Boudewijn de IJzeren schaakte een koningsdochter, Judith, en werd zo de eerste graaf van het drassige Vlaanderen aan de Noordzee. Het zou meer dan 500 jaar duren vooraleer het graafschap overging in Bourgondische handen. In die lange periode ontwikkelde Vlaanderen zich tot een van de rijkste en dichtstbevolkte gebieden van West-Europa, overdekt met een dicht netwerk van kloosters, jaarmarkten en steden, waar handel en nijverheid hoge toppen scheerden en Brugge uitgroeide tot de grootste handelsstad ten noorden van de Alpen. Lees over de 25 opeenvolgende graven en gravinnen die Vlaanderen bestuurden en maak kennis met een wereld van hartstocht, heerszucht en wraak, maar tegelijk van rechtvaardigheid, beschaving en commerciële flair. Reis mee naar de Artesische heuvels of het verre Jeruzalem en beleef van op de eerste rij de spectaculaire toernooien, de Guldensporenslag of de moord op Artevelde. Voel mee met de gravinnen, die dikwijls als gewonde leeuwinnen moesten vechten voor het behoud van hun kroost en van hun vaderland. Edward De Maesschalck is doctor in de middeleeuwse geschiedenis.
Toegegeven, buiten de namen wist ik haast niets over de eerste graven van Vlaanderen. Het lezen van dit goed gedocumenteerd boek heeft daarin verandering gebracht. Vlot geschreven, helder zodat de vele personages tot leven komen en beklijven. En je krijgt sympathie voor die stugge, rebelse oer-Vlamingen. Een aanrader.
Maar goed, Vlaanderen, sinds lang onderwerp van vele politieke beslissingen en problemen, maar eveneens een regio met een zeer rijke geschiedenis. Op school heb je wel wat geschiedenis over deze streek moeten leren, maar zoals gebruikelijk verwatert en verdwijnt die kennis na verloop van tijd. Daarom, en gezien de oneindige politieke twisten, even een reis terug in de tijd, terug naar hoe het allemaal begon, wie Vlaanderen bestuurde, en hoe Vlaanderen eigenlijk steeds in de tang zat en de speelbal was van voornamelijk Frankrijk en Engeland. Zonder te spreken over de enorme macht en invloed van de katholieke kerk.
Deze nieuwe editie van 'Graven van Vlaanderen (861-1384) is onderverdeeld in elf (11) delen, opgesteld in chronologische volgorde. Daaraan gekoppeld, op het einde van het boek, bevinden zich de nodige stambomen (die van groot belang én nut zijn in het ontwarren van het kluwen aan Boudewijns, Margaretha's, Johanna's, Filipsen, Robrechten, Lodewijken, Godfrieds, Edwards, Jans, en meer), een ellenlange bibliografische lijst van geraadpleegde werken (mooi gestructureerd, overeenkomstig de delen van het boek) en een index van alle personages die de revue gepasseerd zijn. Deze index geeft nog beter weer - zij het zeer klein gedrukt, want 't is een zeer lange lijst - hoeveel van elke naam er de afgelopen eeuwen een rol gespeeld hebben in de geschiedenis van Vlaanderen in de periode 861-1384. Daarna namen de Bourgondiërs over, maar daarover vertelt de heer De Maesschalck in De Bourgondische vorsten, dat op mijn verlanglijstje staat.
En dan vergeet ik nog de illustraties die in bepaalde hoofdstukken voorkomen: kaartjes van de respectievelijke gebieden, veldslagen, veroveringen, ... alsook (zwart-witte) afbeeldingen (schilderijen) van de verschillende graven, al dan niet met hun gemalin (gravin).
