Κλάρα Σούμαν: Τα χαρισματικά πρόσωπα μιας υπερμαριονέτας

by Μαρία Γιαγιάννου

Μια εξάχρονη που υποκλίνεται σ' ένα αβγό, η λατρεία ενός τρελού για μια παλιά φωτογραφία, ένας πατέρας που λέει όχι, το αυτόματο της Μαρίας Αντουανέτας, η πτώση στον παγωμένο Ρήνο, ένα μοιρα-σμένο ημερολόγιο, οκτώ τέκνα - ένα για κάθε νότα μιας οκτάβας, δυο καρδιές που γίνονται δάχτυλα. Ένα σύγχρονο μετα-ρομαντικό κείμενο που κινεί τα νήματα της συμβίωσης ενός ιστορικού ζεύγους και ζυγίζει το μίγμα φθόνου και λατρείας ανάμεσα σε δύο ομότε-χνους. Μπορεί μια μαριονέτα να ξεπεράσει τον δημιουργό της; Πώς ξεκουρδίζεται η μηχανή μιας ιδιοφυΐας; Ποιος κινεί τα νήματα της ανθρώπινης δημιουργικότητας;

Η περίπτωση της Κλάρα Σούμαν είναι αποκαλυπτική. Ένα κορίτσι-θαύμα που εξελίχθηκε σε αστέρι της πιανιστικής τέχνης· μια λαμπρή εξαίρεση, σε μια εποχή όπου η γυναίκα-καλλιτέχνης ήταν είδος σπάνιο. Το έργο "Κλάρα Σούμαν": τα χαρισματικά πρόσωπα μιας υπερ-μαριονέτας της Μαρίας Γιαγιάννου είναι μια διακεκομμένη σεάνς επικοινωνίας με τα μεγάλα πνεύματα· της πιανίστριας Κλάρα Σού-μαν και του συνθέτη Ρόμπερτ Σούμαν. Δύο παράλληλοι μονόλογοι διάστικτοι με ψιθύρους από τον Κλάιστ, τον Χόφμαν, τον Καμίσο, συλλαμβάνουν την ατμόσφαιρα του Ρομαντισμού για να την μετατοπίσουν γλωσσικά και τονικά σε ένα νέο συγκείμενο.

80 pages, Paperback

First published February 1, 2018

Reviews

[Το Άθχημο γατί του θενιόρ Γκουαναμίρου · Rating 5 out of 5]

Βρήκα τυχαία το θεατρικό κείμενο (μπήκα στο βιβλιοπωλείο να χαζέψω- βγήκα με μια σακούλα βιβλία... κλασικά) κρίμα που αγνοούσα την ύπαρξη αυτής της παράστασης όταν ανέβηκε στην Αθήνα τον Φλεβάρη του 2018 στο θέατρο της οδού Κυκλάδων Λευτέρης Βογιατζής. Είναι θεατρικοί μονολόγοι μετά μουσικής, μόνο που εδώ, όπως αναφέρει και η συγγραφέας πρόκειται για ένα σόλο για δύο. Αφού δεν έχω μια χρονομηχανή που να οδηγεί πίσω στο χρόνο, πρέπει να αρκεστώ σε αυτό. Έτσι κι αλλιώς έχω παρατηρήσει πως στο θέατρο καταλαβαίνω καλύτερα αυτό που βλέπω όταν διαβάσω το κείμενο, είτε πρόκειται για αυτούσιο θεατρικό ή λιμπρέτο είτε για κάποιο βιβλίο από το οποίο έγινε διασκευή. Το θέατρο μου γεννά συναισθήματα, είναι ένα είδος συμμετοχής κι έχει μια όμορφη αμεσότητα (στην περίπτωση που μου αρέσει η παράσταση, αλλιώς τσάμπα-παν-οι-κώλοι-μας στο θεατρικό στασίδι) αλλά η ανάγνωση είναι μια μορφή επεξεργασίας την οποία βρίσκω ιδιαίτερα χρήσιμη.

Η Κλάρα Σούμαν υπήρξε μια γυναίκα που κατακευάστηκε και προγραματίστηκε ώστε να εκτελεί μουσική. Τη μουσική των άλλων, πρωτίστως τη μουσική του συζύγου της Ρόμπερτ Σούμαν.

Διάβασα μητέρα ότι η Μαρία Αντουανέτα είχε στην κατοχή της ένα γυναικείο πλάσμα από ξύλο και μέταλλο, ένα- πως το λένε- "αυτόματο", που ήταν δεμένο σε ένα πιάνο. Η βασίλισσα η ίδια έσκυβε και κούρδιζε το αντίγραφό της κι εκείνο ξεκινούσε να κτυπά τα σφυράκια του και να παίζει μουσική. Ζήλεψα. Για πάντα εκεί. Καθιστή, κουρδιστή, να εκπληρώνει τον προορισμό της [...]

