Η Μεγάλη Εκκλησία εν αιχμαλωσία: Το Πατριαρχείο της Κωνσταντινουπόλεως λίγο πριν από την άλωση της Πόλης μέχρι και την Επανάσταση του 1821

by Steven Runciman, Πολυξένη Αντωνοπούλου (Translator)

Η ιστορία της Ελληνικής Εκκλησίας επί οθωμανικής κυριαρχίας είναι, συγκριτικά, ελάχιστα γνωστή.
Την περίοδο εκείνη, ο ελληνισμός επέζησε τρεφόμενος από την Εκκλησία, γιατί οι 'Έλληνες; αδιάκοπα ήλπιζαν και έκαναν σχέδια για την ημέρα που θα ανακτούσαν εκ νέου την ελευθερία τους. Δεν μπορεί κανείς να επιρρίψει εξολοκλήρου την ευθύνη στους Τούρκους εάν τέτοιες βλέψεις τους προκαλούσαν να δρουν ως απάνθρωποι δυνάστες. Αλλά υπήρξαν Τούρκοι, όπως ο σουλτάνος Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής, που ο λαός του τον ονόμασε Νομοθέτη, ή οι Μεγάλοι Βεζίρηδες της οικογένειας Koprulu, οι οποίοι ήταν με συνέπεια δίκαιοι και φιλικοί απέναντι στους Έλληνες. Ακόμη και ο σουλτάνος Μωάμεθ ο Πορθητής, αφού κορέστηκε ο άγριος πόθος του για κατακτήσεις; (και δεν ήταν πιο άγριος από πολλούς συγχρόνους του στην αναγεννησιακή Ευρώπη) περηφανευόταν να αποκαλεί τον εαυτό του αυτοκράτορα των Ελλήνων, καθώς; και των Τούρκων. Στο επίπεδο των πιο χαμηλών κοινωνικών τάξεων, οι σχέσεις; ανάμεσα στα δύο έθνη ήταν συχνά αληθινά φιλικές. Εάν απορρίψουμε τους Έλληνες ως ανέντιμους και τους Τούρκους ως; άγριους, πέφτουμε στο κενό. Παρομοίως δεν πρέπει να επιτρέπουμε στα αισθήματά μας υπέρ ή εναντίον της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας να επηρεάζουν την αντικειμενικότητά μας. 0 ιστορικός έχει τις προσωπικές του προτιμήσεις και συμπάθειες, αλλά η πολυμάθεια δεν έχει ως αποτέλεσμα την κατανόηση του θέματος, εκτός εάν τη χειριστεί κανείς με ανοχή και χωρίς προκαταλήψεις.
Οι Έλληνες παρουσιάζουν την τάση να μην ασχολούνται με την ιστορία των προγόνων τους που έζησαν επί Τουρκοκρατίας. Σφάλλουν, επειδή αυτή φέρει μαρτυρίες για το θάρρος και την ακατανίκητη ζωτικότητα του Ελληνισμού, καθώς και για την πνευματική δύναμη της Αγίας Ορθόδοξης Εκκλησίας, αν και περιέχει πολλά στοιχεία τα οποία θα τους προκαλούσαν μελαγχολία εάν τα ανακαλούσαν στη μνήμη τους. Η ιστορία έχει επίσης πανανθρώπινο ενδιαφέρον, γιατί δείχνει τι μπορεί να συμβεί σε άνδρες και γυναίκες που εξαναγκάζονται να γίνουν πολίτες δεύτερης κατηγορίας. Στην εποχή μας υπάρχουν ακόμη χώρες στις οποίες μεγάλα τμήματα του πληθυσμού είναι πολίτες δεύτερης κατηγορίας, οπότε αυτό μάλλον δεν είναι άνευ ενδιαφέροντος. (Steven Runciman)

Περιεχόμενα
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
ΒΙΒΛΙΟ Ι: Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΛΙΓΟ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ
1.ΤΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ
2. Η ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ
3. Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ
4. Η ΜΕΓΑΛΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΛΛΕΣ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ
5. Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ
6. Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟΥ
7. ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ
ΒΙΒΛΙΟ ΙΙ: Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΥΠΟ ΤΟΥΣ ΟΘΩΜΑΝΟΥΣ ΣΟΥΛΤΑΝΟΥΣ
1. Η ΝΕΑ ΤΑΞΗ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ
2. Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ ΤΩΝ ΑΠΙΣΤΩΝ
3. Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
4. Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΛΛΕΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΕΣ ΟΜΟΛΟΓΙΕΣ: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΚΑΙ ΡΩΜΗ
5. Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΛΛΕΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΕΣ ΟΜΟΛΟΓΙΕΣ: Η ΛΟΥΘΗΡΑΝΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ
6. Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΛΛΕΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΕΣ ΟΜΟΛΟΓΙΕΣ: Ο ΚΑΛΒΙΝΙΣΤΗΣ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ
7. Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΛΛΕΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΕΣ ΟΜΟΛΟΓΙΕΣ: ΤΟ ΑΓΓΛΙΚΑΝΙΚΟ ΠΕΙΡΑΜΑ
8. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΚΑΙ ΜΟΣΧΑ
9. Ο ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΔΟΓΜΑΤΟΣ
10. ΟΙ ΦΑΝΑΡΙΩΤΕΣ
11. Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΛΑΟΣ
12. ΕΠΙΛΟΓΟΣ
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

