Η έννοια του Θεού μετά το Άουσβιτς

by Hans Jonas, Ντίνα Σαμοθράκη (Editor), Στέλιος Ράμφος (Contributor)

Μία από Ιουδαίων φωνή

Η ανθρώπινη ύπαρξη και αξία δεν επροφύλαξε τον εαυτό της από την κόλαση του Άουσβιτς. Μπορεί άραγε να την προφυλάξει στο μέλλον από ανάλογα ολοκαυτώματα; Με λογική αυστηρότητα αλλά και μεγάλη ευρύτητα σκέψεως, ο Γιόνας συνθέτει εδώ ένα θεολογικό μύθο, που αποτελεί συγχρόνως και υπόθεση επιστημονικής εργασίας, για να αναθέσει την υπερβατικότητα στον ίδιο τον άνθρωπο, αφού «η αποδοχή εκ μέρους του Θεού της ανθρώπινης ελευθερίας» συνεπάγεται «την παραίτησή του από τη δύναμη». Όπως επισημαίνει ο Γιόνας, «με την πράξη της Δημιουργίας η απόλυτη Κυριότης συνήνεσε να μην είναι εφεξής απόλυτη, ώστε να τελειωθεί αυτοβούλως η ύπαρξη - προέβη δηλαδή σε μιαν ενέργεια θεϊκής απογυμνώσεως».

Αυτή την επιλογή που έκανε ο Θεός για να μεγαλώσει ο άνθρωπος, να αναλάβει επομένως την απόλυτη ευθύνη του εαυτού του και του κόσμου, μας καλεί να σκεφθούμε επίκαιρα όσο ποτέ ο Χανς Γιόνας, και μαζί να σκεφτούμε τους όρους της θρησκευτικής πίστεως σήμερα.

Genres: Philosophy, Religion, Theology, Nonfiction, School, Holocaust

52 pages, Paperback

First published January 1, 1984

About the author

Hans Jonas was a German-born philosopher who was, from 1955 to 1976, Alvin Johnson Professor of Philosophy at the New School for Social Research in New York City.
Jonas' writings were very influential in different spheres. For example, The Gnostic Religion, first published in 1958, was for many years the standard work in English on the subject of Gnosticism.
The Imperative of Responsibility (German 1979, English 1984) centers on social and ethical problems created by technology. Jonas insists that human survival depends on our efforts to care for our planet and its future. He formulated a new and distinctive supreme principle of morality: "Act so that the effects of your action are compatible with the permanence of genuine human life".
While The Imperative of Responsibility has been credited with catalyzing the environmental movement in Germany, his work The Phenomenon of Life (1966) forms the philosophical undergirding of one major school of bioethics in America. Murray Bookchin and Leon Kass both referred to Hans Jonas's work as major, or primary, inspiration. Heavily influenced by Heidegger, The Phenomenon of Life attempts to synthesize the philosophy of matter with the philosophy of mind, producing a rich existential understanding of biology, which ultimately argues for a simultaneously material and moral human nature.
His writing on Gnosticism interprets the religion from an existentialist philosophical viewpoint. Jonas was the first author to write a detailed history of ancient Gnosticism. He was also one of the first philosophers to concern himself with ethical questions in biological science.
Jonas's career is generally divided into three periods defined by the three works just mentioned, but in reverse order: studies of gnosticism, studies of philosophical biology, and ethical studies.

Reviews

[Rosanna · Rating 5 out of 5]

