Onbewaakt ogenblik

by J. Bernlef

Onbewaakt ogenblik gaat over een zeer op Bernlef gelijkende schrijver die zich, op verzoek van zijn uitgever, met enige tegenzin aan zijn memoires zet. Jeugherinneringen, aantekeningen over een van zijn favoriete schrijvers en verslagen van bijzondere ontmoetingen wisselen elkaar af in deze indringende, melancholische roman die als een hoogtepunt in zijn oeuvre moet worden de neerslag van een schrijversleven en een ode aan zijn grote liefde.

Bernlef voltooide Onbewaakt ogenblik kort voor zijn dood. Hij had gehoopt de publicatie ervan nog mee te maken.

Genres: Literature

79 pages, Paperback

First published January 1, 2012

About the author

Bernlef (previously J. Bernlef) is the pseudonym of Dutch writer, poet, and translator Hendrik Jan Marsman. He occasionally used the nom de plume: Henk Bernlef.

Between 1959 and 2012 Bernlef wrote a large number of novels, stories and poems. Amongst others he received the Constantijn Huygens prijs (1984), the AKO Literatuurprijs (1987) and the PC Hooftprijs (1994). His work is characterized by a sober language and an unflagging fascination with the workings of the human memory. His most famous novel is Hersenschimmen (1984) and describes the process of dementia from the point of view of the sufferer, Maarten Klein. (Source: de Volkskrant 29/10/2012)

Reviews

[Evi · Rating 3 out of 5]

Aaaaah, Bernlef. Die kan mij steeds bekoren. Aangezien hij véél geschreven heeft valt er ook veel te genieten. Dit is zijn laatste boek: voltooid vlak voor zijn overlijden.

Een schrijver, wel erg gelijkend op Bernlef zelf, begint op aanmoediging van zijn uitgever aan zijn memoires. Hij begint met veel aarzeling. schoorvoetend vindt hij een start en verwijst naar onderzoek dat hij deed naar een ander schrijver: iemand die gebruik maakt van veel details (feiten, omschrijvingen) en weinig psychologische achtergrond en karakterbeschrijving. Vervolgens doet Bernlef dit zelf in een weinig tot de verbeelding sprekend stukje over een kind dat opkijkt naar zijn opa. Hierin bevestigt hij dat ook het eerste werk over zichzelf gaat, al doet hij in eerder werk naar mijn mening net het tegenovergestelde: veel beschrijvingen van de persoon zelf, waardoor je hen mee wordt. Tenslotte mijmert en peinst de schrijver in dit boek, over zijn schrijfblokkade en de nonsens die herinneringen eigenlijk zijn, op bijna poëtische wijze. Hij brengt nieuwe personnages ten tonele, die tegelijkertijd een mooie metafoor leveren: die van de muziek. De broer die in het tuinhuis woont met een ernstig neurologisch letsel laat hij zeggen: "Herinneringen houden zich schuil. Laat ze daar. Zo gauw je ze ophaalt, gaan zij net als vissen op het droge dood. Een goede schrijver gaat zichzelf te buiten. Hij overschrijdt de grenzen van zijn eigen ik. Schrijven betekent, net als componeren, jezelf vergeten, je eigen ik achter je laten. Je van jezelf verlossen. Alleen in het onpersoonlijke ligt onze redding." Laat dit nu precies zijn wat Bernlef in en met zijn memoires doet.

[Ellen IJzerman (Prowisorio) · Rating 5 out of 5]

Onderzoekend, meanderend, twijfelend, zacht spottend en met een oneindig tedere pen schrijft Henk Materman zijn autobiografie. Niet omdat hij daar zelf wat in ziet, maar omdat de nieuwe directeur, Godfried de Groot, van de uitgeverij dat wil. Natuurlijk denkt Henk dan terug aan Abe Koornstra, de vorige directeur, die over het manuscript van Henks eerste roman, waarin veel autobiografische gegevens waren gebruikt, oordeelde dat het als product van zelfexpressie misschien niet onaardig was. Om te vervolgen met:" Maar wie is er buiten jou in dit verhaal ge���nteresseerd? Probeer eens iets dat verder van je af staat, waarin je wat losser van de realiteit komt. Gebruik je fantasie."

