ήταν όλο κι όλο. Τα πράγματα απλώς συμβαίνουν. Όλα είχαν πάρει από καιρό τον δρόμο τους, τον δρόμο του χαμού και της απώλειας.

Τα θέματα του Κατσουλάρη είναι όλα καυτά, η ελληνική παιδεία και πώς αυτή παρέχεται, η άνοδος της Χρυσή Αυγής μέσα στην κρίση, έφηβοι που ψάχνουν να βρουν τρόπο να αντρωθούν και γονείς που χάνουν τα παιδιά τους και δεν μπορούν να κάνουν τίποτα για αυτό. Η απώλεια απλά συνέβη. Τα πράγματα απλά συμβαίνουν. Μια ισορροπία τρόμου, ανάμεσα στη βία και τη ζωή που συμβαίνει ακόμα και σε αυτούς με τις καλύτερες των προθέσεων.

Όταν τελείωσα την ανάγνωση πήγα και φίλησα τα παιδιά μου, το καθένα στο κρεβάτι του, βαθιά κοιμισμένα, ήταν πολύ αργά. Εγώ δυσκολεύτηκα να κοιμηθώ. Γιατί μέσα από τον ακραίο πόνο ενός ανθρώπου, και την εκρηκτική κατάσταση μιας γειτονιάς, ο Κατσουλάρης μίλησε για όλους μας, ακαδημαϊκά, φιλολογικά, βίαια πιο συχνά και τελικά εντελώς ανθρώπινα αναρωτήθηκε τι είναι αυτό που ορίζει τη ζωή μας: η πολιτική, η συγκυρία ή η αγάπη. Το "στο στήθος μέσα χάλκινη καρδιά" είναι χωρίς αμφιβολία το καλύτερο ελληνικό μυθιστόρημα που έχω διαβάσει τον τελευταίο καιρό. Κι υποψιάζομαι πως με κάποιον τρόπο θα συνεχίσει να με στοιχειώνει.

[Alfredo · Rating 1 out of 5]

Ένα τίποτα με μπόλικο απ’ όλα. Καθηγητής που θέλει να σώσει τον φτωχό πλην ξεχωριστό Γουιλ Χάντιγκ μαθητή του. Φροϋδικές ανησυχίες μέσω της Ιλιάδας(;), χρυσή αυγή, amber alert του μαθητή, κοινωνικό κατηγορώ και λίγο Λίαμ Νίσον αντιμέτωπος με τον υπόκοσμο, το εκπαιδευτικό σύστημα και τον ψυχοθεραπευτή του και κάπου εμφανίζεται και ο Πάτροκλος με κάτι πρόσφυγες στην Λέσβο. Αυτά και άλλα πολλά, με γλώσσα πιο ξύλινη κι από τον δούρειο ίππο.

[Yiannis · Rating 4 out of 5]

Θα το πρότεινα σε φιλόλογο.

[Nof*cking Antoinette · Rating 1 out of 5]

Ισαποστάκιας. Από ένα σημείο και μετά το μόνο που μπορούσα να σκεφτώ ήταν αυτό: Ανιστόρητος, απολιτικός ισαποστάκιας.
Μια ιστορία χιλομπερδεμένη (σε σημείο αχταρμά) αλλά που δεν μπορες να την πεις και βαρετή. Και μια γλώσσα που (χωρίς να είναι τίποτα το ιδιαίτερο τουλάχιστον) δεν είναι και ΧρυσηίδοΔημουλίδου.
Το βιβλίο διαβάζεται εύκολα αλλά το βασικό πρόβλημα είναι η θεωρία των 2 άκρων, που το διατρέχει και (τουλάχιστον στα μάτια μου) το μετατρέπει σε (ξε)πλυντήριο του νεοναζισμου και των χρυσαυγιτών νεο-ακολούθων του.
Ειδικά στους δύσκολους (πολτικο-κοινωνικο-πολιτισμικά) καιρούς μας, ΑΠΑΡΆΔΕΚΤΟ.

[Mary Kaimatzoglou · Rating 4 out of 5]

Αρκετά καλό βιβλίο που πραγματεύεται θέματα που καίνε στην Ελλάδα,όπως η άνοδος και η επικράτηση της Χρυσής Αυγής,η ψυχολογία των εφήβων,η παιδεία και φυσικά η αγάπη των πραγματικών καθηγητών προς τους μαθητές τους.