Premetto d’essere ignorante. Molto.
Che da persona molto ignorante mi avvicino ad argomenti difficili, più grandi di me, con la curiosità e il timore di una bimba che impara a muovere i primi passi nel mondo, nel mondo dei pensieri altrui nel mio caso.
Già la domanda-titolo mi ha meravigliata e schiantata: ho dovuto leggere e rileggere.
Quanta presunzione ho di poter capire! di volerlo fare…
Ad Auschwitz non si morì per la propri fede religiosa, ma per il fatto di essere umani (ed ebrei e disabili e omosessuali eccetera…): la razza, solo un pretesto. E dio permise: perché? Che domanda terribile!
L’autore prova, con la sua teologia speculativa, a dare una risposta, si aiuta con la creazione di un mito: quello dell’esser-nel-mondo di dio stesso, secondo il quale egli decise di rinunciare al proprio essere rimettendosi al caso, al rischio, al divenire…praticamente a Noi, alla Vita, alla Morte, al Male, al Dolore. Attraverso tutto ciò, la divinità esperisce se stessa, vive la propria avventura nel mondo, gli serviamo e gli serve tutto ciò che siamo, per ricostituirsi in modo sempre nuovo, sempre diverso. Che strano, questo dio: con noi egli soffre, ma non può farne a meno. Lo coinvolgiamo, lo costringiamo a prendersi cura di noi, a rischiare di perdere la fede che abbiamo in lui.
Il Male, Auschwitz, hanno fatto perdere la fede a molti anche molti anni dopo, ma esistono solo perché dio non è onnipotente come lo immaginiamo: “non poté intervenire perché non fu in condizione di farlo” dopo aver concesso agli uomini la libertà rinunciando alla propria potenza.
Ecco, ora dovrò rileggere “La notte” di Wiesel, per ritrovare quel bimbo sulla forca, penzoloni e agonizzante e dio con lui, per capire Jonas appieno. Ora capisco perché vi è questo episodio raccontato nell’introduzione.
Dovrò leggere e ancora di nuovo. E dovrò pensare chi sono io stessa per sapere chi è dio?

[Dimitris · Rating 4 out of 5]

For Holocaust Memorial Day 2023

Κάθε χρόνο στα τέλη του Ιανουαρίου διαβάζω ένα βιβλίο σχετικό με το Ολοκαύτωμα. Το φετινό ήταν μια σύντομη διάλεξη του Γερμανοεβραίου φιλοσόφου Χανς Γιώνας στα 80ς. Ο ίδιος είχε διαφύγει στη Μέση Ανατολή πριν τον Πόλεμο και δεν είχε προσωπική εμπειρία των στρατοπέδων μα έχασε τη μητέρα του στο Άουσβιτς.

Το κείμενο ήταν πυκνό και δυσκολότατο και δεν αφορούσε σχεδόν καθόλου το Ολοκαύτωμα μα το αν ο Θεός γενικά ασχολείται με τον κόσμο που έπλασε, γιατί δεν βοηθάει τους ανθρώπους, γιατί δεν πολεμά το Κακό αν είναι τόσο παντοδύναμος. Ο φιλόσοφος φθάνει στο συμπέρασμα (αν το κατάλαβα καλά!) πως ο Θεός δεν μπορούσε να κάνει κάτι για να σώσει τον περιούσιο λαό του ή και τον υπόλοιπο κόσμο γιατί δεν είναι παντοδύναμος (!) όπως νομίζουμε. Δημιουργώντας τον Κόσμο απώλεσε συνειδητά μέρος της ισχύος Του και πλέον χρειάζεται μάλλον Εκείνος την δική μας βοήθεια (;)

Εξαιρετικά ενδιαφέρουσες σκέψεις που θα χρειαστεί να διαβάσω και ξαναδιαβάσω για να κατανοήσω καλύτερα. Εξαιρετική και η μετάφραση που η γραφή της θυμίζει ελληνικά περασμένων δεκαετιών. Άρτιο πολυτονικό μέχρι υπογεγραμμένων και κορωνίδων, καταλήξεις σε «ήτα» της υποτακτικής, τριτόκλητα αρχαιοπρεπή του στυλ ἡ δύναμις, ταίριαζε στο κείμενο ομολογώ.