Γεννήθηκα για να γίνω αυτό που έγινα. Πονάω όπως πονάει ένας άνθρωπος που τον σμιλεύουν ως τέλειο εργαλείο. Είμαι δυνατή σαν στοιχείο της φύσης, σαν θύελλα. Τίποτα δεν μπορεί να με σταματήσει, μητέρα [...]

Καταλαβαίνω ότι όλοι μας έχουμε πολλά πράγματα να κάνουμε. Αλλά εγώ το παραξήλωσα. Είμαι κανονικό πολυεργαλείο. Δεν υπάρχει κάτι που να μην το διεκπεραιώνω με μαεστρία. Με άλλα λόγια είμαι η γυναίκα - δημιουργός. Σας έχουν πει πως δεν υπάρχω, γι' αυτό δεν με αναγνωρίζετε. Σας έχουν πει ότι το είδος αυτό είναι φανταστικό, σαν τον μονόκερο. Ιδού λοιπόν ένας μονόκερος.

Αυτά τα αποσπάσματα γεμάτα πικρό χιούμορ μου θύμισαν μια άλλη περίπτωση, εκείνοι δεν ήταν ζευγάρι αλλά φίλοι και σώζεται η αλληλογραφία τους, ο Ρενέ Ντεκάρτ με την πριγκίπισσα Ελισάβετ της Βοημίας, η οποία συνέχεια τον διόρθωνε με τις ερωτήσεις της, όταν καταλάβαινε πως ο φιλοσοφικός του στοχασμός έπεφτε σε κάποιο αδιέξοδο. Ήθελε και να προφυλάξει το φίλο της από τις κακοτοπιές, να μην τον περιλάβουν τίποτε ιεροεξεταστές.

Χρειάζεται ένα περιβάλλον ελευθερίας για μπορεί να σκέφτεται ένας άνθρωπος ελεύθερα. Μέσα στους αιώνες η νοοτροπία πως οι γυναίκες δεν μπορούν να φτάσουν στο διανοητικό επίπεδο των ανδρών, στέρησε από την ανθρωπότητα πολλούς καλούς και χρήσιμους ανθρώπους. Παγιδεύσαμε τους εαυτούς μας μέσα στα δύο βιολογικά φύλα. Η Κλάρα Σούμαν ως υπερμαριονέτα είναι μια εξαιρετικά επιτυχημένη αναλογία, δεν πήρε ολοκληρωμένη μόρφωση σε αντίθεση με το σύζυγο της, διδάχτηκε μουσική πρωτίστως για να αναδεικνύει τη μουσική των άλλων. Όλα για τους άλλους. Για τα παιδιά, το σύζυγο, τους άλλους συνθέτες για το κοινό.

Και ο Ρόμπερτ Σούμαν; Αργά και βασανιστικά έσβησε από τη ψυχική νόσο που τον ταλαιπωρούσε. Ρομαντικός συνθέτης, διανοούμενος, ανήσυχο πνεύμα, πεισματάρης, ανταγωνιστικός, κυρίαρχος, βίωσε τις θύελλες και τις ορμές ως έμπνευση αλλά και ως βασανιστήριο.

Αγαπημένη μου Κλάρα, με πονάει φριχτά το αυτί μου απ' αυτή τη νότα που εναλλάσσεται με μια κραυγή ύαινας. Θέλω όμως να σου εξηγήσω για να μη νομίζεις πως είμαι τρελός. Αυτό που ονόμασες ακουστική παράκρουση καταλαβαίνω τώρα πως δεν είναι άλλο από έναν δίαυλο επικοινωνίας με το Επέκεινα! Ο Μέντελσον και ο Σούμπερτ προσπαθούν να μου υπαγορεύσουν ένα καινούργιο μουσικό θέμα. Τόσο καιρό που με βλέπεις με ύφος μακάριο να,ατενίζω σιωπηλός τη σόμπα, είναι επειδή παρακολουθώ τη δράση στην καμινάδα. Υπάρχει λόγος.Η καμινάδα μας είναι η κύρια δίοδος των πνευμάτων και από εκεί κυλάνε οι παρτιτούρες. Είμαι σίγουρος πως δεν το ήξερες. Όπως κι εκείνη η τρύπα στη στέγη, που δεν έλεγα να διορθώσω. Σου αποκαλύπτω τώρα ότι μαζί με τη βροχή έπεφτε μέσα στο σαλόνι η τελευταία συγχορδία της νέας μου Συμφωνίας. Καμιά φορά μπορούσες να τη δεις και σε στέρεη μορφή: Η κλωστή που εξείχε στην πολυθρόνα! Γι' αυτό και την προηγούμενη Τρίτη ξήλωσα την πολυθρόνα δίπλα στη σόμπα. Φρόντισα να μαζέψω όλη τη συγχορδία σε κουβάρι και την τακτοποίησα στο κομοδίνο σου, να είναι ασφαλής όταν εγώ θα έχω πλέον φύγει. Συχνά κουβεντιάζω γι' αυτό με την Αγία Καικιλία. Της εκμυστηρεύομαι τις,αυτοκαταστροφικές ορμές μου κι εκείνη με περιβάλλει ψάλλοντας τον επινίκιο ύμνο. Kyrie. Gloria. Credo.