Overzicht van de elf delen over de graven van Vlaanderen, uiteraard voorafgegaan door een 'Woord vooraf':
01) De geboorte van Vlaanderen (861-879) 02) De jaren van expansie (879-1067) 03) Broederstrijd en triompf (1067-1119) 04) Burgeroorlog in Vlaanderen (1119-1128) 05) Het hoogtij van Vlaanderen (1128-1191) 06) Frankrijk slaat zijn vleugels uit (1191-1214) 07) Vlaanderen in vrouwenhand (1214-1257) 08) Dampierres aan de macht (1257-1299) 09) Vlaanderen tegen de koning (1299-1322) 10) Vlaanderen tegen de graaf (1322-1346) 11) De laatste Dampierre (1346-1384)
We verkennen Vlaanderen vooral via de graven, gravinnen, hun kinderen, kleinkinderen, verschillende politieke huwelijken, andere aanverwanten, en dies meer. In den beginne waren er de Noormannen/Vikingen, de Karolingers, ...
Daarna komt Boudewijn met de ijzeren arm in beeld, waarna rollercoaster pas echt begint. Zet je schrap voor een wervelwind aan namen, kinderen, kleinkinderen, ooms, tantes, grootmoeders, grootvaders, neven, nichten, ...
Verder was het de gewoonte om huwelijken te organiseren op politieke basis. Een meisje was vanaf haar 12de verjaardag huwelijksgerechtigd, in andere gevallen werd er al een overeenkomst afgesloten met gekozen hertogen, graven, prinsen, ... van Frankrijk, Engeland, Nederland, of elders, zodat, eens "de dochter van" de heilige leeftijd van 12 jaar bereikt had, sowieso met de gekozen partner zou trouwen. Men had toen weinig keuze bij deze opgelegde huwelijken. Het draaide toen om macht, om bezittingen (landerijen, steden, ...), om geld (bruidsschatten, sponsoring, ...).
Soms duurden die huwelijken niet lang (de betrokken hertog/graaf/prins/...) overleed door ziekte of tijdens een gevecht, waardoor men hertrouwde met een andere hoogheid. Meestal duurde dit niet lang na het overlijden van de eerste partner. Of men trad in het klooster.
In die tijd had de kerk (en de abdijen en aanverwanten) een enorme macht en invloed op de politieke beslissingen van de graven van Vlaanderen. Ze kregen dan ook zeer veel financiële steun, kwestie van als graaf of andere hoogheid toch je hemel af te kopen en op een wit voetje met de clerus te staan. Indien een Vlaamse graaf te fel tegen de Franse koning inging, kon een banvloek (Wikipedia) of interdict (Wikipedia) afgekondigd worden. Een ideaal middel om de Vlaamse graven te bedaren en hun "fouten" te doen inzien. Zeker als de bevolking hoorde dat de kerk zoiets had afgekondigd; dan kon een graaf niet anders dan gehoorzamen en terug braaf naar de Franse koning luisteren.
In al die eeuwen werd er veel gevochten in Vlaanderen: Vlaanderen tegen Frankrijk (alleen of met steun van Engeland), Vlaanderen tegen Engeland (al dan door de Fransen te steunen, wanneer Engeland delen van Frankrijk wou veroveren), Vlaanderen tegen Nederland, Vlaamse steden onder elkaar (Brugge, Ieper, Gent, ...).
Vlaamse graven hebben in de loop der eeuwen wel getracht om het Vlaamse gebied (West- en Oost-Vlaanderen, met Zeeland en een groot stuk van Noord-Frankrijk, waaronder Rijsel, Douai, Boulogne, Artesië, ...) te behouden dan wel uit te breiden, middels gevechten of georganiseerde huwelijken. Vlaanderen was, zoals hierboven vermeld, onderworpen aan de Franse kroon. Hoewel... er was Kroon-Vlaanderen (eigendom van Frankrijk) en Rijks-Vlaanderen, waar Duitsland baas over was, hoewel ook hier Brabant, Antwerpen, Henegouwen, Namen, ... een eigen bestuur hadden.
