Ο δρόμος του λόγου: Χάυυ Ιμπν Γιακζάν ή Τα μυστικά της φιλοσοφίας της Ανατολής

by Ibn Tufail, Παύλος Καλλιγάς (Translator)

Ο Αμπού Μπακρ Ιμπν Τουφάυλ (π. 1110-1185) ήταν ένας Άραβας λόγιος από την Ανδαλουσία, ο οποίος διετέλεσε επί αρκετά χρόνια γιατρός, αλλά και σύμβουλος της αυλής των Αλμοχαδών χαλιφών που κυβερνούσαν το δυτικό μέρος της αραβικής επικράτειας από την έδρα τους στο Μαρρακές του Μαρόκου. Ο "Χάυυ Ιμπν Γιακζάν" είναι το μόνο έργο του που μας είναι πλήρως γνωστό, και αποτελεί ένα σχεδόν μοναδικό δείγμα μεσαιωνικής φιλοσοφικής μυθογραφίας, όπου περιγράφεται η πνευματική εξέλιξη του ανθρώπου από τα πρώτα σκιρτήματα της λογικής ζωής κατά την παιδική του ηλικία ως την ολοκληρωμένη θέαση της νοητής Αλήθειας μέσα από ένα βίωμα μυστικιστικού χαρακτήρα.

Genres: Philosophy

264 pages, Paperback

Published January 1, 2018

About the author

أبو بكر محمد بن عبد الملك بن طفيل القيسي الأندلسي، هو فيلسوف وفيزيائي وقاضي أندلسي مسلم، ولد في وادي آش، وهي تبعد 55 كم عن غرناطة، ثم تعلم الطب في غرناطة وخدم حاكمها. توفي في 581 هـ بمراكش وحضر السلطان جنازته.

كان ابن طفيل فيلسوفاً ومفكراً وقاضياً وطبيباً وفلكياً. يمثل ابن طفيل الأب الروحي للنزعة الطبعية في التربية عبر كتابه "حي بن يقظان"، والذي حاول فيها التوفيق الفلسفي بين المعرفة العقلية والمعرفة الدينية. درس على يد ابن باجة وخدم في بلاط أبو يعقوب يوسف حاكم الأندلس من سلالة الموحدين.

Ibn Tufail (c. 1105 – 1185) was an Arab Andalusian Muslim polymath: a writer, novelist, Islamic philosopher, Islamic theologian, physician, astronomer, vizier, and court official.

As a philosopher and novelist, he is most famous for writing the first philosophical novel, Hayy ibn Yaqdhan. As a physician, he was an early supporter of dissection and autopsy, which was expressed in his novel.

Reviews

[Katelis Viglas · Rating 5 out of 5]

Εξαιρετικό νεοπλατωνικό ανάγνωσμα, με όλη τη σημασία αυτών των λέξεων. Υποκλίνομαι στον μεταφραστή και σχολιαστή του έργου, καθ. Παύλο Καλλιγά, με τον οποίο έχω συνεργαστεί κατά το παρελθόν, για τη δημοσίευση μιας εξειδικευμένης εργασίας μου πάνω στο έργο του φιλοσόφου Πλωτίνου, στο ιστορικό περιοδικό φιλοσοφίας Δευκαλίων 30 / 1-2. Τα αναλυτικά και εμπνευσμένα εισαγωγικά κείμενα στο έργο, τα τεχνικά και διαυγή επεξηγηματικά σχόλια του Καλλιγά, αλλά και η προσεκτική και πετυχημένη μετάφραση στη νεοελληνική είναι από μόνα τους στοιχεία και αποδείξεις της αξίας του βιβλίου αυτού. Ωστόσο, η αληθινή αξία αυτής της πνευματικής προσφοράς έγκειται στο γεγονός ότι για πρώτη φορά μεταφράζεται στα ελληνικά ένα αμιγώς νεοπλατωνικό, και άρα ελληνικό έργο, που εντάσσεται στην αραβική φιλοσοφική παράδοση. Το έργο αυτό μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί -όπως αναφέρεται στον υπότιτλο- μια "μυθογραφική" απόδοση των βασικών νεοπλατωνικών μοτίβων και μοντέλων σκέψης. Όπως σημειώνει ο μεταφραστής στα εισαγωγικά του κείμενα, το βιβλίο του Τουφάυλ άσκησε μεγάλη επίδραση στον Δυτικό κόσμο, αποτελώντας το πρότυπο για διάφορα μυθιστορηματικά και φιλοσοφικά βιβλία (π.χ. τον Ροβινσώνα Κρούσο του Ντάνιελ Ντεφόε, τον Αιμίλιο, ή Περί αγωγής του Ζαν Ζακ Ρουσσώ και το Βιβλίο της Ζούγκλας του Ράντγιαρντ Κίπλινγκ). Με άλλα λόγια, το έργο του Άραβα Τουφάυλ λειτούργησε ως ο καλύτερος πρεσβευτής των ελληνικών ιδεών της Ύστερης Αρχαιότητας, κατά τις Εποχές της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού, όταν ο ελληνισμός βρισκόταν υπό καθεστώς δουλείας.

