1821: Η δημιουργία ενός έθνους-κράτους

by Θάνος Βερέμης, John S. Koliopoulos, Ιάκωβος Δ. Μιχαηλίδης

H ανεξαρτησία από την Οθωμανική Αυτοκρατορία ήρθε για τους Έλληνες έπειτα από σχεδόν μια δεκαετία σκληρού ένοπλου αγώνα και δοκιμασίας (1821-1830). Η κατακερματισμένη κοινωνία των επαναστατημένων στάθηκε εμπόδιο στον συντονισμό δυνάμεων οι οποίες συγκροτούσαν αντίπαλα δίκτυα, το καθένα με τη δική του ιεραρχία και τους δικούς του ξεχωριστούς στόχους. Δεν είναι συνεπώς περίεργο ότι μετά τη συνεργασία των δύο πρώτων ετών του Αγώνα ακολούθησαν οι εμφύλιες συγκρούσεις. Παρ’ όλα αυτά, η Επανάσταση ανταποκρίθηκε στη βασική φιλοδοξία όσων αγωνίστηκαν: τη δημιουργία ενός ενιαίου, ελεύθερου κράτους. Μια συνθετική προσέγγιση του θεμελιακού για τους Έλληνες γεγονότος και των πρώτων χρόνων του νέου ελληνικού κράτους.

Genres: History

432 pages, Paperback

First published November 8, 2018

About the author

Ο Θάνος Βερέμης (en: Thanos Veremis) σπούδασε Ιστορία και Πολιτική Επιστήμη στη Βοστώνη και την Οξφόρδη. Επιμελητής στην Πάντειο ΑΣΠΕ και από το 1983 καθηγητής της Πολιτικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Research Associate στο Διεθνές Ινστιτούτο Στρατηγικών Μελετών του Λονδίνου. Επισκέπτης καθηγητής στα Πανεπιστήμια Χάρβαρντ, Πρίνστον και St. Antony's College της Οξφόρδης και πρώτος καθηγητής στην έδρα Κωνσταντίνος Καραμανλής του Fletcher School of Law and Diplomacy, στη Βοστώνη. Είναι μέλος του Δ.Σ. και έχει διατελέσει Πρόεδρος του ΕΛ.Ι.Α.Μ.Ε.Π. Από το 2004 κατέχει τη θέση του προέδρου του Εθνικού Συμβουλίου Ανώτατης Εκπαίδευσης. Έχει τιμηθεί με τα διάσημα του Ταξιάρχη του Τάγματος της Τιμής της Ιταλικής Δημοκρατίας.

Reviews

[Σωτήρης Αδαμαρέτσος · Rating 4 out of 5]

Το παρόν έργο - μαζί με άλλα 9 προτεινόμενα παρακάτω - αποτελούν μια καλή καταγραφή των διάφορων όψεων της Ελληνικής Επανάστασης. Για όποιον ενδιαφέρεται για την περίοδο αυτή, πέραν από την βασική εκπαιδευτική γνώση, το συγκεκριμένο επιχείρημα των τριών συγγραφέων φιλοδοξεί, και το κατορθώνει αρκετά ικανοποιητικά, να απεικονίσει διεξοδικά τις κοινωνικές και πολιτικές διεργασίες της εποχής και των ανθρώπων που τόλμησαν να ξεκινήσουν μια ρήξη με το μέχρι τότε (Παλαιό) Καθεστώς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Θεωρώ σημαντικά ενδιαφέρον το γεγονός ότι οι συγγραφείς επέλεξαν ως κύριο σημείο της αφήγησης και της ανάλυσής τους, αποσπάσματα από τα κείμενο των ίδιων των πρωταγωνιστών, όπως αυτοί βίωσαν την εποχή τους.