Edward De Maesschalck beschrijft ook in zeer duidelijke en toegankelijke bewoordingen hoe Vlaanderen gegroeid is doorheen de eeuwen en hoe belangrijk het was op economisch vlak. Vooral de laken- en textielindustrie (respectievelijk in Brugge, Ieper, Gent, ... en Zuid-West-Vlaanderen) waren een specialiteit in Vlaanderen. De Britse wol was van onschatbare waarde voor de economie en tewerkstelling in Vlaanderen. Later zouden andere landen voor de aanvoer van wol zorgen, wanneer Engeland Vlaanderen weer eens een hak wou zetten. Het is ook frappant om te lezen hoe bepaalde steden in West-Vlaanderen economisch zeer actief waren, maar nadien een enorme terugval kenden, ten voordele van andere steden in het Vlaamse landschap.
Kruistochten waren indertijd ook een must. Bepaalde graven vonden dat dit op hun palmares moest staan: het Heilige Land gaan veroveren, keizer(in) van bijv. Constantinopel worden. Men sprak toen af met de Franse koning, de Engelsen, en andere graven om naar het oosten te trekken. Soms bleef men definitief ginder, na het stichten van een christelijke stadstaat, soms keerde men terug naar Vlaanderen (uit noodzaak of omdat men geen zin had om in Palestina te regeren).
En zo kunnen we nog wel een tijdje doorgaan, zoals bij het soort hooggeplaatsten: koningen, prinsen, graven, hertogen, baljuws, landheren, ... Zij moesten de bevolking in het gareel houden, belastingen innen, en meer.
'Graven van Vlaanderen (861-1384)' behandelt vooral de geschiedenis van Vlaanderen, vertrekkende van de graven die respectievelijk geregeerd hebben: Boudewijn de IJzeren, Arnulf, Robrecht, Johanna, Margaretha, Ferrand van Portugal, Karel de Goede, Jacob van Artevelde, Gwijde van Dampierre, Lodewijk van Male, ... Over het dagelijkse leven in de respectievelijke periodes wordt weinig verteld, omdat dit niet tot de opzet behoorde. Elkeen had zijn eigen stijl, de ene al vredevoller dan de ander (die krijgslustig was). In welke periode? Wat waren hun belangrijkste verwezenlijkingen? Hoe hebben ze hun territorium verdedigd/uitgebreid/verloren? Hoe hebben ze het Vlaamse landschap economisch en politiek veranderd? Hoe waren de familiale verbanden opgesteld? (zie daarvoor ook de stambomen achteraan het boek) Wie ondernam een kruistocht, met wie, om welke reden? En wat waren de gevolgen ginder en in Vlaanderen?
Hoe groot was de macht en invloed van Frankrijk en Engeland? Hoe is Vlaanderen van een wildernis en moeras uitgegroeid tot een regio waar menig Franse en Engelse koning jaloers op waren, een regio die het economisch centrum van de wereld (of ten minste Europa) werd? Waarom kon Vlaanderen toen geen onafhankelijkheid uitroepen? Het was eigenlijk niet aan de orde, men was te afhankelijk van de kroon, er waren te vaak interne strubbelingen (verschillende steden die een andere overtuiging hadden of een eigen kant kozen: de een was voor de graaf, de ander tegen de graaf), of anders.
En eigenlijk leer je ook verbanden leggen tussen hedendaagse familienamen en regio's (steden, gemeenten, hertogdommen, graafschappen, ...) - zowel in Vlaanderen, Noord-Frankrijk als Wallonië -, en hoe deze mensen via hun naam wellicht enige verwantschap hebben met de toenmalige gezagsdragers.
Zoals anderen eerder schreven: Een beter overzicht van de graven van Vlaanderen zul je wellicht niet snel vinden. Het boek is in ieder geval een dikke aanrader voor wie zijn vaderlandse geschiedenis beter wilt leren kennen - zeker in deze moderne tijden, waarin de "Vlaamse onafhankelijkheid" voor velen een natte droom is (eentje die echter in een nachtmerrie kan uitmonden) - of zijn schoolgeheugen terug wil opfrissen. De heer De Maesschalck heeft een schrijfstijl die toelaat vlot door de massa aan informatie te waden en Vlaanderen, via je eigen verbeelding, te zien ontplooien en groeien, ondanks de vele politieke en religieuze problematieken die deze regio vaak tegengewerkt en onder de knoet gehouden hebben.