[Argiris Fakkas · Rating 4 out of 5]

Η ιστορία του Χάυυ Ιμπν Γιακζάν είναι η ιστορία ενός ανθρώπου που ζει απομονωμένος σε ένα νησί και που μεγαλώνει χάρη σε μια ελαφίνα, την οποία θεωρεί μητέρα του. Όταν αυτή πεθαίνει προσπαθεί να ανακαλύψει που πήγε η ουσία που τη διατηρούσε ζωντανή και της κάνει νεκροψία. Με αφορμή αυτό το περιστατικό ο Χάυυ θα αφοσιωθεί σε μια αναζήτηση του σκοπού της ζωής και θα παρατηρεί τα άλλα ζώα που στην αρχή θα τον αποφεύγουν, έπειτα όμως θα τα κυριεύσει. Θα αφοσιωθεί στη μελέτη και τον διαλογισμό μέχρι να συναντήσει έναν άλλο διανοούμενο, τον Άμπσαλ, που είχε αυτοεξοριστεί στο νησί, θα αναπτύξουν φιλία μεταξύ τους και ο Χάυυ θα επιχειρήσει να διδάξει τα μυστικά του στους υπόλοιπους ανθρώπους που μένουν στην πόλη του Άμπσαλ.

Η αρχή του είναι πολύ ενδιαφέρουσα, ιδιαίτερα η αφήγηση της σχέσης του ήρωα με τα υπόλοιπα ζώα και τη μητέρα του την ελαφίνα. Μετά το διήγημα γίνεται αρκετά βαρύ όσον αφορά τα φιλοσοφικά του νοήματα και είναι αρκετά δύσκολο να το παρακολουθήσει κανείς. Στο τέλος όμως γίνεται ξανά αρκετά ενδιαφέρον με την συνύπαρξη του Χάυυ με τον Άμπσαλ. Το παράρτημα Δ με το νοητικό πείραμα ενός εκ γενετής τυφλού που αποκτά την όρασή του είναι επίσης αξιοσημείωτο.



Ο αφηγητής είναι χαρούμενος επειδή ένας φίλος του θέλει να του αποκαλύψει τα μυστικά της Ανατολής που μνημονεύει ο Αβικένας. Το αίτημα αυτό του προκάλεσε κατακλυσμό από ιδέες και τον ανύψωσε σε μια μεγαλειώδη κατάσταση που η γλώσσα αδυνατεί να περιγράψει. Υπάρχουν δύο επίπεδα θεϊκής έκστασης. Στο ένα φτάνει κανείς με τον λόγο, στο άλλο -που είναι το ανώτατο- με την ενόραση και μόνο αν κριθεί κατάλληλος από τον Θεό. Το δεύτερο επίπεδο μοιάζει με ένα τυφλό παιδί που γνωρίζει τον κόσμο που το περιβάλλει -αγνοεί μόνο τα χρώματα- αλλά όταν αποκτήσει την όρασή του τότε βλέπει τον κόσμο με τελείως διαφορετικό πρίσμα. Επίσης όσοι δεν έχουν φτάσει στο επίπεδο του έρωτα είναι σαν τους τυφλούς.