Θα πρέπει να γίνει αντιληπτό στους νεότερους αναγνώστες ότι η σημερινή ιστορία έχει προχωρήσει αρκετά ώστε να μας δώσει μια σαφή εικόνα των σκέψεων και των ιδεών των πρωταγωνιστών, οι οποίοι μπήκαν στην περιπέτεια της Επανάστασης, ο καθένας με διαφορετικά συμφέροντα, επιδιώξεις και διαθέσεις ως προς το τί πολιτικό μόρφωμα επιθυμούσαν και πως έβλεπαν οι ίδιοι τον εαυτό τους μέσα σε αυτή τη νέα τάξη πραγμάτων. Η κοινή πρόθεση να «αποδιώξουν τον Τύραννο» δεν είχε την ίδια πολιτικοκοινωνική αναφορά και δεν γεννήθηκε από ένα απροσδιόριστο "εθνικό όραμα". Άλλωστε για καθέναν από αυτούς, η προσωπική του στάση απέναντι στο σύστημα νομής της νέας εξουσίας – που αποτέλεσε αιτία διεκδικήσεων, συμμαχιών και συγκρούσεων, όπως σε κάθε επανάσταση – σήμαινε και μια ήδη υπαρκτή κοινωνικο/πολιτική θέση, απόρροια των θεσμών του Παλαιού αυτού καθεστώτος. Αλλιώς έβλεπαν την Επανάσταση και την θέση τους μέσα σε αυτή οι πρόκριτοι (και το Πατριαρχείο) που διακινδύνευαν την αξιωματική τους θέση, αλλιώς οι καπεταναίοι των αρματολικιών της Στερεάς που δεν ήθελαν να χάσουν τα αρματολίκια τους, αλλιώς οι κλέφτες της Πελοποννήσου που είδαν μια ευκαιρία πολιτικής ανάδειξης και πλουτισμού, αλλιώς η Φιλική Εταιρεία που εξαφανίστηκε σχεδόν αμέσως. Αλλιώς οι Υδραίοι, Σπετσιώτες κλπ καραβοκύρηδες που διακινδύνευαν τα πλοία τους, αλλιώς οι Φαναριώτες που έψαχναν έναν πολιτικό ρόλο στο νέο κράτος, αλλιώς οι έμποροι, λόγιοι κλπ «φερέοικοι» - κατά τον Δελιγιάννη – από την ελληνική Διασπορά που ενδιαφέρονταν να δημιουργήσουν ένα εκδυτικισμένο οικονομικό και πολιτιστικό κέντρο εξουσίας.

Όλοι αυτοί ήταν πρόθυμοι να συγκρουστούν με τον Τούρκο ως αποχωρούσα Εξουσία με προφανή όμως επιδίωξη είτε να κρατήσουν και να επεκτείνουν την ισχύ τους, είτε να την δημιουργήσουν εκ του μηδενός. Η Ελληνική Επανάσταση ήταν πέρα και πάνω απ' όλα μια κοινωνική και πολιτική επανάσταση, πρωτίστως για την εξουσία. Απόδειξη οι Εμφύλιοι του ΄23, του ’25 και επί Καποδίστρια. Οι συμμαχίες και οι αντιπαλότητες γεννήθηκαν παράλληλα με τα γεγονότα, οι στρατιωτικοί συγκρούστηκαν με τους πρόκριτους, οι Πελοποννήσιοι με την νέα Κυβέρνηση πολιτικών και νησιωτών που συμμάχησε με τους Ρουμελιώτες αρματολούς με λεία τα δάνεια. Οι «δημοκρατικοί» επιθυμούσαν μια πιο συντηρητική εξουσία υπό των στρατιωτικών, ώστε να περιορίσουν τους προκρίτους, οι οποίοι αντίθετα επεδίωκαν μια πιο «κοινοβουλευτική» εξουσία επειδή μπορούσαν να ελέγχουν τους πληρεξούσιους αντιπροσώπους. Για τον Καποδίστρια η χώρα χρειάζονταν μια πεφωτισμένη δεσποτεία υπό την διοίκησή του, μέχρι να ενηλικιωθεί πολιτικά ο λαός, για την αντιπολίτευση αυτή η στάση ήταν πρόκληση απέναντι στα πολιτικά κέρδη της μετά από δεκαετή οικονομικές θυσίες.

Τα μοτίβα της «μαρξιστικής» και ελληνο-οθωμανικής ανάλυσης θεωρούνται πλέον ξεπερασμένα, πέραν όλων και για καθαρά ιστορικούς λόγους. Το μοτίβο των καλών στρατιωτικών και των κακών προκρίτων και πολιτικών απηχούσε μια λαϊκή αντίληψη του Αγώνα, εκτός όμως της πραγματικής ιστορικής καταγραφής. Όποιος επιθυμεί να κατανοήσει βαθιά τον καιρό και τους ανθρώπους του – και όχι να επιβεβαιώσει τις εθνικές ή ιδεολογικές του προτιμήσεις – θα πρέπει να αναζητήσει κυρίως στους ίδιους τους πρωταγωνιστές του Αγώνα, τις πολιτικές ιδέες και σκέψεις τους που καθόρισαν αυτό που θεωρούσαν ο καθένας ως «Γκοβέρνο», Κυβέρνηση, Κράτος, εξουσία. Κοινώς, από πού έρχονταν και που ήθελαν να φτάσουν…

