خسرو و شیرین نظامی گنجه ای

by نظامی، الیاس بن یوسف (editor بهروز ثروتیان)

خسرو و شیرین: متن علمی- انتقادی از روی 14 نسخۀ خطی، ( با مشکول نویسی متن و واژه نامه)، نظامی گنجه ای؛ تصحیح بهروز ثروتیان. - تهران: امیر کبیر، 1386.
چاپ دوم 1392

1175 pages, Hardcover

Published January 1, 2013

Reviews

[Mohammad Ranjbari · Rating 5 out of 5]

نظامی شاعری بی بدیل در شعر جهان هست که بسیاری آن را الگوی خویش قرار داده اند. دلیل این الگو قرار گیری را می توان در نوآوری و ابداعی دانست که در مفهوم تغزل ایجاد کرده است. حتی شاعری مانند نیما یوشیج گوشۀ چشمی به اشعار وی داشته است. تغزل سرایی کاری فی نفسه پر ریسک قلمداد می شد. به این دلیل که همزمان با این جریان، جریان شعر عرفانی نیز شدت گرفته و هر جریانی غیر از آن مورد تقبیح قرار می گرفت. اما نظامی با رندی و گاه گاه با اشاره ای زیرکانه منظور خود را از نظم این داستان پر آوازه مشخص کرده است. شاعر، وقتی زبان به نصیحت می گشاید از اصل و سبک خود دور می گردد و هر وقت به توصیف صحنه ها و تغزل روی می آورد، قدرت خود را به صورتی زیبا نشان می دهد.

سرتاسر منظومه پر است از آرایش تصویر و زبان ورزی و بسیاری از محققین به همین علت، نظامی را شاعر مغلق سرا و پیچیده گو دانسته اند. به هر حال اوج عاشقانه سرایی و منظومه گرایی را در شعر نظامی می توان مشاهده کرد.
ویژگی های شعری برجسته ای که من در این منظومه مشاهده کردم، در چند دسته جای می گیرد. اما مهم ترین ویژگی «ایجاز»ی ست که شاعر در برخی بیتها برقرار ساخته است:
چو شادی را و غم را جای روبند
به جایی سر به جایی پای کوبند

ارسال المثل: بسیاری از ابیات نظامی در ناحیۀ آذربایجان و در زبان فارسی رسوخ یافته است:
کند همجنس با همجنس پرواز
کبوتر با کبوتر باز با باز

بیا تا کج نشینم راست گویم
چه خواریها کز او نامد به رویم

طنز ناگهانی:
ز خر برگیرم و بر خود نهم بار
خران را خنده می آید از این کار

ویژگی های بسیار دیگری نیز می توان ارائه داد. مانند: ابداع، جناس، ایهام و ایهام تناسب، انواع استعارات، تشبیه مرکب، لف و نشر و ...
کار شاعر در این آرایه ها نیز خلاصه نمی شود و می توان تحقیقات بلاغی و ادبی گسترده ای روی آن انجام داد

[SMehdi Razavi · Rating 5 out of 5]

زیباست
زیباست
ماجراهای عاشقانه‌اش رو بارها به روایات مختلف گفتن و شنیدیم. به نظرم مرثیه نظامی برای شیرین و مناظره باربد و نکیسا رو حیفه که آدم نخونه

[Bahman Bahman · Rating 2 out of 5]