Αν ο φίλος του θέλει του εξηγήσει αυτό που βλέπει κανείς πραγματικά τότε δεν μπορεί να του το εξηγήσει γιατί αυτό δεν μπορεί να γραφεί σε ένα βιβλίο. Αν όμως επιθυμεί μια διανοητική εισαγωγή σε αυτήν την εμπειρία τότε αυτό γίνεται, αν και είναι δύσκολο. Στη συνέχεια αναφέρονται κάποια διδάγματα του Γκαζαλί που υποστηρίζει ότι όποιος δεν αμφιβάλλει δεν ερευνά και όποιος δεν ερευνά δεν θα δει. Ο αφηγητής θέλει να γίνει ο οδηγός του φίλου του και για να του δώσει μια σύντομη όψη του δρόμου που βρίσκεται μπροστά του θα του αφηγηθεί την ιστορία του Χάυυ Ιμπν Γιακζάν. Σε ένα νησί κοντά στον ισημερινό με εύκρατο και ιδανικό κλίμα υπάρχουν άνθρωποι που γεννιούνται χωρίς πατέρα ή μητέρα. Κάποιοι το έχουν αρνηθεί αυτό και υποστηρίζουν ότι η αδερφή ενός πολύ αλαζόνα βασιλιά έμεινε έγκυος με έναν συγγενή της, γέννησε, και για να μην προκαλέσει την οργή του βασιλιά, έβαλε το μωρό της σε ένα κιβώτιο και το έριξε στη θάλασσα. Το κιβώτιο με την πλημμυρίδα πήγε στο απέναντι νησί όπου μια ελαφίνα το βρήκε και το βύζαξε. Αυτοί που υποστηρίζουν ότι γεννήθηκε από τη γη, λένε ότι μια μάζα από πηλό θερμάνθηκε και το πνεύμα του Θεού εγκαταστάθηκε σε αυτό. Κατόπιν διαχωρίστηκε σε τρεις ενότητες που αντιστοιχούσαν στα όργανα της καρδιάς, του εγκεφάλου και του συκωτιού.

Η ελαφίνα λοιπόν τάιζε και προστάτευε το μωρό που μεγάλωσε με το γάλα της. Αυτό έπιασε φιλία με τα υπόλοιπα ελάφια μιμούμενο τις φωνές τους αλλά και άλλων ζώων. Καθώς μεγάλωνε παρατηρούσε ότι όλα είχανε γούνα, μαλλί, φτερά, ταχύτητα, οπλές για να υπεραστπίζονται τον εαυτό τους ενώ ο ίδιος ήταν γυμνός, άοπλος, αργός και αδύναμος. Στα ελάφια φύτρωναν κέρατα που ο ίδιος δεν είχε. Όταν έφτασε τα επτά τοποθέτησε φύλλα μπροστά και πίσω του και άρχισε να χρησιμοποιεί ραβδιά για να διώχνει τα άλλα ζώα.

Κάποτε βρήκε έναν νεκρό αετό και πήγε από αυτόν τα φτερά του και τα προσάρμοσε κάτω από τον αφαλό του, στην πλάτη και τα μπράτσα του. Αυτό φόβισε τα άλλα ζώα που δεν τον πλησίαζαν. Μόνο η ελαφίνα τον προσέγγιζε η οποία όμως είχε γεράσει. Ο Χάυυ την φρόντιζε αλλά μια μέρα πέθανε από γηρατειά. Αποφασισμένος να βρει τι έφταιξε και να το διορθώσει την εξέτασε διεξοδικά και είδε ότι τα όργανα της ήταν σε καλή σχετικά κατάσταση. Αποφάσισε να ανοίξει το στήθος της γιατί εκεί υποπτευόταν ότι βρίσκεται το όργανο που κατέρρευσε. Έφτασε στον πνεύμονα, που όμως επειδή δεν ήταν στο κέντρο του σώματος δεν τον θεώρησε τόσο σημαντικό. Έφτασε στην καρδιά, την έκοψε και διαπίστωσε ότι αποτελούνταν από δύο κοιλότητες. Στη μία υπήρχε πηγμένο αίμα και στην άλλη τίποτε. Θεώρησε ότι αυτό που υπήρχε στην άδεια κοιλότητα ήταν το σημαντικό και αυτό που ήταν η ελαφίνα και όχι το νεκρό σώμα της που άρχισε να αποσυντίθεται. Παρατηρώντας δύο κοράκια που το ένα σκότωσε το άλλο και το έθαψε, αποφάσισε να κάνει το ίδιο και να θάψει την ελαφίνα. Ένιωθε στοργή για κάθε ελάφι που έμοιαζε εξωτερικά με τη μητέρα του και θέλησε να βρει άλλο πλάσμα σαν κι εκείνο. Η θάλασσα όμως περίβαλλε το νησί. Από μία φωτιά που ξεσπάει σε καλαμιές δαμάζει τη φωτιά και τη φέρνει στη σπηλιά του. Μαθαίνει να ψήνει το κρέας του. Αυτό που είχε εγκαταλείψει την καρδιά της ελαφίνας ήταν σίγουρα παρόμοιο με τη φωτιά, έκανε ένα πείραμα ανοίγοντας ένα ζωντανό ζώο και διαπίστωσε ότι υπήρχε ένα ατμώδες αέριο που έμοιαζε με λευκή ομίχλη. Μόλις το άγγιξε το ζώο ψόφησε αμέσως. Το ζωικό πνεύμα μεταφερόταν μέσω αγωγών, των νεύρων από την καρδιά στα διάφορα όργανα. Μέχρι την τρίτη επταετία της ζωής του έκανε πολλές εφευρέσεις, όπλων, παπουτσιών και έμαθε να χτίζει από τα χελιδόνια. Επίσης εξημέρωσε άγρια ζώα για το κρέας, τα αυγά και το γάλα τους και άλογα για να τα καβαλικεύει και να πιάνει άλλα γρήγορα ζώα.

