Longévité d'une imposture: Michel Foucault - Suivi de Foucaultphiles et foucaulâtres

by Jean-Marc Mandosio

Foucault representa, junto a Pierre Bourdieu (catedrático, como ele, no Collège de France), a figura muito difundida hoje de intelectual “comprometido” cuja carreira acadêmica não obstaculizou sua credibilidade contestataria - pelo menos aos olhos dosque elevam ambos os autores ao altar da literatura dedicada aos “movimentos sociais”-e cuja atividade contestaria, ou tida por tal, legitimou paradoxalmente sua carreira acadêmica. Sua obra, é claro, não deixou de suscitar críticas, procedentes não só dos segmentos mais conservadores do mundo acadêmico. Já em 1971, Georg Steiner via nele “o guru do momento”.

Genres: Philosophy

120 pages, Paperback

First published March 4, 2010

Reviews

[Buveur d'encre · Rating 3 out of 5]

Τέτοιου είδους βιβλία γράφονται για δογματικούς και κακούς αναγνώστες από δήθεν αποστασιοποιημένους γνώστες.
Προφανώς, το σύνολο του έργου του Φουκώ παρουσιάζει αντινομίες, όπως σχεδόν κάθε φιλοσόφου, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι το πετάμε, το ξεχνάμε ή το προσπερνάμε.
Ως προς την περίπτωση του Φουκώ (και του Νίτσε) συμβαίνει βέβαια ένα οξύμωρο γεγονός: δηλώνουν κάποιοι φουκωικοί λες και υφίσταται μια τέτοια έννοια σε έναν στοχαστή που αμφισβητεί και αποδομεί ως λογοτεχνικά όλα τα γραπτά του...
Στο πλαίσιο της συνολικής "θεωρίας του θανάτου του συγγραφέα", εγώ δικαιολογώ όμως τέτοιου είδους αντινομίες στην σκέψη. Κανείς μας δεν έχει την θέα από το πουθενά και είναι επικίνδυνο να υποστηρίζουμε ακόμα και στην επιστήμη κάτι τέτοιο. Είμαστε υπο-κείμενα της ιστορίας και της γεωγραφίας. (για αυτό τα έργα του Φουκώ, της "παρέας" του ακόμα και του Σατρ πρέπει να θεωρούνται προϊόντα των αγώνων της εποχής τους -πράγμα που δεν αναιρεί την όποια αξία τους).
* Αλλά και της βιολογίας, την οποία ο Φουκώ καταδικάζει δυστυχώς*

Τα λάθη της θεωρίας του, ο Φουκώ τα αναγνώρισε στο τέλος της ζωής του στρεφώμενος ξανά στο υποκείμενο του ανθρωπισμού και παραδίδοντας την σκυτάλη της σκέψης του στους επόμενους, αποδεικνύοντας ότι, αν υπήρχε μια συνάφεια ανέκαθεν στα γραπτά και στη θεωρία του, αυτή ήταν η κριτική του παρόντος, στο οποίο ήταν δεσμευμένος και όχι ανεξάρτητος...

Όπως γράφει και ο Λαγιος σε έναν άρθρο, του οποίου το link υπάρχει στα σχόλια, όλοι όσοι συμπαθήσαμε τον Φουκώ οφείλουμε να διαβάσουμε αυτό το πολεμικό βιβλίο, για να έρθουμε αντιμέτωποι και μεις με τον εαυτό μας.

[Φώτης Καραμπεσίνης · Rating 4 out of 5]