We Remember

[Φερειπείν · Rating 5 out of 5]

Η έννοια του θεού μετά το Άουσβιτς. Μία από Ιουδαίων φωνή. Χανς Γιώνας.
📖📖📖
Ο κόσμος είναι δομημένος στις αντιθέσεις, τις οποίες θαρρώ πως η όλο και πιο εγωιστική μας ματιά τις οξύνει σε βαθμό που αγγίζει την τεχνιτή επιβολή τους, πέραν των ίδιων φυσικών ορίων τους. Το θέμα αυτού του μικροσκοπικού βιβλίου είναι επίκαιρο σταθερά και θα παραμείνει επίκαιρο εις τους αιώνας των αιώνων.
📖📖📖
Το βιβλίο αποτελεί ομιλία του Χάνς Γιώνας, ενός από τα πιο λαμπρά παραδείγματα χρήσης του οργάνου που φιλοξενείται στο κρανίο του ανθρώπινου είδους, μια πνευματική ιδιοσυγκρασία έτοιμη όχι μόνο να στοχαστεί αλλά να βάλει τα πράγματα στη θέση τους, αποδίδοντάς τους ξεκάθαρες ιδιότητες και εξερευνώντας την ουσιαστική τους σχέση με τον κόσμο, πραγματώνοντας τις ιδέες με όρους ζωής κι όχι υποθάλποντας στη θεωρία την ισχύ τους. Ο Γιώνας δεν αφήνει τις ιδέες να “μαραζώσουν” στην αφηρημένη θεωρητικοποίησή τους. Φέρνει στο κέντρο της κρίσης του την έννοια της “Ευθύνης” και μάλιστα τη συνείδηση της ευθύνης με σκοπό να την εγείρει από την ύπνωση, ώστε να προστατέψει την ίδια την ύπαρξη από μελλοντικά ολοκαυτώματα, κινδύνους που καραδοκούν περικυκλώνοντας τη δράση μας, αποστερώντας την ύπαρξη από την ολότητά, τη διάρκεια και την ποιότητά της. Στέκεται με κριτική διάθεση απέναντι στον τεχνολογικό πολιτισμό, τη σχέση του με τη φύση αλλά και την ευθύνη του ανθρώπου σε κάθε του δημιούργημα τεχνικό ή πνευματικό, κεντρίζοντας τις ευαισθησίες του αναγνώστη σε προβλήματα σημαντικά και καίρια. Με την ομιλία του χτίζει τον θεολογικό του μύθο αναζωογονώντας, μέσα από το αυστηρό πλαίσιο της λογικής του τοποθέτησης, την δύναμη της αυτόβουλης πράξης που βαραίνει ως επιλογή αποκλειστικά τον άνθρωπο, απογυμνώνοντας τις πράξεις του από την “βολική” θεϊκή επιβολή και καθιστώντας τον υπεύθυνο για τις αποφάσεις του.

[Steffi]

Heute in einer Bücherkiste in der Nachbarschaft gefunden und gelesen, hab nicht wirklich etwas verstanden.😅🙈

[soulAdmitted · Rating 4 out of 5]

"Avendo definito in anticipo come 'senso' unicamente ciò che si può verificare mediante dati sensibili, tale affermazione identifica ciò che ha senso con ciò che è possibile conoscere. A questo atto di forza per definizione, deve obbedire solo chi l'ha accettato".

"I tre attributi in questione - bontà assoluta, potenza assoluta e comprensibilità - sono fra loro in rapporto tale che ogni relazione tra due di loro esclude il terzo. Questo è allora il problema vero: quali sono i due concetti veramente irrinunciabili, fondamentali, per il nostro concetto di Dio?"

(Una qualsiasi delle risposte possibili inaugura un percorso spirituale - ed eventualmente teologico -che oltre a non essere compatibile con gli altri è incomparabile. In Assoluto. Per l'appunto).

[Maurizio Manco · Rating 3 out of 5]

"Dopo Auschwitz possiamo e dobbiamo affermare con estrema decisione che una Divinità onnipotente o è priva di bontà o è totalmente incomprensibile (nel governo del mondo in cui noi unicamente siamo in condizione di comprenderla). Ma se Dio può essere compreso solo in un certo modo e in un certo grado, allora la sua bontà (cui non possiamo rinunciare) non deve escludere l’esistenza del male; e il male c’è solo in quanto Dio non è onnipotente. Solo a questa condizione possiamo affermare che Dio è comprensibile e buono e che nonostante ciò nel mondo c’è il male. E poiché abbiamo concluso che il concetto di onnipotenza è in ogni caso un concetto in sé problematico, questo è l’attributo divino che deve venir abbandonato." (pp. 33, 34)