[Magda S · Rating 4 out of 5]

"[..] Τέλος (ο Πάτροκλος) του ζητάει να αγγιχτούν, αφού άλλη ευκαιρία δεν θα έχουν από τη στιγμή που το σώμα του θα ριχτεί στην πυρά. Ο Αχιλλέας, συγκλονισμένος, του απαντάει ότι όλα όσα ζητάει θα γίνουν όπως ακριβώς τα λέει, και σπεύδει με λαχτάρα να τον πλησιάσει για να αγκαλιαστούν. Καθώς όμως απλώνει τα χέρια, ο ποιητής μας λέει, "τα χέρια του έπεσαν στο κενό. Ξέφυγε αυτόματα η ψυχή του Πάτροκλου σαν καπνός και τρίζοντας βυθίστηκε κάτω από το χώμα".
Κόμπιασε. Ένας λυγμός ανέβηκε στον λαιμό του. Κοίταζε την Ωρείθρυα, απέναντί του, που κι αυτή τον κοίταζε στα μάτια σαν τρομαγμένη. Αναστέναξε. Προσπάθησε να κρατήσει όρθια τη φωνή του, να μην σπάσει.
- Σε αυτήν εδώ τη σκηνή, είπε, υπάρχει ό,τι χρειάζεται να γνωρίζετε για μένα. Αυτή είναι η ζωή μου".

Το βιβλίο εξελίσσεται στα σημερινά χρόνια, το 2013, την περίοδο που στο επίκεντρο των κοινωνικών και πολιτικών γεγονότων ήταν η Χρυσή Αυγή, η δολοφονία του Φύσσα κ.λπ. και έχει ως πρωταγωνιστή τον φιλόλογο μέσης εκπαίδευσης Αργύρη Σταυρινό.

Η αφήγηση χωρίζεται σε 3 επίπεδα: την ηλεκτρονική αλληλογραφία του Σταυρινού με τον αγαπημένο μαθητή του, τον Νάσο· την ομάδα ψυχοθεραπείας στην οποία συμμετέχει ο καθηγητής με παρότρυνση του σχολείου που εργάζεται· την αναζήτηση του Νάσου που έχει εξαφανιστεί από τον Σταυρινό, η οποία έχει χαρακτηριστικά αστυνομικού έργου και μυστηρίου και οδηγεί τον Σταυρινό να έρθει σε άμεση επαφή με τις συγκρούσης των Αντίφα και της Χρυσής Αυγής. Επίσης, σε όλο το κείμενο υπάρχουν αποσπάσματα από την Ιλιάδα -κείμενο που αγαπούσαν καθηγητής και μαθητής.

Το βιβλίο παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον, τόσο για τους χαρακτήρες και τη σχέση που είχε αναπτυχθεί μεταξύ του Σταυρινού και του Νάσου, όσο και για την περιγραφή των γεγονότων που συνέβησαν στην πραγματικότητα πριν από λίγα χρόνια και τα οποία μας απασχολούν ακόμη ως κοινωνία (π.χ. δίκη Χρυσής Αυγής). Περιγράφεται μια Αθήνα έτοιμη να εκραγεί, γεμάτη ξεσπάσματα βίας, συγκρούσεων. Θίγονται ζητήματα παιδείας, του εκπαιδευτικού συστήματος, καθώς και θέματα ψυχικά, σχετικά με την απώλεια, τις ενοχές και τον ψυχικό πόνο.

Η αποκάλυψη του τι πραγματικά είχε συμβεί στον Σταυρινό στο παρελθόν -παρά το γεγονός ότι ο αναγνώστης μπορεί να υποψιαστεί τι περίπου ήταν- είναι πολύ επιτυχημένη και δημιουργεί έντονα συναισθήματα.

" - Σε λίγο γίνομαι εβδομήντα, είπε. Κάνω αυτή τη δουλειά πάνω από τη μισή μου ζωή. Έχω δει, έχω ακούσει, κι έχω δει κι ακούσει ξανά. Ξέρετε τι έχω καταλάβει ότι είναι αυτό που μας δυσκολεύει περισσότερο όλους μας, χωρίς εξαίρεση;
Έκανε μια μικρή παύση, λες και υπήρχε περίπτωση κάποιος άλλος να απαντήσει. Τίποτε δεν σάλευε.
- Να αποδεχτούμε ότι στη ζωή τα πράγματα συμβαίνουν. Να αποδεχτούμε ότι τα πράγματα απλώς συμβαίνουν, επανέλαβε, τονίζοντας αυτή τη φορά εμφατικά την τελευταία λέξη."