Genres: History, Religion, Nonfiction, Christianity, Greece, Theology, Christian

512 pages, Paperback

First published January 1, 1968

About the author

A King's Scholar at Eton College, he was an exact contemporary and close friend of George Orwell. While there, they both studied French under Aldous Huxley. In 1921 he entered Trinity College, Cambridge as a history scholar and studied under J.B. Bury, becoming, as Runciman later commented, "his first, and only, student." At first the reclusive Bury tried to brush him off; then, when Runciman mentioned that he could read Russian, Bury gave him a stack of Bulgarian articles to edit, and so their relationship began. His work on the Byzantine Empire earned him a fellowship at Trinity in 1927.

After receiving a large inheritance from his grandfather, Runciman resigned his fellowship in 1938 and began travelling widely. From 1942 to 1945 he was Professor of Byzantine Art and History at Istanbul University, in Turkey, where he began the research on the Crusades which would lead to his best known work, the History of the Crusades (three volumes appearing in 1951, 1952, and 1954).

Most of Runciman's historical works deal with Byzantium and her medieval neighbours between Sicily and Syria; one exception is The White Rajahs, published in 1960, which tells the story of Sarawak, an independent nation founded on the northern coast of Borneo in 1841 by the Englishman James Brooke, and ruled by the Brooke family for more than a century.

Reviews

[Brian Griffith · Rating 4 out of 5]

Runciman wass probably the greatest master of Eastern Orthodox history, and his insights shed light on all religious traditions of the world. As the Eastern churches passed under many political masters, Runciman traces how they adjusted and survived. Often they were treated as subject communities, under threat of collective punishments for any disobedience from groups or individuals in their midst. For example, under Ottoman rule Greek Orthodox Patriarch Gregory V felt constrained, both by his Turkish rulers and his own religious tradition, to condemn the rising movement for Greek national freedom. In his "Paternal Exhortation" of 1790, Gregory called Greek Christians to remember that God had placed them under the Ottoman Sultan. Therefore their cry for political freedom was "an enticement of the Devil and a murderous poison destined to push the people into disorder and destruction." Later, Patriarch Gregory threatened to excommunicate any local priests who aided or sheltered Greek freedom-fighters. No doubt the patriarch knew his own life depended on giving such orders, and on his church obeying them. The Ottoman rulers had already killed, enslaved, or exiled seven Orthodox patriarchs for failing to control their subordinates. And when Gregory failed to halt the movement for Greek independence, the Ottomans killed him too.

These accounts highlight the injustice of collective punishment as we still see it in the modern world. And the whole book gives tremendously valuable background on the whole cultural life of modern East Europe.

[Σωτήρης Αδαμαρέτσος · Rating 5 out of 5]

Πενήντα και, έτη από την πρώτη έκδοση, το έργο του Ρανσιμαν παραμένει μοναδικό στο είδος του. Και δεν είναι μόνο, μήτε ακραιφνης ιστορικό, μήτε δογματικής θεολογίας έργο, μηδέ καν μια προσωπογραφια Πατριαρχών. Είναι μαζί με αυτά και μια αφήγηση για το ίδιο το Πατριαρχειο Κωνσταντινούπολεως λίγο πριν την άλωση και μέχρι τις αρχές του 1800, μια προσπάθεια του Ρανσιμαν να κάνει γνωστό το θεσμό του Πατριάρχη στο αγγλικό και ευρωπαϊκό κοινό του μεταπολεμικου, κόσμου, όταν η Ευρώπη άρχισε να δίνει ξανά σημασία στην Οικουμενική Εκκλησία που επιβίωνε σε μια γωνιά της, πάλαι ποτέ Βασιλευουσα και Κυριαρχείσα και νυν μια Εκκλησία της Παράδοσης εν...αιχμαλωσία!