Koornstra had toen gelijk en Henk betwijfelt of zijn herinneringen nu wel interessant zijn voor anderen. Hij stelt het opschrijven ervan uit en uit en uit. In plaats daarvan vertelt hij over Patrick Modiano, een schrijver die hij zeer bewondert: "Bekijk je het werk van zin tot zin dan merk je dat ze heel vaak net niet logisch op elkaar aansluiten; er zitten gaten tussen waardoor wat je het ?tweede verhaal' zou kunnen noemen opdoemt en voelbaar wordt." Henk bedenkt vervolgens dat hij zich de romans van Modiano nog maar nauwelijks herinnert en ze eigenlijk weer allemaal opnieuw zou moeten lezen. Een klus waar hij net zo tegen opziet als tegen het op papier zetten van zijn eigen verleden. Waar moet hij beginnen? Bij zijn eerste herinnering? Zijn geboorte? Voor zijn geboorte en dus putten uit het 'Gedenkschrift' dat zijn vader op zijn tachtigste heeft geschreven?

Uiteindelijk besluit Henk inderdaad te beginnen voor zijn eigen begin en daarbij gebruik te maken van de herinneringen van zijn vader. Hij bezoekt allerlei plaatsen uit zijn jeugd, herinnert zich zijn kennismaking met jazz (in de jeugdencyclopedie omschreven als "wilde negermuziek waar veel getrommel aan te pas kwam"), zijn eerste liefde waarvan hij vrijwel alleen nog zintuiglijke indrukken weet, het moment dat hij voor het eerst Gorters Mei hoorde voordragen. En zijn eigen dichtsels uit die tijd, waarbij" het verschil tussen Herman Gorter en mij was dat hij zijn erotische ervaringen in gedichten vorm had gegeven terwijl ik net zulke gedichten probeerde te schrijven om erotische ervaringen op te roepen."
Langzamerhand, met horten en stoten en overpeinzingen over de 'waarheid' van wat hij zich herinnert, ontstaat dan toch die door zijn uitgever zo gewenste autobiografie. Min of meer.

Onbewaakt ogenblik was af, de publicatie stond gepland, maar op 29 oktober j.l. overleed Bernlef. Hoewel de uitgever heeft gemeld dat er nog materiaal van zijn hand voorradig is dat het komende jaar gaat worden uitgegeven, is het onmogelijk om dit boek te lezen zonder al die tijd te wensen dat het boek meegroeit. Dat elke gelezen bladzijde een nieuwe bladzijde oplevert. Het mag namelijk niet uit; die laatste pagina mag niet bereikt worden. Want dan is het op. Definitief over. Maar helaas stelt Onbewaakt ogenblik juist daarin teleur. Het einde wordt bereikt, hoe langzaam je ook leest...

Niet alleen vijf sterren voor Bernlef, maar ook vijf diepe, diepe buigingen.

[Benny · Rating 4 out of 5]

Ontroerend laatste boekje van Bernlef, één van de allergrootste schrijvers in het Nederlands ooit. Typische thematiek over herinneren en (re)construeren en onze vruchteloze pogingen om helemaal te (be)grijpen. Taal en ratio schieten tekort om het leven echt te vatten.

Uiteindelijk gaan alle boeken over jezelf als lezer/schrijver.

[Jard · Rating 2 out of 5]

*2,5
Heerlijk taalgebruik en bij vlagen heerlijk herkenbaar. Maar verder voor mijn gevoel een beetje fragmentarisch. Ik weet eigenlijk niet waarom ik dit boek überhaupt heb gelezen.

[Marit · Rating 4 out of 5]

Onverwachts mooi.

[Jan · Rating 4 out of 5]

Het is een boek dat iets meer dan andere Bernlefs een gevoel bij mij teweeg brengt (ten opzichte van een anders meer op de ratio steunende conclusie), in dit geval een warme behaaglijkheid. De herinneringen die opkomen in de voortgang van het verhaal, ogenschijnlijk fragmentarisch en verschillend van aard, hebben over het geheel genomen een kern, een samenballing van motieven die verband houden met het verschijnsel geheugen.
Hmm, zo klinkt het misschien als een zoektocht van een lezer naar het samenknopen van losse eindjes, maar zo bedoel ik het niet. Het is meer dat sprake is van vloeiende overgangen in de loop der dingen.
Geografische herkenning, door lezers die thuis zijn in Haarlem en of Bergen aan Zee, is een aardige bijkomstigheid.
En als de hoofdpersoon, Henk Materman, in wie elementen van de auteur te onderkennen zijn, aan het eind van de roman een brief schrijft aan zijn uitgever op diens verzoek wanneer hij de memoires van de hoofdpersoon tegemoet kan zien, heeft die hoofdpersoon intussen via een veelheid van prachtige gedachtesprongen, anekdotes, gedichten die vraag al telkens iets fijnzinniger en telkens iets duidelijker in de richting van de lezer beantwoord.
Voorwaar, een memorabel boek als slotakkoord van de auteur die intussen het leven heeft gelaten (eind oktober 2012), kort voor de verschijning van dit boek (in december 2012). JM