Η γοητεία της French Theory παραμένει σε υψηλά επίπεδα, ιδίως σε γαλλόφιλες και γαλλοτραφείς χώρες όπως η Ελλάδα, αλλά παραδόξως και σε χώρες με πανίσχυρη πνευματική παρουσία, όπως οι ΗΠΑ – «παραδόξως», αφού η πανοπλία της βρετανικής παράδοσης θα έπρεπε να αποτελεί ανάχωμα προστασίας από τον ιό της αδολεσχίας και του επιτηδευμένου βερμπαλισμού. Το θετικό είναι ότι τις πρόσφατες δεκαετίες παρατηρείται μια ισχυρή τάση εντός της ίδιας της Γαλλίας που κατά καιρούς θυμάται ότι εκτός από χώρα της Επανάστασης (δεν το θεωρώ απαραίτητα θετικό) είναι και χώρα του Διαφωτισμού, με συνέπεια να εμφανίζονται βιβλία και κείμενα με γενναίες δόσεις κριτικής και αυτοκριτικής.
Οι συγγραφείς της τάσης αυτής επιχειρούν να επιφέρουν την απαραίτητη… κοσμική ισορροπία, αποκαθηλώνοντας όπου κι όταν χρειάζεται τα είδωλα, τους διανοούμενους-stars (όπως σοφά τους ειρωνευόταν ο Τσόμσκι που είχε φρίξει με το ποζεριλίκι τους, ενώ ο Στάινερ είχε αποκαλέσει τον Φουκώ «Μανδαρίνο της στιγμής»). Στο μεταξύ ουδείς τολμούσε να κρίνει τις Ιερές Αγελάδες της μεταπολεμικής γαλλικής διανόησης, ένα σύμφυρμα χεγκελιανής/ νιτσεϊκής/ μαρξιστικής/ κακοχωνεμένης φιλοσοφίας, η οποία μπολιαζόταν με αυθαίρετες κοινωνιολογικές και ιστορικές «πηγές», οδηγώντας σε αυθαίρετες διατυπώσεις και συμπεράσματα.
Κι αν οι περιπτώσεις των Αλτουσέρ, Λακάν (αυτός ήταν επικίνδυνος κι ως επαγγελματίας «ψυχίατρος»), Ντελέζ/ Γκαταρί, Μπαντιού και πάει λέγοντας φαντάζουν πλέον γραφικές και συγκινούν κυρίως εκείνους που αρέσκονται να διανθίζουν τον λόγο τους με πομφόλυγες για λόγους εντυπωσιασμού (ερωτικός κράχτης), ο Φουκώ κατέχει υψηλή θέση στο βάθρο της French Theory και της φιλοσοφίας εν γένει.
Ο Ζαν-Μαρκ Μαντοζιό στο μικρής έκτασης βιβλίο του βάζει τα πράγματα στη θέση τους:
«Τόσο στον Φουκώ, όσο και στην πλειονότητα των σύγχρονών του συγγραφέων με φιλοσοφικές αξιώσεις, παρατηρείται ένας εννοιακός υπερπληθωρισμός που, αν κοιτάξουμε προσεκτικότερα, συνιστά απλά και μόνο μια βερμπαλιστική φούσκα. Διαβάζοντας κανείς αυτούς τους φιλοσόφους πιστεύει ότι η πράξη του σκέπτεσθαι οφείλει κατ’ ανάγκη να μεταφράζεται μέσω υπερβολικά τραβηγμένων διατυπώσεων. Ασφαλώς, κάτι τέτοιο δεν δικαιολογείται από την ανάγκη δημιουργίας ενός εννοιακού πλαισίου για την ακριβή έκφραση της σκέψης. Κύρια λειτουργία αυτής της γλωσσικής παραγωγής είναι να καταστήσει σαφές στον αναγνώστη πως έχει μπροστά στα μάτια του τα γραπτά ενός ακαταμάχητου στοχαστή, του οποίου οι εξαιρετικά καινοτόμες έρευνες δεν μπορούν παρά να ειπωθούν σε μια εξωφρενική γλώσσα και, επομένως, να μην απευθύνονται στον πρώτο τυχόντα. Μια τέτοια γλώσσα συγκροτεί, κατά κάποιον τρόπο, ένα διακριτικό σημείο που διαφοροποιεί αυτούς τους στοχαστές από τους υπόλοιπους, προσδίδοντάς τους μια θέση στο πεδίο των ιδεών. Το ότι οι επίμαχες έννοιες είναι συνήθως ασαφείς ή μεταβλητής γεωμετρίας, όπως στην περίπτωση του Φουκώ, δεν αποτελεί πρόβλημα. Το αντίθετο μάλιστα: εγγυάται ότι οι σχολιαστές θα έχουν πολλή δουλειά μπροστά τους.»
Ο συγγραφέας εστιάζει στις αυθαίρετες έννοιες και διατυπώσεις του Φουκώ, όπως για παράδειγμα στη «γενεαλογία» ή «αρχαιολογία», η οποία φυσικά διόλου πρωτότυπη δεν είναι αλλά την έχει ξεσηκώσει από τον Νίτσε («Γενεαλογία της ηθικής»), αλλά και την «επιστήμη» (αυθαίρετος όρος, αφού τίποτα επιστημονικό δεν έχει και χρησιμοποιείται αντί του πιο κοινότοπου «κοσμοθεωρία»), η οποία βασίζεται σε επιλογή αυθαίρετων πηγών ή απομόνωση συγκεκριμένων συμβάντων που στόχο τους έχουν να σχετικοποιήσουν τα πάντα εκτός από τον δικό του λόγο. Ο λόγος του Φουκώ βασίζεται σε ρητορικά τεχνάσματα και στην επίδειξη «απατηλής πανσοφίας», συχνά διαστρεβλώνοντας τις πηγές στα έργα του (όπως οι Ιστορικοί έχουν επισημάνει κατ’ επανάληψη).
Το μεγαλύτερο μειονέκτημα της σκέψης του είναι «το ριζοσπαστικό αναμάσημα κοινών τόπων με έμφαση στη ρητορική εις βάρος της ακριβολογίας». Έχει στο μυαλό του μια ερμηνεία και υποτάσσει τις πηγές του για να αιτιολογήσει εκείνο που όφειλε εξαρχής να αποδείξει. Καμία επιστήμη δεν θα βρείτε στα βιβλία του, παρά καλογραμμένη μυθοπλασία, πλήρη αμφισημιών, ακατανοησίας και οπορτουνιστικών μεταστροφών (η «επιστήμη» εξαφανίζεται στα μετέπειτα έργα του, όπως και ο «στρουκτουραλισμός» που ο συγγραφέας διέγραψε παντελώς κόβοντας προλόγους στις επόμενες εκδόσεις). Η νεφελώδης πρόζα και η χρήση όρων όπως «Μηχανισμοί, αποφαντικά πεδία» καλύπτει το αβυσσαλέο κενό, αποτελώντας ουσιαστικά τη μη-σκεψη. Ο Μαντοζιό ονομάζει «αναστρέψιμες έννοιες» όρους όπους «Βιοπολιτική» ως αρνητικό ή «Διακυβερνητικότητα» ως θετικό, τους οποίους διαβάζουμε κατά κόρον σε σύγχρονα κείμενα, κενούς περιεχομένου, αφού χρησιμοποιούνται κατά βούληση και αλληλοαναιρούνται, επιτείνοντας την αμφισημία και τη σύγχυση, καθιστώντας τον Φουκώ τον κατ’ εξοχήν Μεταμοντέρνο διανοητή, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.
Η δε πρακτική του σε σύγκριση με το έργο του υπήρξε η τυπική ενός θεσμικού διανοούμενου. Τίποτα περιθωριακό δεν θα βρούμε στη λαμπρή ακαδημαϊκή του καριέρα, αφού απόλαυσε όλα εκείνα που το Γκωλικό κράτος του προσέφερε, αναζητώντας σεξουαλικούς παραδείσους στην Καλιφόρνια. Ταυτίστηκε με τον μαοϊκό ολοκληρωτισμό (όπως και οι άλλοι λαμπροί Γάλλοι διανοητές της εποχής του), ενώ υποστήριξε την ισλαμική επανάσταση του Χομεϊνί με θεωρητικά μάλιστα κείμενα (!). Υπήρξε βέβαια αρκετά έξυπνος και οπορτουνιστής ώστε να αλλάζει πορεία όποτε άλλαζε κι ο άνεμος προκειμένου να μην εκτεθεί.
Δεν έχει νόημα να παραθέσω περισσότερα εδώ. Διαβάστε αυτό το απολαυστικό βιβλίο και κρίνετε μόνοι σας.