Όταν ο Ρόμπερτ γνώρισε την Κλάρα κι όταν η Κλάρα γνώρισε τον Ρόμπερτ, όταν αποφάσισαν να ενώσουν τις ζωές τους και χρειάστηκε να καταφύγουν σε δικαστικά μέσα γιατί ο πατέρας της δεν της δεν επέτρεπε την ένωσή τους, δεν ξέρω τι είδους ζωή ονειρευόταν ο καθένας τους. Η πραγματικότητα για εκείνη ήταν οκτώ εγκυμοσύνες κι ένας σύζυγος που την περιόριζε ώσπου στο τέλος αποσυντέθηκε από τη ψυχική του νόσο. Κι αυτή παρέμεινε πίσω. Να πενθεί για το θάνατό του, για το θάνατο των παιδιών της, να δίνει ρεσιτάλ για την τέρψη των άλλων ακόμα κι αν αυτό απαιτούσε να καταπιεί τον προσωπικό της θρήνο.

Το κεφάλι μου γυρίζει... Να το πω; Όλοι είναι έτοιμοι...Να το ακυρώσω; Ωχ ο βοηθός παραγωγής... "Ναι! Έφτασα. Δώστε μου δέκα λεπτά! Τι θα πει πολλά! Το απαιτώ!" Ψυχραιμία. Βαθιές ανάσες, χαμηλώνουμε το σφυγμό. Ο σφυγμός αν πέσει... η καρδιά αν ξεγελαστεί... όλα θα αποσιωποιηθούν... όπως πρέπει... αυτή τη στιγμή... όπως πρέπει... Το κοριτσάκι μου, το παιδί μου... δεν είναι ώρα για συναισθηματισμούς. Τέλος το παιδί μου. Το θέατρο γεμάτο. Εγώ, εγώ η μάνα... η... μανούλα... εγώ, παιδί μου... που να πάω τώρα; Ποιος τόπος θα με πάρει; Πόνεσε; Όχι, έφυγε ήσυχα, ήσυχη όπως πάντα. Το έβλεπα... ω, η μάνα, τι σόι μάνα δηλαδή επιλέγει να... να... Δεν είναι ώρα για αυτοκριτική... Φεύγοντας για Χαϊδελβέργη την άφησα χλωμή, έβηχε. Την τύλιξα με το σάλι μου, τη φίλησα στο μέτωπο... αυτό το φιλί, πόσο χαίρομαι που το έδωσα... θα μπορούσα να μην το είχα δώσει... ο βήχας της... ο βήχας...Ο Φέλιξ; Άραγε θ' ακολουθήσει ο Φέλιξ; Κάπου θα βήχει κάπου είναι και βήχει. Τζούλι παιδί μου.

Θολώνω... μη σκέφτεσαι, μη σκέφτεσαι. Το θέατρο είναι γεμάτο, Ρόμπερτ, θα τα καταφέρω. Είχα τους καλύτερους χειριστές... έμαθα από πρώτο χέρι να χειρίζομαι τον εαυτό μου. Είμαι ο καλύτερος χειριστής μου... το έργο μου και ο δημιουργός μου. Αχ πώς είμαι έτσι σαν φάντασμα.. Ποιος έξυπνος αποφάσισε να μου ανακοινώσει τον θάνατο του παιδιού μου πριν την έναρξη της συναυλίας!

Θέλω κάποια στιγμή να διαβάσω τις βιογραφίες των Σούμαν και να ακούσω παράλληλα το έργο τους. Παρόλο που ο Ρόμπερτ είναι ο κατεξοχήν συνθέτης, υπάρχουν επίσης αρκετά έργα της Κλάρας.