Η ανάγνωση των απομνημονευμάτων και των πηγών που άφησαν οι άνθρωποι της εποχής απηχεί κυρίως τις δικές τους ιδεοληψίες και επιδιώξεις. Στα πλαίσια αυτά κάθε μαρτυρία πρέπει να αξιολογείται με καθαρά ιστορικά στοιχεία και όχι με μεταγενέστερα πρίσματα προσωπικών αναζητήσεων. Και αποτελεί δύσκολο και ιδιαίτερα διαφωτιστικό κομμάτι του παρόντος έργου η πρόθεση των συγγραφέων να παρουσιάσουν τα συμπεράσματά τους μέσα από τα ίδια τα λόγια αυτών που τα έζησαν.

Επιπροσθέτως και για όποιον επιθυμεί, μαζί με το παρόν, σημαντικά έργα για τις διάφορες όψεις της Επανάστασης, τους ανθρώπους, τις ιδέες και τα οράματα τους, τις συνέχειες και ασυνέχειες των μορφωμάτων που ο καθένας επεδίωξε, θα πρότεινα τα κάτωθι, ήδη αναγνωστέα:

1. Η ιστορία των νέων Ελλήνων: Από το 1400 έως το 1820, Πέτρος Θ. Πιζάνιας
2. Η Ελληνική Επανάσταση του 1821: Τεκμήρια, αναψηλαφήσεις, ερμηνείες, Βασίλης Κρεμμυδάς
3. Ο αγώνας των Ελλήνων για την ανεξαρτησία 1821-1833, Douglas Dakin
4. Ελλάδα, 1453-1821: Οι άγνωστοι αιώνες / Η Φλόγα της Ελευθερίας 1821-1834, David Brewer
5. Ιστορία του Ελληνικού Κράτους 1830-1920, Γ.Β. Δερτιλής
6. Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο ελληνικό βασίλειο 1833-1843, John A. Petropulos
7. Τα κακομαθημένα παιδιά της Ιστορίας: Η διαμόρφωση του νεοελληνικού κράτους, 18ος-21ος αιώνας, Κώστας Κωστής
8. Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα, 1821-1936, Gunnar Hering
9. Το ελληνικό έθνος: Γένεση και διαμόρφωση του νέου ελληνισμού, Νίκος Γ. Σβορώνος
10. Ο βίος του στρατηγού Μακρυγιάννη: Απομνημονεύματα και ιστορία, Nikos Theotokas
11. Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως (Τόμοι 4), Σπυρίδων Τρικούπης
12. Ιστορία της ελληνικής επανάστασης, όπως την κατέγραψαν οι παρόντες Φιλέλληνες, Τζορτζ Φίνλεϋ (2 τόμοι), Τόμας Γκόρντον (4 τόμοι) και Σάμιουελ Χάου (Ιστορικό Σκιαγράφημα της Ελλ Επανάστασης)
13. Ο Ελληνικός Λαός, Georg Ludwig Von Maurer
14. Ελληνική Νομαρχία: Ήτοι Λόγος περί Ελευθερίας, Ανωνύμου
15. Εμμανουήλ Ξάνθος: Ο Φιλικός / Τα καπάκια / Κανέλλος Δεληγιάννης, Κωστής Παπαγιώργης
16. Οι απαρχές της συγκρότησης σύγχρονου κράτους στην Ελλάδα, 1821-1828, P. N. Diamandouros
17. 1821 ο πόλεμος της ελληνικής ανεξαρτησίας / Η ναυμαχία του Ναυαρίνου, C.M. Woodhouse
18. Η επανάσταση του 21 (Τετράτομο), Δημήτρης Φωτιάδης

[Despoina Paschalidou · Rating 4 out of 5]

+1 αστέρι για το τελευταίο κεφάλαιο, αναφορά στο έργο του Ιωάννη Καποδίστρια. Το πόσο με στεναχωρεί κάθε φορά που σκέφτομαι πως θα ήταν η πατρίδα μας, αν κυβερνούσε αυτός ο άνθρωπος λίγα χρόνια ακόμα...