Εξετάζοντας τα ζώα αλλά και τον εαυτό τον διαπίστωσε ότι από μία άποψη είναι πολλαπλός, εφόσον έχει πολλά όργανα, αλλά τελικά τα όργανά του παρά την πολλαπλότητα των δράσεων τους, ήταν ένα στην πραγματικότητα. Θεώρησε ότι το είδος αποτελεί κάτι ενιαίο και η πολλαπλότητα των ατόμων σε κάθε είδος είναι αντίστοιχη με την πολλαπλότητα των οργάνων σε ένα άτομο, που όμως στην πραγματικότητα δεν είναι πολλαπλά. Το γένος όλων των ζώων είναι κάτι ενιαίο. Κατόπιν διαπίστωσε ότι τα φυτά μοιάζουν τελικά με τα ζώα και αποτελούν ουσιαστικά ένα πράγμα, όπως και οι πέτρες, το χώμα, το νερό, ο αέρας, η φλόγα. Διαπίστωσε ότι όλα τα σώματα, έμψυχα και άψυχα, είτε θα κινούνται προς τα επάνω (φλόγα, καπνός), είτε προς τα κάτω (πέτρα, φυτά). Μετά εξέτασε τις ιδιότητες της ελαφρότητας και της βαρύτητας, οι οποίες αποφάσισε δεν ανήκουν στο ίδιο το σώμα αλλά σε κάποιον άλλο παράγοντα που προστίθεται σ’ αυτό. Εξετάζει επίσης τη θρέψη και την ανάπτυξη των έμβιων όντων και ψάχνει να βρει μια καθολική ιδιότητα η οποία ισχύει γενικά για όλα τα έμψυχα και άψυχα σώματα. Βρίσκει μόνο τον παράγοντα της εκτατότητας. Παρατηρώντας πως το νερό αλλάζει τη μορφή του κατέληξε στο συμπέρασμα ότι για καθετί που γίνεται πρέπει να υπάρχει μια αιτία. Όλες οι μορφές π��έπει υποχρεωτικά να έχουν κάτι που τις προκαλεί. Έφτασε σε αυτό το επίπεδο του στοχασμού στην τέταρτη επταετία της ζωής του.

