دفاعيات عين‌القضاة همداني

by عین‌القضات همدانی, قاسم انصاری

دفاعيات و گزيده‌ي حقايق
ترجمه‌ي دو رساله‌ي شكوي الغريب و زبدة‌الحقايق

158 pages

First published January 1, 1378

About the author

Eyn-al-Ghozat

Reviews

[Mohammad Ali Shamekhi · Rating 3 out of 5]

به نظرم خواندن این کتاب از چند جهت مفید است: 1) سهیم شدن با دردهای صوفی ای سی و سه ساله در حالی که آخرین روزهای عمرش را می گذراند؛ و در حالی که صوفیان و علما به دفاع او برنخواسته اند مرگ ناجوانمردانه ی خود را - که مبتنی بر اتهام است - انتظار می کشد؛ 2) رجوع مکرر به اشعار عربی - چه اشعار خود عین القضات و چه بقیه؛ 3) اشاره ی مکرر به احادیث نبوی و گفتارهای صحابه و تابعین و اهل تصوف؛ 4) تأکید بر تفاوت های فلسفه، تصوف و باورهای اسماعیلیان و احتراز از عقلانیت خودپسند فلسفی؛ 5) مشاهده یک نوع تصوف غیرمتافیزیکی - همان بحث وحدت شهود در مقابل وحدت وجود

حرف های عین القضات در این رساله را اینگونه می توان خلاصه کرد

مخالفان به رساله ی او در جوانی تمسک جسته اند و با بیرون کشیدن هر جمله از بافت آن و نیاوردن پس و پیشش برداشت های نادرست خود را به آن تحمیل کرده اند. او تأکید می کند که هر علمی اصطلاح شناسی خود را دارد. "علم" تصوف نیز از این قاعده مستثنی نیست. اما فقها اصطلاحات صوفیانه را به معنای دلخواه خود تعبیر کرده اند. او در بحث از شطحیات سوای این تأکید بر بافت، بر امر دیگری نیز اصرار دارد و آن اینکه سخنان میان عاشقان حکایت کردنی نیست و عتابی بر گوینده ی مجنون نباید برود - اشاره به حکایت معروف دو گنجشک و ادعای گزاف گنجشک نر و شنیدن سلیمان

او معتقد است تصوف از قرن سوم و از عبدک صوفی به بعد، به این نام خوانده شده است. هر چند بعدتر می گوید هیچ قرن اسلامی نبوده که از علمای علم تصوف خالی باشد - اینجا چیزی نمی گوید که منظورش قبل از قرن سوم هم هست یا نه اما اشارات به حسن بصری و ... نشان می دهد که قبل از قرن سوم هم روح تصوف حاضر بوده است

او برای اینکه حضور اهل تصوف در قرون قبل را نشان دهد به اسامی بزرگان اهل تصوف اشاره می کند. او این بزرگان را به دو دسته تقسیم می کند: آنانی که با مردم سخن می گفتند و آنانی که در مجامع خود گره از کلام می گشادند. او حسن بصری را از دسته ی اول می شمارد و از تهمت قدری خوردن حسن بصری نیز یادی می کند - او حتی از زبان علی بن ابی طالب غرابت کلام حسن بصری را تأیید می کند: علی می گوید ما از این حرف ها نمی زدیم، آفرین ادامه بده! عین القضات از قول حسن بصری از حذیفة بن الیمان یاد می کند. کسی که در میان صحابه به گفتن حرف های عجیب و خلاف عادت شهره بود و حسن بصری او را استاد خود می دانست. حذیفه بر خلاف دیگر صحابه که اجر اعمال نیک را از رسول خدا می پرسیدند، در پی شرور و تأثیر آنها بود. او بعد از ذکر نام بزرگان صوفیه، نامی از زنان صوفی نیز می آورد - و مثلا در موردی، غیر از رابعه، به تأکید بر محبت از جانب یکی از این زنان اشاره می کند

او از "علم مجاهده" یاد می کند و مصداق آن را کتاب احیاء العلوم ابوحامد غزالی می داند. البته معتقد است قوت القلوب ابوطالب مکی بهترین کتاب در این علم است. او تأکید می کند که علم مجاهده نیز همچون پزشکی به صرف دانستن سودرسان نیست بلکه باید به عمل درآید تا حاصلی به دست دهد. او به علم سلوک و علم وصول هم اشاره می کند و آنها را غیر هم می داند ولی جز این هیچ توضیحی در مورد چیستی آنها و نسبتشان با علم مجاهده نمی دهد. یکی بودن یا نبودن علم تصوف و علم مجاهده هم مسکوت می ماند. او معتقد است علم تصوف، صحیح ترین و مشکل ترین علم ها است. او همچنین معتقد است که [علم] تصوف را شاخه های فراوان است و برپاداشتن هر بخش آن را گروهی برعهده دارند و نادر یا نیافتنی است کسی که جامع [علم] تصوف باشد