Εκτενέστερα: https://lego-ergo-sum.com/2022/08/24/...

[Melina · Rating 3 out of 5]

Πολύ ενδιαφέρον, καινούργιο βιβλίο για την ελληνική επανάσταση γραμμένο από διαπρεπείς ιστορικούς, που καταφέρνει να δώσει μια επισκόπηση των συνθηκών και γεγονότων πέρα από τους εθνικούς μύθους που τα έχουν καλύψει. Στα συν το πολύ ωραίο κεφάλαιο για τις συνθήκες στην Ελλάδα κατά το ξέσπασμα της επανάστασης και τη δημιουργία της φιλικής εταιρίας, η αντικειμενικοτητα και η φρέσκια ματιά σε πολλά ζητήματα και η χρήση αφθονων αποσπασμάτων από πηγές της εποχής που δίνουν το ζωντανό λόγο των πρωταγωνιστών. Στα μείον, η αποσπασματικοτητα και η υπερβολική συντομία σε κάποια θέματα και η ανυπαρξία άλλων καθώς και το πολύ στεγνό και μπερδεμένο κεφάλαιο για τις προσπάθειες δημιουργίας κεντρικής εξουσίας. (για να μην τους αδικώ προσπαθούν να περιγράψουν ένα πολύ μπερδεμένο θέμα). Το βιβλίο είναι προσιτό στη γλώσσα και τη δομή αλλά βασικά γεγονότα παραλειπονται. Η ναυμαχία του ναυαρινου περνάει με μια απλή αναφορά, δεν υπάρχει σαφής προσδιορισμός του πότε έγινε η αυτονομία και μετέπειτα ανεξαρτησία της Ελλάδας εκτός από όσα προκύπτουν από τα συμφραζόμενα,σημαντικές ιστορικές προσωπικότητες εμφανίζονται και εξαφανιζονται ξανά χωρίς καμία εξήγηση του ποιοι ήταν και τι απέγιναν. Παρόλα αυτά αν γνωρίζεις τα γεγονότα σου δίνει διαστάσεις του ζητήματος που δεν είχες σκεφτεί.

[Lila Dimaki · Rating 4 out of 5]

Έλληνες:ένας λαός των λόγων και όχι των έργων,της διχόνοιας και του ατομικού συμφέροντος εις βάρος του εθνικού,ένας λαός που δολοφόνησε τον πατέρα του,τον μόνο ικανο και ηθικό άνθρωπο που βρέθηκε να τον διοικήσει και που τώρα πληρώνει το αίμα του.ένας λαός που ζει με παραμύθια, ανώριμος και δόλιος.Μάρτυς μου ο θεός, ένας λαός που πολύ έχω αγαπήσει.

[Lucifer Morningstar · Rating 5 out of 5]

[1821 -2021]

Θέλοντας να συμμετάσχω και γω στην δημόσια συζήτηση / προετοιμασία για τα 200 χρόνια, ολοκληρώνω μια σειρά αναγνωσμάτων από συγγραφείς - μελετητές που εμπιστεύομαι.

Στόχος μου είναι, μετά το πανεπιστήμιο, να καλύπτω τα πρωτότυπα. Δεν τα διαβάζω να συγκρατώ ημερομηνίες, τοπωνύμια, πρόσωπα. Θα συνεχίσω να εξαρτώμαι από την Wikipedia, ή την ιστορία του Ελληνικού Έθνους ή το απλό Google. Διαβάζω μόνο να δω πώς, τί, γιατί σκέφτονταν οι πρωταγωνιστές της εποχής για τα πεπραγμένα τους.

Ένα καλό βιβλίο. Αλλά όπως όλα τα καλά βιβλία είναι δευτερογενής πηγή. Έχει περισσότερη αξία για όποια/-ον έχει καλύψει πρωτογενώς. Παράδειγμα. Τρεις σειρές αναφέρουν οι έγκριτοι συγγραφείς-μελετητές για το αυτοβιογραφικό έργο του Μακρυγιάννη, που έφερε στο φως και στο προσκήνιο, ο Βλαχογιάννης. Και οι τρεις σειρές αφορούν το πως "φιλοτέχνησε" το κύρος, τον ρόλο, την υστεροφημία του ο στρατηγός για τον εαυτό του. Κάτι, που είχε παραληφθεί στα "Άπαντα" που είχα διαβάσει εγώ, και που είχαν κείμενα ρομαντικής επιβεβαίωσης και στολισμού του κυρίως κειμένου. Και τα άπαντα αυτά ήταν από αυτά που βρίσκονται στις περισσότερες βιβλιοθήκες. Αλλά ήταν και της δεκαετίας του 70΄. Της Ελλάδας του 70'. Σήμερα , η ακαδημαϊκή κοινότητα γράφει πολύ καλύτερα και πιο αξιόπιστα.