Στη συνέχεια ο Χάυυ προβληματίζεται για το αν ο ουρανός είναι άπειρος ή όχι. Κάνει κάποια νοητικομαθηματικά πειράματα και συμπεραίνει ότι κανένα σώμα δεν μπορεί να είναι άπειρο άρα και ουρανός έχει πέρας. Ποιο σχήμα όμως έχει; Καταλήγει ότι έχει σφαιρικό σχήμα ενώ ολόκληρη η ουράνια σφαίρα μπορεί να παρομοιαστεί με ένα ζώο. Προβληματίζεται για χρόνια γύρω από το αν ο κόσμος έχει μια ορισμένη αρχή ή υπήρχε ανέκαθεν. Συλλογίζεται ότι αν έχει μια ορισμένη αρχή τότε θα πρέπει να υπάρχει ο Δημιουργός του, ο οποίος δεν θα μπορεί να γίνει αντιληπτός μέσω των αισθήσεων. Αν ο κόσμος είναι προαιώνιος τότε υπάρχει πρόβλημα με την κίνησή του η οποία θα πρέπει να θερούνταν επίσης προαιώνια και άπειρη, όμως κάθε κίνηση υποχρεωτικά απαιτεί κάτι κινούν που να την προκαλεί. Σταμάτησε να ερευνά το συγκεκριμένο ζήτημα όταν αντιλήφθηκε ότι ούτως ή άλλως ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο και όλα τα όντα προέκυψαν από Αυτόν, είτε ο κόσμος είναι προαιώνιος, είτε είχε αρχή. Έφτασε σε αυτό το επίπεδο γνώσης όταν ήταν 35 ετών.

Ο Χάυυ στρέφει το πεδίο της μελέτης του στο ανώτερο Ον, το οποίο είναι εντελώς αμέτοχο σωματικών γνωρισμάτων. Μπόρεσε να συλλάβει την έννοια του ανώτερου Όντους όχι μέσω των αισθήσεων αλλά μέσω της αληθινής ουσίας που υπήρχε μέσα του. Τα σώματα υπόκεινται σε φθορά, τα άυλα όντα όμως όχι και το ίδιο και αληθινή ουσία που υπήρχε μέσα του. Η κάθε αίσθηση μπορεί να λειτουργεί εν δυνάμει ή εν ενεργεία και όταν είναι εν δυνάμει λαχταρά να επιστρέψει στο εν ενεργεία, ειδικά αν έχει γνωρίσει τη συγκεκριμένη κατάσταση πρωτύτερα. Ένας τυφλός που έχει γνωρίσει το φως για παράδειγμα λαχταρά να ξαναδεί. Όταν κάποιος γνωρίσει Εκείνο, τότε λαχταρά να το ξαναδεί. Όταν μια ουσία αποχωρεί από το σώμα μετά τον θάνατο υπάρχουν τρία ενδεχόμενα: το πρώτο είναι να μην έχει συναντήσει καθόλου το απόλυτο Ον όπως τα άλογα θηρία, το δεύτερο να το έχει συναντήσει αλλά να έχει παρασυρθεί από τις σωματικές απολαύσεις και το τρίτο να το έχει γνωρίσει και να ζει τη ζωή του προσηλωμένο σ’ αυτό. Εξετάζοντας τη ζωή των ζώων διαπιστώνει ότι αυτά δεν έχει συνείδηση του Όντος και τα απασχολούν μόνο οι σωματικές τους ανάγκες, άρα δεν είχα να διδαχτεί πολλά από αυτά. Το αυτό ισχύει σε μεγαλύτερο βαθμό και για τα φυτά. Διαπίστωσε ότι τα ουράνια σώματα είχανε καλύτερη γνώση του απόλυτου Όντος από αυτόν, χάρη στις σταθερές και αψεγάδιαστες τροχιές τους. Σε ένα σώμα όσο λιγότερες μορφές υπάρχουν τόσο περισσότερο θα ζήσει. Τα τέσσερα στοιχεία αποτελούνται από μία μόνο μορφή. Τα στοιχεία αυτά έχουν αμυδρή ζωή επειδή έχουν μόνο μία κίνηση, ακολοθούν σε αυτήν την κλίματα τα φυτά και μετά τα ζώα. Διαπιστώνει ότι αυτός είναι το ζώο με το πιο εξισορροπημένο πνεύμα που προσομοιάζει με όλα τα ουράνια σώματα και έτσι είναι διαφορετικός από τα άλλα ζώα και είναι προδιατεθειμένος για κάτι σπουδαίο.