Op naar het volgende boek: De Bourgondische vorsten (1315-1530), dat wellicht op geschiedkundig vlak iets correcter is, misschien ook iets minder toegankelijk, dan het zeer populaire De Bourgondiërs: Aartsvaders van de Lage Landen van Bart van Loo, die overigens een zeer interessante podcast ervan gemaakt heeft.
----------
Gerelateerde boeken, i.v.m. de Honderdjarige Oorlog, de Kruistochten, ...:
De auteur probeert met dit werk zowel vormelijk als inhoudelijk een volledig beeld te schetsen de verscheidene graven en gravinnen die Vlaanderen over een periode ruim vier eeuwen hebben gekleurd. Gaande van de avontuurlijke Boudewijn met de Ijzere n Arm tot de politiek sluwe Lodewijk van Male. Het boek voert de lezer langs de belangrijkse hoven van Europa tot in Constantinopel en het Heilig Land. Inderdaad, meerdere graven hebben aan de Kruistochten deelgenomen, niet uit persoonlijk gewin, maar religieuze overtuiging. Als rode draad wordt de gespannen en vaak militair vijandige relatie behandeld met Frankrijk. Niet toevallig schonk Conscience aandacht aan de geldzuchtige en wrede Franse koning Filips de Schone.
Het boek is ook rijkelijk geïllustreerd en bevat handige stamboomoverzichten. In meerdere opzichten een aanrader! Ik zie er al naar uit om de opvolger “Hertogen van Bourgondië” te beginnen.
Mijn liefde voor boeken over de historie van Europa, België in bijzonder, is gegroeid en vooral heel sterk aangewakkerd toen ik twee jaar geleden ‘De Bourgondiërs: aartsvaders van de lage landen’ las van Bart van Loo… sindsdien is mijn collectie historische boeken gigantisch gegroeid. En het blijft niet bij België of zelfs Europa. Ik ben geboeid door de ganse wereldgeschiedenis (ik las dit jaar o.a. ook ‘De Perzen’ bvb)
‘De Graven van Vlaanderen’ is het eerste boek van Edward De Maesschalck (oorspronkelijk verscheen eerst ‘De Bourgondische Vorsten’ van hem) in een quattro van geschiedkundige boeken over Belgische en Europese geschiedenis. (Het volgende dat ik lezen zal is dus een herhaling voor me van de Bourgondische tijd) Deze zijn alle vier verschenen bij Davidsfonds (Standaard Uitgeverij) en onlangs verscheen ook, naar aanleiding van een tv-programma met Tom Waes, ‘Het Verhaal van Vlaanderen: De Geschiedenis van de Prehistorie tot nu’ (meer daarover later)
In ‘De Graven van Vlaanderen’ beginnen we in 861NC als Boudewijn met de Ijzeren Arm (Boudewijn De Ijzeren) als eerste de titel krijgt van Graaf van Vlaanderen. En dan krijgen we 5 eeuwen aan graven, oorlogen, huwelijken, redetwisten en opvolgers die allemaal strijden of huwen om het gebied Vlaanderen te behouden of uit te breiden. Op de achtergrond krijgen we een beeld van de oorlog die eeuwenlang tussen Frankrijk en Engeland zal woeden (tot aan de Honderdjarige Oorlog toe)
We leren ook bij over de Kruistochten en de rol die de graven en koningen daarbij speelden. Over de Kruistochten (8 of 9 waren het er) zal ik ook nog verder lectuur lezen, o.a. van Dan Jones. Lij verbaast wel dat dit ooit mogelijk is geweest, onder leiding van een religieuze instelling oorlog gaan voeren in andere landen… nee wacht, dat verbaast me toch niet! Maar ik blijf wel telkens verbouwereerd achter na erover gelezen te hebben… maar het maakt nu eenmaal deel uit van de geschiedenis.