[Dolf Patijn · Rating 5 out of 5]

De laatste van Bernlef. Tenminste, het laatste boek dat hij tijdens zijn leven voltooid heeft en waarvan hij de publicatie net niet heeft mogen meemaken.
Het is een heerlijk boek dat op een rustige manier de herinnering verkent. Wat is herinnering en hoe betrouwbaar is het? Herinneringen komen bovendrijven in willekeurige volgorde. Herinneringen zijn gefragmenteerd. Je herinnert je het klappen van een deur maar namen en gezichten zijn soms gewoon verdwenen. Van oudere mensen wordt beweerd dat zij zich haarfijn hun jeugd herinneren. De hoofdpersoon kan zich bijna niets van zijn jeugd herinneren. Maar is dat belangrijk? Herinneringen maken deel uit van een constant veranderend heden.
Bernlef gebruikt citaten van andere schrijvers en zijn eigen gedichten in dit erg mooie boek dat naast stof tot nadenken naar mijn mening ook geruststelt. Je hoeft je niet alles te herinneren.

[Elsje · Rating 4 out of 5]

Een geromantiseerde autobiografie, erg prettig leesbaar. Hij vertelt over zijn jeugd alsof hij kleine verhaaltjes optekent over een jong jochie, afgewisseld met zijn worsteling met het verzoek om een autobio te schrijven. Als hij weer eens vast zit, schrijft hij over de memoires van Modiano, of over een ontmoeting die hij heeft met een vrouw en haar hond, of over haar broer. Belangrijk: Bernlef beweert dat herinneringen, door ze steeds op te halen teneinde ze op te schrijven, verloren gaan. Hij merkt dat zelf als schrijver. "Ik heb ontdekt dat er geen herinneringen, alleen maar verhalen bestaan". Voor mij persoonlijk ook mooi dat er zowel een Hugo als een Abe in voorkomen (de namen van mijn zoons!).
Conclusie: vier sterren.

[Ingrid Krüs · Rating 3 out of 5]

Persoonlijke herinneringen van Bernlef met een laagje fictie eroverheen. Ik ben er zeker vijf keer opnieuw in begonnen voordat het voor mij tot leven kwam. Zelf is de auteur evenmin tevreden met zijn memoires. Herinneringen worden vervormd, door het geheugen dat selectief is, door taal. Nadat iemand opmerkt dat herinneringen doodgaan als vissen op het droge zo gauw je ze ophaalt, besluit hij niet verder te gaan met zijn memoires. Wel, zo zegt hij aan het eind, komt er af en toe een onbewaakt ogenblik voorbij waardoor je in vol ornaat weer even bent waar je je lang geleden bevond. De rest van het verleden lijkt een onachterhaalbare droom.

Jammer dat deze schrijver pur sang er niet meer is.

[Monica Wies · Rating 4 out of 5]

Dit boek gaat over een schrijver die door zijn uitgever gevraagd wordt zijn memoires te schrijven.
Hij heeft er niet veel zin in, twijfelt eraan of hij wel herinneringen heeft en is daar dan iemand in geinteresseerd.
Met tegenzin begint hij er toch aan, het wil niet echt lukken, tot hij plots een idee krijgt hoe te beginnen. Tot zijn 13e jaar gaat het vrij vlot, maar dan krijgt hij een writers bloc en komt niet verder.
Zijn vrouw is in het buitenland en hij gaat een paar dagen in een hotel in Bergen aan Zee.
Een ontmoeting daar met iemand laat hem een besluit nemen over wat verder te doen.

[Ron]

Ik woon in Zweden en het trof me hoe goed Bernlef het land beschrijft. Ik kon het echt herkennen. Hij moet hier vaak geweest zijn, gewoond misschien? Tenslotte is Bernlef de Nederlandse vertaler van de Zweedse Nobel bekroonde dichter Tranströmer.

[Ernestine · Rating 5 out of 5]

Prachtig, prachtig, prachtig... Een verhaal zonder enorme gebeurtenissen maar vol mooie beschouwingen over schrijven en herinneren.

[Joost van Hoek · Rating 2 out of 5]

Een mindere Bernlef. Vooral omdat de compositie, waar Bernlef normaliter zo sterk in is, in dit boek niet in balans is.

[Anyrock · Rating 2 out of 5]

Verwarrend. Ben opnieuw begonnen te lezen omdat ik dacht dat ik wat gemist had. Maar het stond er echt niet.