Ένα καλό βιβλίο που βάζει τα πράγματα σε μια έγκριτη οπτική. Αυτό πρέπει να κάνουν τα καλά βιβλία. Ο κ.Βερέμης μου έχει κάνει 2 ή 3 φορές μάθημα, ως guest, στο Πανεπιστήμιο. Έγινε ομότιμος την χρονιά που μπήκα. Την θέση του καλύπτει ο εξαιρετικός κ. Γεώργιος Κ. Θεοδωρίδης. Για ένα εξάμηνο που έπρεπε να πηγαίνω στο συγγενεύων γραφείο του για μια έρευνα, παντα όταν έβλεπα δίπλα στο γραφείο του (από το μπαλκόνι - τελείως αδιάκριτος), διάβαζε πάντα πηγές! Είναι ο πρώτος ιστορικός in action που έχω δει στη ζωή μου. Το δε eClass του φουλ με επιλεγμένες πηγές, που φυσικά κανείς δεν διάβαζε.

[Antonio Papadourakis · Rating 4 out of 5]

Ένα πολύ καλό, σχετικά σύντομο, βιβλίο για το '21. Γραμμένο με πολύ προσεκτικές διαπιστώσεις και κάνοντας καίριες κρίσεις για τα διάφορα συμβάντα. Θα έπαιρνε 5* αν δεν ήταν το 5ο Κεφάλαιο (Η συγκρότηση επίσημης εξουσίας) που αποτελείται κυρίως από αποσπάσματα πρωτογενών πηγών (πχ Κοραή) ενώ θα ήταν σωστότερο για τον τύπο του συγκεκριμένου βιβλίου οι συγγραφείς να αποτιμούσαν τις δυνατότητες, τους περιορισμούς που υπήρχαν και το τι έγινε τελικά.
"..οι Ενετοί, αν και συχνά ήταν σκληρότεροι εξουσιαστές από τους Τούρκους, παρείχαν ωστόσο κανόνες που κατηύθυναν τις σχέσεις των υπηκόων με του τις κρατικές αρχές."
"Η αντικατάσταση μιας αποκεντρωμένης διοίκησης με μια συγκεντρωτική και η υποταγή της περιφέρειας στο κέντρο είναι ίσως από τ πλέον ανατρεπτικά αποτελέσματα της Επανάστασης και υπήρξε η ληξιαρχική πράξη θανάτου του τρόπου ζωής των ενόπλων οι οποίοι τη στήριξαν."
"Παραμονές της Α' Εθνοσυνέλευσης στην Πιάδα, τον Δεκέμβριο του 1821, το σκηνικό της ρήξης είχε στηθεί. Τα σύμβολα της Φιλικής Εταιρείας καταργήθηκαν, ενώ δεν έγινε καμία αναφορά στη δράση της... Η Β' Εθνοσυνέλευση επιβεβαίωσε τον διχασμό των Ελλήνων επαναστατών, με την κυριαρχία των Ρουμελιωτών και των Υδραίων σε βάρος τόσο των προεστών του Μοριά όσο και των στελεχών της Φιλικής Εταιρείας."
"Για να 'φιλοτεχνηθεί' το μέλλον του έθνους, χρειάστηκε πρώτα να κατασκευαστεί το παρελθόν με την επιλογή των κατάλληλων στοιχείων. Οδηγός για το μέλλον του έθνους έπρεπε, σύμφωνα με τις επιταγές της εποχής, να είναι το παρελθόν του, αλλά αυτό το παρελθόν υπήρξε πλάσμα των ίδιων των αρχιτεκτόνων του νεότερου ελληνικού έθνους-κράτους."

[Markos Kyritsis · Rating 4 out of 5]

Μαθαίνοντας τήν ιστορία μας από τους καλύτερους