Onlangs las ik twee boeken, uitgegeven bij Borgerhoff en Lamberigts, over de steden Gent en Brugge (geschreven door stadsgidsen van respectievelijke steden, Lut De Paepe en Jo Berten) en ook in dít boek komen veel gebeurtenissen die daarin werden vermeld terug… Denken we aan de Gentse oorlog, De Guldensporenslag, De Slag om (bij) Kortrijk en natuurlijk De Brugse Metten (die hedentendage nog steeds gezien worden als ‘Vlaams Erfgoed’) waarbij een slachtpartij werd aangericht door de Bruggelingen (onder leiding van o.a. Pieter DeConinck) onder de Franse bezetters van die stad, onder leiding van landvoogd Jacques de Châtillon. 1302 was een heftig jaar!
Dit boek eindigt dan ook waar het volgende in de reeks zal beginnen: bij de eerste hertog van Bourgondië… Het tijdperk van de graven is dan gedaan en er begint een nieuw tijdperk van een aantal eeuwen waarbij we getuige zijn van welvaart en nog meer oorlog… maar ook hierover meer later!
Na het lezen van dit en me voorbereidend op het volgende boek in de reeks valt me wel een groot stijlverschil op met die van Bart Van Loo. Daar waar van Loo heel ‘filmisch’ vertelt, blijft De Maesschalck heel zakelijk de gebeurtenissen opsommen, chronologisch en heel gestructureerd weliswaar. Maar hoewel het een immens interessante stof is, blijft het allemaal een beetje stoffig en droog in vergelijking met de stijl van Van Loo. Hierdoor neemt het iets meer tijd om door het boek heen te geraken. Anderzijds blijft dit zodanig boeiend, zeker voor een ‘history buff’ als mezelf. Ik kijk dan ook heel hard uit naar de resterende boeken in de reeks.
Nog één dingetje waar ik ook heel hard door ben gecharmeerd geweest… veel van de gebeurtenissen in de geschiedenis gebeurden rond en in de streek waar ik zelf ben geboren, opgegroeid en momenteel nog steeds leef. Het is dan ook verrijkend te zien hoe belangrijk deze streek dan ook is geweest in de geschiedenis van Vlaanderen (Ik zeg eigenlijk liever in België ipv me te vernauwen tot Vlaanderen) en dat zorgt dan ook voor een zekere vorm van trots en fierheid hoewel dat ook misplaatst kan zijn want waarom zou men fier moeten zijn op strijd, oorlog, ruzie en moord? En toch is dat een overheersend gevoel bij het lezen van dergelijke boeken. Trots op mijn landje!
Vlot geschreven werk over ons Vlaams verleden. Mooi geïllustreerd ook.
Zes landkaartjes vind ik wat weinig om deze 500 turbulente jaren te verduidelijken. Niet iedereen is even vertrouwd met de kaart van Oost- en West-Vlaanderen, laat staan Frans-Vlaanderen. Lastig om de verschillende schermutsellingen en veroveringen te plaatsen. Dan liever wat minder kaarten van het Heilig Land!
Toch een aanrader voor wie de historie van deze helft van België beter wil leren kennen.
Een monument. 500 jaar geschiedenis in 500 bladzijden, en dan weet je echt alles wat je wil weten over de zeer bewogen en complexe opkomst en groei van het graafschap Vlaanderen tot aan de Bourgondiers.
Kan tellen als moderne kroniek, maar is geen sappig verhaal zoals de "Bourgondiërs". Op een paar tijdsperiodes na oversteeg de auteur het louter factuele bijna niet. Begin van het graafschap, de kruistochten en de periode rond 1302 waren boeiend beschreven.