Καταλαβαίνει ότι το σώμα του του έχει δοθεί για κάποιον λόγο οπότε πρέπει να το φροντίζει όπως τα ζώα με τρεις ενέργειες: αυτές που μιμούνται τα άλογα ζώα, τα ουράνια σώματα και το αναγκαίως Ον. Για να πετύχει τη σταθερότητα θα έπρεπε να ακολουθεί της εξής τρεις μορφές εξομοίωσης: η πρώτη, που δεν θα τον βοηθούσε καθόλου στο να πετύχει τη θέαση, τη δεύτερη που δίνει τη δυνατότητα μερικής θέασης και μόνο της ιδίας του ανθρώπου ουσίας και η τρίτη που επιτρέπει την καθαρή θέαση και αδιαφορεί για οτιδήποτε άλλο πλην από το αναγκαίως Ον. Εξετάζοντας με ποια πράγματα θα μπορούσε να τραφεί τα χώρισε σε τρεις κατηγορίες: φυλλώματα, καρπούς και ζώα. Στην αρχή δεν ήθελε να τα φάει, ματαιώνοντας τον σκοπό για τον οποίο είχαν δημιουργηθεί, αυτό όμως θα επέφερε τον δικό του όλεθρο που ήταν ανώτερος από αυτά τα πλάσματα. Δεν θα τα κατανάλωνε χωρίς σκοπό και θα έτρωγε με μέτρο. Στη συνέχεια στράφηκε στην εξομοίωση του με τα ουράνια σώματα που πάλι χωρίζεται σε τρεις κατηγορίες: στην πρώτη βοηθάει όποιο ζώο ή φυτό κρίνει ότι χρειάζεται τη βοήθειά του, στη δεύτερη φροντίζει το σώμα του να είναι καθαρό και ευωδιαστό και κάνει διαλογισμό, ενώ στην τρίτη στοχάζεται προσεκτικά πάνω στο αναγκαίων Ον και αποκόπτεται από τους αισθητηριακούς δεσμούς περιστρεφόμενος γρήγορα γύρω από τον εαυτό του.

Ο Χάυυ στην αρχή είχε λανθασμένο τρόπο σκέψης και θεωρούσε ότι η ουσία της Αλήθειας είναι κάτι πολλαπλό ενώ είναι ενιαίο, αργότερα όμως υπό την θεϊκή καθοδήγηση καταλαβαίνει το λάθος του. Όσον αφορά τις ασώματες ουσίες είναι λάθος να χρησιμοποιεί κανείς για να την περιγράψει τον πληθυντικό αριθμό, όμως και ο ενικός μπορεί να δημιουργήσει την ψευδαίσθηση της ενικότητας που είναι επίσης κάτι αδύνατο για εκείνες. Στη συνέχεια παρατήρησε τις ουράνιες σφαίρες και βρήκε ότι η άυλη ουσία της σφαίρας του πλανήτη Κρόνου έμοιαζε με μια εικόνα του ήλιου που εμφανίζεται σε ένα κάτοπτρο και στη συνέχεια αντικατοπτρίζεται σε ένα άλλο κάτοπτρο. Μπορούσε πλέον να φεύγει από τον αισθητό κόσμο και να περιηγείται στον επουράνιο από τον οποίο επέστρεφε μόνο για να ικανοποιήσει τις σωματικές του ανάγκες. Ήθελε να απαλλαγεί από το σώμα του το οποίο το ένιωθε εμπόδιο. Στα 50 του γνώρισε τον φίλο του, Άμπσαλ.

Ο Άμπσαλ είχε μεγαλώσει σε ένα δεύτερο, παρακείμενο νησί, όπου υπήρχε μια αληθινή θρησκεία, βασιζόμενη σε έναν παλαιό προφήτη. Είχε για φίλο τον Σάλαμαν που έδινε έμφαση στο να τηρεί την κοινωνική πλευρά του Νόμου, ενώ ο Άμπσαλ επικεντρωνόταν στη μοναχική ζωή και τον διαλογισμό. Αυτό το γεγονός τους απομάκρυνε οπότε ο δεύτερος πήρε την απόφαση να πάει στο γόνιμο και εύκρατο νησί του Χάυυ. Εκεί άρχισε τον διαλογισμό, όπως έκανε και ο Χάυυ με τον δικό του τρόπο. Απορροφημένοι και οι δύο άργησαν να συναντηθούν αυτό τελικά όμως έγινε όταν ο Χάυυ βγήκε από την σπηλιά του προς αναζήτηση τροφής. Παραξενεύτηκε όταν είδα ένα διαφορετικό πλάσμα, που μάλιστα φορούσε μάλλινο χιτώνιο, ενώ ο Άμπσαλ νόμιζε ότι είναι ένας άλλο αναχωρητής. Τράπηκε σε φυγή, ο Χάυυ όμως τον ακολούθησε και είδε τον διαλογισμό και τον θρήνο του. Θεώρησε ότι ήταν κάτοχος της αλήθειας και θέλησε να τον συνεταιριστεί. Ο Άμπσαλ όταν ο Χάυυ τον έπιασε τρομοκρατήθηκε, ο Χάυυ όμως με νοήματα και εκφράσεις τον έκανε να καταλάβει ότι δεν ήθελε το κακό του.