Καίριο κομμάτι του βιβλίου αποτελεί η παρουσίαση της Ορθόδοξης Βυζαντινής Θεολογίας και της ανελέητης συγκρούσης με την Ρωμαιοκαθολικη Πίστη, οι συνεχείς προσπάθειες για Ένωση και οι αντιδράσεις στη σύνοδο της Φλωρεντίας· η παρουσία των Βυζαντινών λογίων στην Ιταλία, η εκπαίδευση στα Πανεπιστήμια της Παδουας και Φλωρεντίας και η ρήξη μέσα στους κόλπους μεταξύ Ενωτικων - Ανθενωτικων.
Η πτώση μετά το 1453 και η αναβίωση της Εκκλησίας πια ως Πολιτικός Θεσμός Κοσμικής Εξουσίας, γεγονός πρωτοφανές για την ίδια την Ανατολική Εκκλησία που αναγνώριζε πάντα το πρωτειο του Καίσαρα.
Το δίλημμα της Εκκλησίας όσον αφορά την θέση της πριν την Άλωση, καθώς το χριστεπωνυμο πλήθος αποτελούσε πια μέρος της ακμάζουσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ο Αυτοκράτορας αδυνατούσε να αποτελέσει πια τον εκπρόσωπο του Θεού στη Γη, αγωνία που έλυσε η Άλωση της Πόλης και η επανένωση Πατριάρχη και λαού.
Η ανάγκη να διοικηθεί ένα θρησκευτικό milet μέσα σε ένα αλλοθρησκο Κράτος και τα λάθη και οι αιτίες που οδήγησαν εν καιρώ σε οικονομική καχεξια το Θεσμό με παράλληλη αποδυνάμωση της σχέσης εκπαίδευσης και θεολογικής προσέγγισης των ανωτέρων με τους κατώτερους κληρικούς. Η τουρκική δεσποτεια κατέληξε να ποδηγετησει την εκκλησία σε μια στάση συνεχούς επιφυλακής και φοβίας, απόρροια αισθηματος ανασφάλειας και αγωνίας για το αβέβαιο μέλλον...

Παράλληλα ο Ρανσιμαν σταχυολογει τις πρώτες συζητήσεις και ανακαλύψεις κοινών θέσεων με τους Προτεστάντες, Λουθηρανους και Καλβινιστες και την προσπάθεια διασαφηνισης του Δόγματος, που η αποφατικη θεολογία της Ανατολής άφηνε συνειδητά ασαφές, σε σύγκριση με την νομοτελειακη λογική της Δύσης, και την καίρια παρουσία του Κυρίλλου Λουκαρη, ενός... Καλβινιστικης νοοτροπίας Πατριάρχη.
Η ταύτιση με την Ρωσία και η ανάγκη για έναν νέο Κοσμικό Υπερασπιστή, αρκετά υπερφιαλο και με την ζέση κ το φανατισμό του νεοφωτιστου (ενδιαφέρον το γεγονός ότι η δογματική αυστηρότητα της Εκκλησίας του Κιέβου και του Πατριαρχειο Μόσχας οδήγησαν τον Τσαρο Μέγα Πέτρο στην υποβάθμιση του Πατριαρχειου Μόσχας, θεσμός που αναβίωσε πολιτικά και θρησκευτικά μόλις μετά την πτώση του Κομμουνισμου...!!!)

Τέλος η σύγκρουση με τις ιδέες του Διαφωτισμού και τους εμπνεομενους από αυτόν Φαναριωτες (πνευματική κυριαρχία των λαϊκών έναντι των κληρικών) που οδήγησαν στον θρησκευτικό περιορισμό του δόγματος και στην συντηρητική - οπισθοδρομική - αντίδραση της Εκκλησίας κατά τον 19ο αιώνα, όταν η ταύτιση Εκκλησίας και Ελληνικού έθνους αποξένωσε τον Πατριαρχικο Θεσμό από τους λοιπούς Ορθόδοξους Βαλκανικούς λαούς...

[Charles · Rating 5 out of 5]

The book I am reviewing is The Great church in Captivity by Steven Runciman. The book was published by Cambridge University Press in1968. The book covers the history of the Greek Church, pacifically the Patriarchate of Constantinople, from the fall of Constantinople to the Greek war for independence. Though written by an Englishman the book is wonderful scholarship and written with a good style. The book is divided into two parts Book I & II. Book I mostly discuses the state of the church in Byzantine times. It intrudes one to the subject on which we are about to embark. Book II deals with all the various issues of the Church under Ottoman rule. The book makes up one of the only histories on the subject written I English.

[Diane · Rating 4 out of 5]

This book looks at the Greek Orthodox Church in the years leading up to the Turkish conquest of Constantinople until the Greek War of Independence in the 19th century. It was interesting, and I learned a lot, being interested in Byzantium, but not knowing much about its religious aspects. The book focuses on the period before the Turkish conquest, and then discusses the changes that occurred afterwards. However, the section on the Church in captivity does not follow a chronological approach; rather, it concentrates on a few aspects of the Orthodox religious experience under the Ottomans, but does not cover the whole period in depth. Overall, I would have liked a longer, more in-depth study, but this was a good introduction.