نشسته شاه روزی نیم هشیار

به امیدی که گردد بخت بیدار

در آمد قاصدی از ره به تعجیل

ز هندوستان حکایت کرد با پیل

مژه چون کاس چینی نم گرفته

میان چون موی زنگی خم گرفته

به خط چین و زنگ آورد منشور

که شاه چین و زنگ از تخت شد دور

گشاد این ترک خو چرخ کیانی

ز هندوی دو چشمش پاسبانی

دو مرواریدش از مینا بریدند

به جای رشته در سوزن کشیدند

دو لعبت باز رابی پرده کردند

ره سرمه به میل آزرده کردند

چو یوسف گم شد از دیوان دادش

زمانه داغ یعقوبی نهادش

جهان چشم جهان بینش ترا داد

بجای نیزه در دستش عصا داد

چو سالار جهان چشم از جهان بست

به سالاری ترا باید میان بست

ز نزدیکان تخت خسروانی

نبشته هر یکی حرفی نهانی

که زنهار آمدن را کار فرمای

جهان از دست شد تعجیل بنمای

گرت سر در گلست آنجا مشویش

و گر لب بر سخن با کس مگویش

چو خسرو دید که ایام آن عمل کرد

کمند افزود و شادروان بدل کرد

درستش شد که این دوران بد عهد

بقم با نیل دارد سر که با شهد

هوای خانه خاکی چنین است

گهی زنبور و گاهی انگبین است

عمل با عزل دارد مهربا کین

ترش تلخیست با هر چرب و شیرین

ز ریگش نیست ایمن هیچ جوئی

مسلم نیست از سنگش سبوئی

چو دربند وجودی راه غم گیر

فراغت بایدت راه عدم گیر

بنه چون جان به باد پاک بربند

در زندان سرای خاک بربند

جهان هندوست تا رختت نگیرد

مگیرش سست تا سختت نگیرد

در این دکان نیابی رشته تائی

که نبود سوز نیش اندر قفائی

که آشامد کدوئی آب ازو سرد

کز استسقا نگردد چون کدو زرد

درخت آنگه برون آرد بهاری

که بشکافد سر هر شاخساری

فلک تا نشکند پشت دوتائی

بکس ندهد یکی جو مومیائی

چو بی‌مردن کفن در کس نپوشند

به ار مردم چو کرم اطلس نپوشند

چو باید شد بدان گلگونه محتاج

که گردد بر در گرمابه تاراج

لباسی پوش چون خورشید و چون ماه

که باشد تا تو باشی با تو همراه

برافشان دامن از هر خوان که داری

قناعت کن بدین یک نان که داری

جهانا چند ازین بیداد کردن

مرا غمگین و خود را شاد کردن

غمین داری مرا شادت نخواهم

خرابم خواهی آبادت نخواهم

تو آن گندم نمای جو فروشی

که در گندم جو پرسیده پوشی

چو گندم گوژ و چون جو زردم از تو

جوی ناخورده گندم خردم از تو

تو را بس باد ازین گندم نمائی

مرا زین دعوی سنگ آسیائی

همان بهتر که شب تا شب درین چاه

به قرصی جو گشایم روزه چون ماه

نظامی چون مسیحا شو طرفدار

جهان بگذار بر مشتی علف خوار

علف خواری کنی و خر سواری

پس آنگه غزل عیسی چشم داری

چو خر تازنده باشی بار می‌کش

که باشد گوشت خر در زندگی خوش

[sajjad hassanzadeh · Rating 4 out of 5]

این اشعاری بود که به سلیقه خودم از خواندن این مجموعه یادداشت کردم شاید برای شما هم مفید باشه :

چنین است آفرینش را ولایت که باشد هر بهاری را نهایت
نیامد شیشه‌ای از سنگ در دست که باز آن شیشه را هم سنگ نشکست

جهان تلخ است خوی تلخناکش به کم خوردن توان رست از هلاکش
غم دنیا کسی در دل ندارد که در دنیا چو ما منزل ندارد

غم روزی مخور تا روز ماند که خود روزی رسان روزی رساند
کسی کز زندگی با درد و داغ است به وقت مرگ خندان چون چراغ است

اگر گامی زدم در کامرانی
جوان بودم چنین باشد جوانی

نیاز آرد کسی کو عشق باز است
که عشق از بی‌نیازان بی‌نیاز است

به جور از نیکوان نتوان بریدن
بباید ناز معشوقان کشیدن

گر از هر باد چون کاهی بلرزی
اگر کوهی شوی کاهی نیرزی

به صبر از بند گردد مرد رسته
که صبر آمد کلید کار بسته

جوانی چیست سودائی است در سر
وزان سودا تمنائی میسر

چو پیری بر ولایت گشت والی
برون کرد از سر آن سودا بسالی

جوانی گفت پیری را چه تدبیر
که یار از من گریزد چون شوم پیر
جوابش داد پیر نغز گفتار
که در پیری تو خود بگریزی از یار

درختی کاول از پیوند کژ خاست
نشاید جز به آتش کردنش راست

ز واپس ماندگان ناید درست این
نخستین را نداند جز نخستین

تو آن نوری که پیش از صحبت خاک
ولایت داشتی بر بام افلاک

کسی کو یاد نارد قصه دوش
تواند کردن امشب را فراموش

ز بسیار و ز کم بگذر که خام است
نگهدار اعتدال اینت تمام است

و گر باشی به تخت و تاج محتاج
زمین را تخت کن خورشید را تاج

به مرگ و زندگی در خواب و مستی
توئی با خویشتن هر جا که هستی

زمین کز خون ما باکی ندارد
به بادش ده که جز خاکی ندارد
دهد بستاند و عاری ندارد
بجز داد و ستد کاری ندارد

درین سنگ و درین گل مرد فرهنگ
نه گل بر گل نهد نه سنگ بر سنگ

از اونجایی که تو این داستان شخصیت فرهاد رو خیلی دوست داشتم بعد از مطالعه این منظوم مطالعه شیرین و فرهاد وحشی رو شروع کردم و بهتون پیشنهاد میکنم.

[Sepideh · Rating 5 out of 5]

بسیار بسیار دلنشین و دوست داشتنی و حیف و صد حیف از این داستان های اشتباه و تحریف شده ای که در مدارس به خورد ما دادن. لذت خوندن و گوش سپردن به عاشقانه های اصیل ایرانی

[Mohammad 1523 · Rating 5 out of 5]

کتاب را با خوانش محمدرضا طاهری گوش دادم.الحق و الانصاف دلنشبن و مسلط خوانده و توضیح داده بود .بسیار لذت بخش بود.