[Mz · Rating 3 out of 5]

Τρεις θείες ιδιότητες (καταληπτότητα, παντοδυναμία, παναγαθότητα) που είναι αδύνατο να συνυπάρχουν, καθώς η ένωση των δύο αποκλείει την τρίτη, λέει ο συγγραφέας. Μια απάντηση στο παλιό "παράδοξο του Επικούρου" ύστερα από την πείρα του Ολικαυτώματος (post holocaust theology).Το βιβλιαράκι αποτελεί διάλεξη στο Πανεπιστήμιο της Τυβίγγης, το 1984.Ο Jonas, όντας Εβραίος φιλόσοφος και θεολόγος επηρεασμένος από την ιδέα του ṣimṣūm (צמצום) της Καμπάλα του Λούρια , αποκλείει τη θεϊκή παντοδυναμία, μαζί με την οποία όμως χάνεται οριστικά η πίστη στα γεγονότα της Βίβλου (ή του Ταλμούδ αντίστοιχα) και ακολούθως οι μονοθεϊστικές θρησκείες ακυρώνονται, όπως γράφει ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, ασκώντας κριτική στον Jonas, στο δοκίμιό του "ο Χανς Γιόνας και ο Θεός στο Άουσβιτς και μετά το Άουσβιτς".

[Clément Lobjoy · Rating 4 out of 5]

C'est un petit livre passionnant qui remet en question l'idée que l'on se fait de Dieu

[Ali Jones Alkazemi · Rating 4 out of 5]

Weil der Gott der Juden nicht verborgen ist (er geoffenbart sich selbst in der Tora), als er teilweise in der Christlicher Tradition beschrieben ist (z. B. in der Theologie Luthers), argumentiert Jonas, dass der einzige Erklärung des Auschwitz-Geschehens notwendigerweise darin bestehen müsse, dass der Gott der Welt nicht Allmächtig ist, sondern sich um unsere Welt kümmert und durch seine leidende Propheten leidet (wie Hiob), oder, vielleicht, dass er teilweise oder vollständig Ohmächtig ist. Jonas verwendet verschiedene Argumente, die zusammengenommen sagen, dass der Gott der Juden und der Gott dieser Welt, ein leidender und machtesloser Gott ist. Andere Alternativen waren Kabbalistische Geschichten, wie der kabbalistische Denken Gerschom Scholems oder der Begriff des Zimzums. Allerdings könnte man deshalb vielleicht behaupten, dass Jonas das Gottesbild der Theologin Dorothee Sölle teilt, obwohl Jonas's theologische Identität und Beschränkung in dieser Vorlesung ausschliesslich jüdisch war und deshalb im jüdischen Kontext verstanden werden muss.

[Axel Nathan · Rating 4 out of 5]

Nonobstant le vocabulaire parfois pointu de Jonas c'est un essai tres interessant sur l'evolution du concept de Dieu apres la Shoah et l'impossibilité désormais de considérer que Dieu est tout puissant, intelligible et est un Dieu de bonté.
Il va alors affirmer que c'est la toute puissance de Dieu qui doit etre otée du concept de Dieu.
L'auteur va pour cela reprendre plusieurs idées déjà presentes dans certains courants du judaisme, et va conclure sur la reponsabilisation de l'homme (concept majeur chez Jonas) en raison de cette impuissance.
S'interroger sur l'existence de Dieu aurait pu être pertinent mais ce n'est pas le sujet du livre et Jonas affirme dans cet essai que la foi est necessaire pour l'humanité.

[Roudy Khalil · Rating 5 out of 5]

Comment ce peuple élu, qui est en Alliance avec Dieu, vive Auschwitz ? la question de l’existence de Dieu ? quel sens donné à Dieu ?
On découvre le Dieu Souffrant, le Dieu en Devenir, le Dieu Soucieux et le Dieu renonçant de lui-même à sa toute puissance!
Donc on est face à une triple responsabioité de l'homme: Envers lui-même et les autre, enver la Nature et envers la gloire de Dieu

Un Mythe qui vaut la peine de lire.