[C. R. Perkins · Rating 4 out of 5]

The historian Steven Runciman covers the history of the Eastern Orthodox Church and all that it has been since its separation with Rome in a way no other author has. I was particularly drawn to the chapter "The Lutheran Approach", where the ecumenical relations between Ecumenical Patriarch Jeremias I and the Confession of Augsburg sent by Lutheran divines in the 16th century.

This was an excellent book and I recommend it to anyone interested in Church history.

[John · Rating 5 out of 5]

Great history of byzantine life

[Era Archontaki · Rating 5 out of 5]

I am Greek and the book helped me understand better the role of the Orthodox Church in preserving our identity during turkish occupation.

[Art Kyriazis · Rating 5 out of 5]

I love this book. It answers many questions. Steven Runciman’s The Great Church in Captivity (1968) is a masterful study of the Eastern Orthodox Church under Ottoman rule, examining its survival, adaptation, and influence from the fall of Constantinople in 1453 to the 19th century. Runciman, a renowned historian of Byzantium and the Crusades, presents a compelling narrative that highlights the Church’s central role in preserving Greek identity, culture, and religious life during centuries of foreign domination.

One of the book’s greatest strengths is Runciman’s ability to blend scholarly rigor with engaging prose. He explores how the Ottomans, recognizing the Church’s authority over Orthodox Christians, granted the Patriarch of Constantinople significant power as the ethnarch, or leader of the Orthodox millet (religious community). While this arrangement provided stability, it also led to corruption and political manipulation, as patriarchs were often appointed or removed based on their ability to pay bribes to Ottoman officials.

Runciman also examines the tensions within the Orthodox world, including conflicts between the Patriarchate and local churches, the rise of nationalist movements, and the Church’s strained relationship with Western Christianity. He paints a nuanced picture of how Orthodoxy both resisted and adapted to Ottoman rule, ensuring its survival while shaping Greek and Balkan nationalism.

Critics argue that Runciman’s portrayal is somewhat romanticized, emphasizing the Church’s resilience while downplaying its internal weaknesses. However, his elegant writing and deep understanding of Byzantine and Ottoman history make The Great Church in Captivity an essential work for anyone interested in Eastern Orthodoxy, Ottoman history, or the enduring legacy of Byzantium. It remains a classic study of how faith and institution can endure even under foreign domination.

[Μαριάννα Κωστοπούλου · Rating 5 out of 5]

Γίνεται να έλειπε τόσο καιρό από τη βιβλιοθήκη μου; Αυτή ήταν η απορία μου καθόλη τη διάρκεια που το διάβαζα. Το έργο ξεκινάει με το πρώτο βιβλίο που μας εισαγάγει στην ιεραρχία της εκκλησίας, τη λειτουργία της και τη σχέση της με τα αλλά δόγματα ή αιρέσεις κατά τη βυζαντινή περίοδο ενώ το δεύτερο ξεκινάει με τη νέα τάξη πραγμάτων. Στο δεύτερο βιβλίο ο Αυτοκράτορας πλέον έχει ηττηθεί και η κοσμική ηγετική κεφαλή τώρα είναι αλλόθρησκη. Αναγκάζεται η εκκλησία να αναλάβει και ηγετικό ρόλο πολιτικών διαστάσεων ενώ η δυτική Ευρώπη εισέρχεται σε νέους δρόμους τόσο στη μόρφωση όσο και στα θρησκευτικά δόγματα. Τα κεφάλαια που η εκκλησία έρχεται σε επαφή με τα προτεσταντικά δόγματα ήταν άγνωστες πτυχές για μένα και άκρως ενδιαφέροντα καθώς μας μαθαίνουμε για τα κοινά σημεία των δογμάτων με την ορθόδοξη εκκλησία, την πίστη της στην αποφατική θεολογία, την προσπάθειά της να περιορίσει την παρείσφρηση της ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας στις περιοχές του ορθόδοξου κόσμου και την αναζήτηση συμμάχων για να την ανακόψει. Μας περιγράφεται η σχέση της με τη Ρωσία και η ανάγκη της όποτε εμφανιζόταν πιθανότητα να βρει έναν κοσμικό ηγέτη ομόθρησκο για το ποίμνιό της. Η σχέση της με τους Φαναριώτές κι εν τελει πως η ελληνική επανάσταση επηρέασε το Πατριαρχείο.

[Hugh · Rating 5 out of 5]

There is a reason this 1964 work is in its eighth printing.