او در مقابل کسانی که او را به اهل فلسفه یا به تعلیمیه ( اسماعیلیان ) نزدیک کرده اند می ایستد. او مخالف عقل محوری فلاسفه است. عین القضات از مراتب سه گانه ی نبوت، ولایت و عقل نام می برد - به ترتیب از عالی به دانی. نبوت از آن پیامبر است و ولایت از آن بزرگانی همچون ابوبکر و ... عقل را بر قلمرو ولایت احاطه نیست و ولایت را بر قلمرو نبوت. اما در عین حال عقل ضروری است و علم به خداوند به کمک عقل میسر است، هر چند معرفت خداوند هیچ مخلوقی را ممکن نیست حتی نبی را ( بدین ترتیب او میان علم و معرفت تفاوت قائل است ). او همچنین معتقد است که عقل با براهین بدانجا می رسد که خود را به نبوت بسپارد. خلاصه آنکه او عقل را گرچه محدود می داند اما مخالف آن نیست. البته در مسائلی همچون اخبار آخرت عین القضات تأکید دارد که این اخبار ریشه درمقام نبوت دارند و اندکی هم مقام ولایت آن را در می یابد اما عقل اصولا بدان دست نمی یابد. عین القضات این اتکای، هرچند حداقلی، به عقل را فارق خود با تعلیمیه می داند که همه چیز را حواله به امام می کنند. از طرف دیگر محدود دانستن عقل را فارق خود با فلاسفه می داند

او در چند مسأله به صراحت قول فلاسفه را انکار می کند: در مسأله ی حدوث زمانی عالم، در مسأله ی علم به جزئیات ( البته واقعیت آن است که فلاسفه ی اسلامی هم منکر علم خدا به جزئیات نبوده اند )، در مسأله ی قاعده ی الواحد ( البته این اصطلاح را استفاده نمی کند مضمون را می گوید ) و در نهایت توجیه نبوت به عنوان صرف وقوف کامل عقلی ( شاید همان اتصال با عقل فعال ) . عین القضات همچنین بر یکی نبودن شیخ و مراد اهل تصوف با امام معصوم تعلیمیان تأکید می کند و بدین ترتیب قطبیت صوفیانه را از امام شناسی شیعی جدا می کند

از نکات برجسته ی این رساله نگاه وحدت شهودی آن است. او در توضیح معنای فنا و تلاشی ممکنات در سایه ی خداوند، اصرار دارد که این تلاشی را نباید به معنای اتحاد فهمید بلکه همچون ندیده نشدن ستارگان در نور خورشید، ماسوا در هنگام التفات صوفی به حق از منظر او ناپدید می شوند. خلاصه اینکه فنا ندیدن است و نه یکی شدن یا کشف وحدت خارجی. در پایان کتاب مترجم معانی برخی اصطلاحات را از برخی کتب مشهوره استخراج کرده و برای راهنمایی خواننده آورده است؛ در آنجا ذیل واژه ی فنا تعریف منقول از کشاف اصطلاحات الفنون هم مؤید این نگاه وحدت شهودی به فنا است

عین القضات از صوفیان و علمایی که از او در مقابل تهمت ها دفاع نکرده اند دلخور است. هر چند جایی در کتاب می گوید عذر اهل علم در وارد نشدن به این جدال ها را می پذیرد اما پایان رساله شکایتی است سوزناک از این دوستان و همفکران فراموشکار

او در پایان کتاب برای تأیید اینکه او هم مسلمانی است راست کیش سه فصل کوتاه در مورد سه اصل دینی آورده است: توحید و نبوت و معاد. شاید او امید داشته که این شهادت ها او را از تیغ تیز غضب سلطان و حسد فقیهان نجات دهد اما افسوس که عاقبت او به گونه ای دیگر رقم خورد

[Saman]

در هر حرفي از اين نوشته، هزار هزار خروار درد است
بس رنجورم و كسي نيست كه با او دمي بزنم