[Marcus Vinicius · Rating 5 out of 5]

Deus e o Mal
O problema da existência do mal desafia todos aqueles que creem em um Deus que, por definição, é bondade e perfeição. Hans Jonas reflete sobre Auschwitz e suas implicações para o conceito (a ideia) de Deus. A “solução” que apresenta, a partir da especulação que faz, contribui muito para entendermos o Divino. Um exercício em teologia especulativa. A leitura deste breve ensaio enriquece a compreensão do leitor sobre os atributos de Deus e sobre a forma pela qual se relacionam.

[Alice Kase · Rating 5 out of 5]

Un livre très complexe avec beaucoup de concepts ( je pense que je vais me faire une fiche recapitulative). Il m'a permis déjà de m'intéresser à la théologie et en plus de comprendre en profondeur la perception de Dieu par la population juive ou du moins paŕ Jonas. J'aime beaucoup son hypothèse sur la question, je la trouve très réfléchie et intelligente. Je suis vraiment resté bouche bée quand j'ai enfin compris 😂.
Enfin bref je suis très fière de m'être invité à une telle lecture !!!

[Matty · Rating 4 out of 5]

Bonté, omnipotent et connaissabilité de Dieu.
Jonas ne supprime ni la bonté ni la possibilité de connaître Dieu, suivant la religion juive. Mais théorise un renoncement de Dieu à sa toute puissance pour nous permettre d'être, la toute puissance étant une contradiction logique et ontologique en soi, ce qui est tout-puissant ne peut qu'être seul. Sinon il est limité par ce qui existe. Comme en physique une force sans résistance n'est rien.

[moritz michael · Rating 4 out of 5]

Very smart, very precise and thoughtful. I can't remember the last time I learned so much in 60 pages without feeling I'm ready a super difficult book.
Some bits reminded me of the works of Dorothee Sölle. Both, Sölle and Jonas are highly recommendable for those interested in religion after the horrors of the 20th century.
I also want to thank my grandparents from whom I received the book :)

[Ezgî Altun]

,, ..die Mutter des Stifters, nach Auschwitz weiterverschickt wurde, wo sie das Schicksal auch meiner Mutter teilte, da drängte sich mir unwiderstehlich dies Thema auf. Ich wählte es mit Furcht und Zittern. Aber ich glaubte es jenen Schatten schuldig zu sein, ihnen so etwas wie eine Antwort auf ihren längst verhallten Schrei zu einem stummen Gott nicht zu versagen.‘‘

[Giada · Rating 4 out of 5]

Largamente consigliato, soprattutto per un primo approccio all'argomento.

[Eugénie Orio · Rating 4 out of 5]

D'un philosophe qui ne veut pas renoncer à dieu. S'il a laissé faire auschwitz, c'est que dieu a renoncé à la toute puissance.
Suivi d'un tres bel essai limpide de Catherine Chalier.

[cat]

4
“Pensavo di essere in debito verso quelle ombre, di non poter negare loro qualcosa che somigliasse a una risposta all’invocazione, spentasi ormai da lungo tempo, che avevano rivolto a un Dio muto.”

[baat1ste · Rating 4 out of 5]

Compliqué de juger une nouvelle conception de Dieu lorsqu’on n’en a aucune.
Malgré les références à la tradition juive le raisonnement reste claire et simple donc facile d’accès

[Rahel · Rating 4 out of 5]

Kluge Mischung aus poetischem Mythos und weiterführenden Überlegungen:
Jonas argumentiert gegen die Unverstehbarkeit Gottes & arbeitet stattdessen anschließend an jüdisches Zimzum eine bewusst entschiedene, begrenzte Allmacht heraus.

Bezüglich der Leidfrage sicher der überzeugendere Weg.