https://fotiskblog.home.blog/2026/04/...

[Lenn-Emezi · Rating 4 out of 5]

Lecture truculente et qui a le mérite de mettre les points sur les i. Combien de temps encore va-t-on continuer à prendre les élucubrations foucaldiennes au sérieux ?

[Shiva'S Cousin · Rating 2 out of 5]

Προβοκατόρικο βιβλίο, απολαυστικό για όσους γουστάρουν ακαδημαϊκά ξεκατινιάσματα. Δεν ξέρω κατά πόσο στέκει η κριτική που κάνει στο Μ. Φουκώ. Σε κάθε περίπτωση πολλά που έχει ο Φουκώ μου φαίνονται χρήσιμα ως εργαλεία ανάλυσης της πραγματικότητας και θα συνεχίζω να τα χρησιμοποιώ και μετά από αυτό το βιβλίο. Έμαθα πάντως ενδιαφέροντα βιογραφικά στοιχεία για το Φουκώ που αγνοούσα όπως για τη σχέση του με τις γαλλικές κυβερνήσεις.

[Marginalia Σημειώσεις στο περιθώριο]

Η «τοποθέτηση» του Θανάση Λάγιου σε μια συζήτηση – αντιπαράθεση (14/7/2019) με τον Ν. Μάλλιαρη με αφορμή το βιβλίο, στο πλαίσιο του 3ου Θερινού Βιβλιοστασίου (11-14 Ιουλίου 2019): https://marginalia.gr/arthro/itan-o-f...