بیش از بیست و پنج سال از چاپ اول «مجموعهٔ نسل قلم» میگذرد. این کتابها زندگینامه نیستند، بلکه شرح و تفسیر و نقد آثار و اندیشههای نویسندگان هستند و اگر چه حجمشان اندک است اما میتوانند نقطهٔ شروع خوبی برای خوانندگانی باشند که در پی راه یافتن به مضامین اندیشههای این نویسندگان و متفکران هستند.
طرح جلد جذّاب، عنوان مثل کوه سنگین و حجم مناسب ... مگر میشود در برابر برداشتنش از قفسه خودداری کرد؟ البتّه باید اقرار کنم در نگاه اوّل اصلاً چنین تصوّری از این خصایص سهگانه آن نداشتم. فکر میکردم قرار است اثری از خود ملویل را بخوانم و طرّاح جلد هم به سبک خارجیها که نام مؤلّف را درشتتر از عنوان رمان میآورد همین کار را کرده. و از آنجا که قبلاً هم گفتهام که همیشه دوست دارم نویسندگان را با آثار کمتر شناختهشدهشان شروع کنم آن را برداشتم. بعد از تورّق بود که متوجّه شدم خیر، این طرح جلد مثل طرحجلدهای خودمان است و کتاب قرار است دربارۀ ملویل و با عنوان او باشد، نه یکی از آثار او. به هر حال با اینکه هنوز هیچ اثری از ملویل نخوانده بودم، (با اینکه بارتلبی محرّر را خریدهام و دلم برای خواندنش پر میکشد و هی موکولش میکنم به فرصت مناسب و هنوز قسمت نشده) گفتم شاید مرورش بد نباشد.
این کتاب ظاهراً یک شماره از مجموعهای تحت عنوان «نسل قلم» است که درواقع ترجمۀ مقالات «دایرةالمعارف ادبیّات جهان» (عمدتاً دربارۀ نویسندگان آمریکایی و بریتانیایی) است. این مقالات قبلاً بهصورت جزوههای دانشگاهی مستقل چاپ شده بودند. جزوههای مربوط به نویسندگان بریتانیایی را انجمن فرهنگی بریتانیا و جزوههای مربوط به نویسندگان آمریکایی را دانشگاه مینهسوتا منتشر کردهاند. بعدها انتشارات اسکریبنرز در سال 1974 بر آن شد که این جزوات را پس از تکمیل و اصلاح بهصورت کاملترین دایرةالمعارف ادبیّات و نویسندگان درآورد. اسکربینرز تا سال 1992 توانست مجموعۀ مربوط به نویسندگان آمریکایی را در هشت جلد، مجموعۀ مربوط به نویسندگان بریتانیایی را در نُه جلد، مجموعۀ مربوط به نویسندگان یونان و روم باستان را در دو جلد، مجموعۀ نویسندگان اروپایی را در چهارده جلد، و سپس مجموعۀ سه جلدی از نویسندگان آمریکایی لاتین منتشر کند. اینها اطّلاعاتی است که در مقدّمۀ سرپرست مجموعه آمده و خود حاکی از عِظَم و فخامت این مجموعه است که اگر به درستی در دسترس مخاطبان ایرانی قرار گیرد، میتواند بسیاری از نیازهای نقدی و تاریخادبیّاتی را رفع کند. از مزیّتهای دیگر کتاب، این است که بیشتر به نظریّه و نقد ادبی دامن میزند تا به زندگینامه و این خود میتواند جنبۀ نظری را در قبال جنبۀ تاریخی قوّت ببخشد.
امّا تجربۀ شخصی من از خواندن این کتاب، بهخاطر همان که گفتم تا کنون چیزی از ملویل نخوانده بودم، شاید حاوی فایدۀ تمام و کمالش نبوده باشد. امّا به هر حال دانستن این که برهۀ اصلی فعّالیّت ملویل متعلّق به نیمۀ دوّم قرن نوزدهم، یعنی دورۀ پختگی و کمال جنبش رمانتیسم ادبی است و همچنین گوشههایی از حسّوحال و فضایی که ملویل آثارش را در آنها مینوشته، اتّفاقاتی که برای نوشتن یا انتشار آنها برایش رخ میداده و ... اطّلاعات مفیدی بود که احتمالاً خوانشهای بعدی من از وی را پختهتر خواهد ساخت. از طرفی فهمیدن اینکه حجم کارهای ملویل چهقدر بوده و متأسّفانه بسیاری از آنها هنوز در ایران ترجمه نشدهاند باعث تأسّف بود که با مقایسۀ کتابنامۀ فارسی نیمصفحهای و کتابنامۀ انگلیسی هشت صفحهای انتهای کتاب بهراحتی میتوان دریافت.
خواندن کتاب را به تمام علاقهمندان به نظریّه و نقد ادبی و دنبالکنندگان تاریخ ادبیّات جهان توصیه میکنم. کتاب با ترجمۀ فوقالعادهای که دارد بسیار در این زمینه مناسب خواهد بود.
امیدوارم بعد از خواندن حدّاقل چند اثر از ملویل بتوانم به این کتاب برگردم و نظراتم را دربارۀ آن کاملتر بگویم.
ظاهراً مجموعه «نسل قلم» کتابهای کمحجمی بودند که برای آشنایی با نویسندگان در دورههای مختلف و توسط انتشارات مختلف چاپ شدند. برخی از این مجموعه این روزها دوباره چاپ شدند و برخی از جلدهای قدیمی را میشود در دست دوم فروشیها پیدا کرد. ملویل بیشتر با «موبی دیک» شناخته میشود و درباره موبی دیک در بخش خودش نوشتهام. کتاب بسیار کم حجم است و در یک برداشت میشود آن را خواند اما مهمترین مشکلم با کتاب کمبود آثار ترجمه شده ملویل به فارسی است. به جطر موبی دیک و «سه داستان» (از نیلوفر) کتاب دیگری از او چاپ نشده و برای همین اشارات و ارجاعات کتاب به آثار او مدام این حس تلخ را در خواننده ایجاد میکند که چرا نمیتواند به اصل کتابها یا داستانها مراجعه کند. اما مثل هر معرفی نویسندهای راهی را برای ترجمه و شناخت بیشتر نویسنده و اثار او در یک جزوه کوتاه باز میکند. این مجموعه بیشتر از هر چیزی به ما یادآوری میکند که نویسندگان بزرگ چطور آثارشان را نوشتند و این که چرا از خواندن آنها لذت میبریم.