Ο Άμπσαλ δυσκολεύεται να συνεννοηθεί με τον Χάυυ. Του δίνει να φάει λίγο από το πολιτισμένο φαγητό του αλλά μόλις καταλαβαίνει πόσο νόστιμο είναι ο Χάυυ καταλαβαίνει το λάθος του και προτιμά να απέχει. Ο Άμπσαλ του μαθαίνει να μιλάει και του διδάσκει τις παραδόσεις του ισλάμ τις οποίες ο Χάυυ αποδέχεται, αν και αναρωτιέται γιατί ο προφήτης βασιζόταν σε σύμβολα για να αναπαριστήσει τον θεϊκό κόσμο που θα μπορούσαν να παρερμηνευθούν και γιατί άφησε τους ανθρώπους ελεύθερους να εξασκούν την πολυφαγία και τη συσσώρευση πλούτου. Αποφάσισε να πάει να ζήσει με τους ανθρώπους για να τους υποδείξει το λάθος του. Ένα πλοίο φτάνει παρασυρμένο από τους ανέμους και οι δυο τους επιβιβάζονται και πηγαίνουν στην πόλη του Άμπσαλ. Υπάρχει μια ομάδα που είναι πιο κοντά στη σωτηρία κι αυτή πρέπει να διδάξει ο Χάυυ. Ο Σάλαμαν είναι πλέον ο κυβερνήτης του νησιού, που δεν έχει καλή γνώμη για τον αναχωρητισμό. Ο Χάυυ διδάσκει στην ομάδα αυτή που όμως είναι προκατειλημμένη και κάθε φορά που ο δάσκαλός του ξέφευγε από το γράμμα του Νόμου δυσανασχετούσαν. Ο Χάυυ απελπίστηκε αφού έβλεπε ότι η το μόνο όφελος που οι περισσότεροι άνθρωποι είχαν να αποκομίσουν από τη θρησκεία ήταν για τον εδώ κόσμο. Συγκέντρωσε την ομάδα και τους είπε να ακολουθούν την παραδοσιακή θρησκεία και να απορρίπτουν τις καινοτομίες, ξεχνώντας όσα τους δίδαξε, αφού με την ενόραση θα μπερδευόντουσαν και ίσως κλονίζονταν, ενώ με την παραδοσιακή θρησκεία είχαν πολλές ελπίδες να κερδίσουν την αιώνια ζωή. Ο Χάυυ μαζί με τον Άμπσαλ φύγανε και πήγανε πίσω στο νησί τους όπου αφιερώθηκαν στην προσευχή και τον διαλογισμό.

[AndreasRaptis · Rating 3 out of 5]

Δεν θυμάμαι για ποιο λόγο ένιωθα την έντονη ανάγκη να διαβάσω αυτό το βιβλίο, στον προγραμματισμό ήταν να διαβαστεί στις όχθες του Αράχθου, όπερ και εγένετο. Είναι ένα συμπυκνωμένο κείμενα όπου μάχονται αριστοτελικές έννοιες με απόκρυφες ερμηνείες του Κορανίου, μεταφυσική και σουφισμός, μυστικιστική έκσταση και αυτόχθονες ναυαγοί (!), γενικώς είναι ζόρικο και ευτυχώς συνοδεύεται από εκτενές λυσάρι. Όλα του Θεου είναι μάνα μου αλλά το ποτάμι δεν με βοήθησε να λουστώ τα βαθιά νοήματα. Αλμπιμπακ, όπως ελεγε και ο φιλόσοφος τερμινάτωρ.