[Paola · Rating 5 out of 5]

Filosofia teologica applicata al tentativo di ricerca di una risposta alla Domanda:
se D esiste come ha potuto permettere l’Olocausto? e perché non é intervenuto?
Jonas non rinuncia a cercare una risposta a una di quelle domande che kantianamente si reputa impossibile darvi risposta con il pensiero il quale viene a confrontarsi con l’intangibile e l’inconoscibile. (soprattutto per quanto é attinente al religioso)

Inizia con un racconto, un myhos personale, una sua raffigurazione della genesi del mondo e dell’uomo da parte di D.:
D che come nella teoria qabbalistica di Luria (Tzimtzoum) si “ritira”, si “ripiega” su di sé per lasciare spazio alla creazione.
Ma Jonas va oltre lo Tzitzoum e vi aggiunge che questo “ripiegamento” implica anche un de-potenziamento, una parziale rinuncia alla totipotenza in quanto condizione necessaria affinché la creazione possa essere e divenire. Una potenza assoluta detenuta da D avrebbe come risultato il Nulla, il vuoto, così come una libertà assoluta non può essere se non si confronta con la necessità. O così come il bianco lo diviene perché confrontato con il nero.
Dei tre attributi divini: bontà assoluta, possibilità di comprenderlo e conoscerlo e appunto l’onnipotenza, solo l’assenza di quest’ultimo può spiegare il Male che si é manifestato in tutto il suo indicibile orrore.
La “impotenza” di D fa si che egli non decida, determini, imponga ma “partecipi” al destino della sua creazione. Ed é responsabilità dell’uomo assumersi questa condizione divina, questo agire determinato, questo potere.
Almeno questo é quel poco che mi pare di aver capito da queste densissime paginette.

[Carl · Rating 4 out of 5]

A series of loosely interconnected essays, each of which is remarkable, but the whole does not always stand on two feet. Jonas accomplishes three remarkable things in this book. Firstly, he argues coherently for a life-centered ethics. Secondly, he shows how to do this without abandoning human chauvinism (One might wish he had abandoned human chauvinism.) Thirdly, he argues while ethics needs ontological grounding in order to avoid the threat of nihilism, and that theological speculation is desirable, he nevertheless denies that the ontological grounding of ethics must itself be theological. Theological speculation is a "luxury of reason," as he puts it, where reason goes beyond the realm of knowledge. It's a nice Kantian spin on what is otherwise an extension of Heideggerian existentialism to encompass the entire biological world.

[Clara Mazzi · Rating 5 out of 5]

Difficilissimo commentare Jonas: o lo si contesta nel dibattito teologico- filosofico, ma non ne ho nè ragione, nè le capacità, oppure non si può fare altro che ringraziare per aver regalato del tempo per una splendida riflessione. Senza mai mettere in discussione l'esistenza di Dio, Jonas propone la seguente risposta al non intervento divino di fronte all'evento Auschwitz e alla Shoa: pur essendo Dio sofferente (e ne spiega il perché), diveniente e partecipe, nel senso che si prende cura degli uomini, delle sue creature, dal momento in cui Egli ha concesso la libertà all'uomo si è privato della potenza, pertanto Egli non è libero di intervenire ma deve continuare "con muta perseveranza la realizzazione del suo fine incompiuto."

[Reinhard Gobrecht · Rating 4 out of 5]

Auschwitz: Gott lies es geschehen.
Was für ein Gott konnte es geschehen lassen?
Hans Jonas malt verschiedene Gottesbilder. Einen leidenden, einen werdenden, einen sich sorgenden Gott. Im bloßen Zulassen menschlicher Freiheit liegt ein Verzicht der göttlichen All-Macht. Mit der Schöpfung gibt Gott ein Teil seiner absoluten Macht auf, die Schöpfung ist ein Akt göttlicher Selbstentäußerung. Es ist am Menschen Gott etwas zurückzugeben, dieses kann er tun, indem er darauf achtet, dass nichts seinetwegen geschieht, dass es Gott um das Werdenlassen der Welt gereuen muß.

[Jean-Pierre · Rating 3 out of 5]

Auschwitz calls into question the traditional view of God as immanent in History. If belief in God is to be saved (a postulate to which Jonas adheres), there is a need for a new myth and definition of the category of the divine. Which may seem shocking to who conceives of God as an immutable Being, objectively given; much less so to who recognizes (like Jonas) that constructing images of God is what the homo religiosus has been doing all along, and that the images must and do change in response to the human experience and predicament.