[Spyros Merkouris · Rating 1 out of 5]

Ένα βιβλίο που αναπαράγει την θεωρία των 2 άκρων από την αρχή ως το τέλος, εμφανίζει τάγματα εφόδου (!) αντιφάδων που βαράνε ακόμα και μικρά παιδιά και γενικά βάζει τα δυνατά του για να ξεπλύνει την ναζιστική ΧΑ. Απαράδεκτη και η αντίληψη για το παιδί-θαύμα που είναι το μόνο που αξίζει, σε αντίθεση με τεμπέληδες μαθητές που ασχολούνται μόνο με τις καταλήψεις! Από τα χειρότερα βιβλία που έχω διαβάσει ποτέ.

[Crazytourists_books · Rating 3 out of 5]

Δυσκολεύομαι να μιλήσω γι αυτό το βιβλίο, γιατί παρότι είχε πολλά πράγματα που δε μου άρεσαν, κατάφερε να ασκήσει μια αρκετά δυνατή έλξη πάνω μου που με έκανε να μη θέλω να το αφήσω.
Ας ξεκινήσουμε με τα αρνητικά: αρκετός διδακτισμός σε αρκετά σημεία (περί Ιλιάδας συνήθως), σύνδρομο σωτήρα, που βρήκε το φτωχό πλην ιδιοφυές αγόρι από την Αλβανία για τη μόρφωση και το μέλλον του οποίου μόνο αυτός νοιάζεται και μετά από αυτόν το χάος, Χρυσή αυγή, αντιφασίστες (και λογική ίσων αποστάσεων), αγανακτισμένοι, καταλήψεις, απεργίες, πρόσφυγες που (θαλασσο)πνίγονται στο Αιγαίο και μαχαιρώνονται στην Αθήνα, πένθος, τραύμα, τύψεις.... Πολλές θεματικές για ένα μόνο βιβλίο, πάρα πολλές.
Παρόλα αυτά, με έναν περίεργο τρόπο, παρότι ο πρωταγωνιστής είναι τελείως παπ@ρ@ς, σε κάνει να τον νοιαστείς. Το πένθος και το κρίμα που κουβαλάει μέσα του είναι τόσο βαρύ που ξεχειλίζει από τις σελίδες. Κάπως σαν το πένθος που ξεχειλίζει από τους στίχους της Ιλιάδας (που τόσο πολύ φαίνεται να αγαπά ο συγγραφέας).

[Ελένη Στελλάτου · Rating 5 out of 5]

Περίπλοκη δομή και αναπάντεχη ατμόσφαιρα, ψυχολογικές ανατροπές και καλά κρυμμένη συγκίνηση. Ωραίο!

[Γεράσιμος Γκόφας · Rating 4 out of 5]

[...] Σε τρίτο επίπεδο, και σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση –σε αντίθεση με την τριτοπρόσωπη που επιλέγεται στο υπόλοιπο μέρος του βιβλίου– ο συγγραφέας μας συστήνει τις συνεδρίες μιας ψυχοθεραπευτικής ομάδας, στα μέλη της οποίας αποδίδονται ονόματα βγαλμένα από το ομηρικό έπος. Η απόδοση της ομάδας αυτής είναι ρεαλιστική, χωρίς να “χρησιμοποιείται” ο ψυχίατρος για να διασπάσει την προσήλωση του αναγνώστη από το κεντρικό θέμα του βιβλίου και συχνά βρίσκεται στο κατά Henry Fielding* μεταίχμιο του αρχαίου δράματος και της παρωδίας. [...]

Γεράσιμος Γκόφας - gerasimos.gkofas@gmail.com
πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Θράκα
όλες οι κριτικές μου στο ιστολόγιο Fabula

[Tassos Bog · Rating 2 out of 5]

Διαβάζοντας το βιβλίο αυτό ένιωθα πως ο συγγραφέας ήθελε να αποτυπώσει όλα τα γεγονότα που διαδραματίζονταν στην Ελλάδα πριν χρόνια και τα έβαλε όλα μαζί στο ίδιο τσουβάλι. Στην αρχή με τα περιστατικά βίας από αναρχικές ομάδες, το περιστατικό με τον Φύσσα αλλά και το μεταναστευτικό στο τέλος. Από τις πρώτες σελίδες κουράζει με τα αποσπάσματα από την Ιλιάδα, αλλά και από τους διαλόγους του δικαστηρίου. Το μόνο θετικό ήταν η προσωπική ιστορία του καθηγητή που θεωρώ θα έπρεπε να κατέχει μεγαλύτερο μέρος στο βιβλίο. Ήταν μια βαθιά συγκινητική ιστορία που θα έπρεπε να έχει μεγαλύτερο χώρο μέσα στην εξέλιξη.