Η εφήμερη ομορφιά του έρωτα

by Στέλλα Βρετού

Ένα ατμοσφαιρικό μυθιστόρημα με φόντο τα δραματικά ιστορικά γεγονότα της Ανατολίας του 20ού αιώνα.

Γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1900, την πρώτη μέρα του χρόνου, την πρώτη μέρα του καινούργιου αιώνα. Έζησε σε μια ζωή όσα δεν ζούνε άλλοι σε πέντε. Η Ιφιγένεια Σκρινή, κόρη μιας εύπορης οικογένειας Σμυρνιών, θα ερωτευτεί τον δάσκαλο ζωγραφικής, τον αινιγματικό Αντρέι Ρομπολόφσκι. Θα εγκαταλείψει την κοσμοπολίτικη πόλη με τα όμορφα σπίτια, τα θέατρα και τα ζαχαροπλαστεία, τα γεμάτα μουσικές σοκάκια της, για ν’ ακολουθήσει στο μακρινό ταξίδι του τον Αντρέι, όταν αυτός, θύμα του σκοτεινού παρελθόντος του, αναγκαστεί να εγκαταλείψει τη Σμύρνη πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Στη διάρκεια του ταξιδιού τους στα βάθη της Ανατολικής Συρίας, θα συναντήσουν τον Τζέιμς Μπάροουζ, απόφοιτο της Οξφόρδης. Η γοητεία και η ιστορία της Ανατολίας σ’ αυτό το οδοιπορικό θα αφήσουν τα ανεξίτηλα σημάδια τους στη ζωή της Ιφιγένειας και η εφήμερη ομορφιά του έρωτά τους θα στιγματίσει και τους τρεις για πάντα.

Από τη Σμύρνη στη Μέση Ανατολή, στην Αλεξάνδρεια, στην Κωνσταντινούπολη και στην Αθήνα, οι ζωές της Ιφιγένειας, του Αντρέι και του Τζέιμς θα περιπλεχθούν σ’ έναν ιστό πάθους, προδοσίας κι αναζήτησης, με φόντο τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα.

376 pages, Paperback

Published December 4, 2019

Reviews

[Γιώτα Παπαδημακοπούλου · Rating 4 out of 5]

Η Στέλλα Βρετού, πέντε ολόκληρα χρόνια μετά την κυκλοφορία του πρώτου της βιβλίου από τις εκδόσεις Ωκεανίδα, "Τα κόκκινα λουστρίνια", απέκτησε νέο εκδοτικό σπίτι, αυτό των εκδόσεων Κλειδάριθμος, λίγο πριν τη δύση του 2019, επιστρέφοντας με ένα βιβλίο αρκετά διαφορετικό από το πρωτόλειό της, πολύ πιο ολοκληρωμένο, πιο άρτιο δομημένο και, πάνω απ' όλα, με μια βαθύτερη ματιά μέσα στον ψυχισμό των ηρώων της που καμιά φορά, η παρουσία τους, ο τρόπος σκέψης, δράσης και συναισθηματικής τους έκφρασης και εκδήλωσης, μπορούν ν' αποδειχθούν πολύ πιο ενδιαφέροντα, ως στοιχεία αλλά και ως προς την ανάπτυξη και εξέλιξή τους, ακόμα και από την ίδια την ιστορία τους, όπως στην προκειμένη περίπτωση.

Στην Ανατολή ενός νέου αιώνα, λοιπόν, και πιο συγκεκριμένα το 1900, ήρθε στη ζωή η Ιφιγένεια, κόρη μιας εύπορης οικογένειας από τη Σμύρνη, που μεγάλωσε μέσα σε ένα περιβάλλον πλημμυρισμένο από αγάπη, εικόνες, γνώσεις, καλλιέργεια, που, όμως, όπως αποδείχθηκε, δεν ήταν αρκετό για να την κρατήσει κάτω από τις φτερούγες του. Γιατί, στα δεκαπέντε της μόλις χρόνια, η Ιφιγένεια θα ερωτευτεί τον δάσκαλο ζωγραφικής Αντρέι Ρομπολόφσκι, με το άκρως αινιγματικό παρελθόν που βρίθει μυστικών και σκοτεινών στιγμών, και θα εγκαταλείψει το σπίτι της, σκορπίζοντας θλίψη στην οικογένειά της, προκειμένου να τον ακολουθήσει σε μια νέα ζωή μακριά από τη Σμύρνη, και πριν την Καταστροφή αυτής, χτίζοντας μια νέα ζωή στη Μέση Ανατολή, στην Αλεξάνδρεια.

Μια ζωή, που παρά την πίκρα που κουβαλάει μέσα της η Ιφιγένεια εξαιτίας της στάσης των γονιών της απέναντι στην ίδια και στις αποφάσεις της -αποφάσεις που παρά το νεαρό της ηλικίας της φαίνεται να έχει πάρει κατόπιν ώριμης σκέψης και απόλυτης συνειδητότητας του ποια είναι και που θέλει να βρίσκεται-, φαίνεται να ξεκινάει με τους καλύτερους οιωνούς. Σαν μια νέα περιπέτεια μέσα απ' την οποία η Ιφιγένεια, και όχι μόνο αυτή, γνωρίζει νέους ανθρώπους, δέχεται νέα ερεθίσματα, καλλιεργεί νέα ταλέντα, τροφοδοτεί με πάθος νέες αγάπες, γεμίζει το μυαλό και την ψυχή της με εικόνες πρωτόγνωρες, μοναδικές, που κάθε μία απ' αυτές έχει κάτι νέο να την διδάξει, μα και να χαράξει τη δικιά του ιστορία στην καρδιά της, που δεν σταματά να πάλλεται συνεχώς από συναισθήματα που ποτέ άλλοτε δεν είχε νιώσει.

Εικόνες που η κυρία Βρετού αποτυπώνει με μοναδική λεπτομέρεια και με γλαφυρή παραστατικότητα, τόσο που φαντάζει να ζωντανεύουν μπροστά στα μάτια μας οι εικόνες από τα ταξίδια της Ιφιγένειας, η Ανατολία του τότε, μυστηριώδης, γοητευτική, μα και επικίνδυνη, με τρόπους που κανείς δεν φαντάζεται, όχι μέχρι να βρεθεί απέναντι από εκείνες τις στιγμές, ή και τους ανθρώπους, που θα τον φέρουν αντιμέτωπο με τις πιο δύσκολες επιλογές και αποφάσεις, εκείνες που μαζί με το πέρασμα του χρόνου και τις αλλαγές που εκείνος φέρνει μαζί του, τους κάνει όχι απαραίτητα να αλλάζουν, γιατί στο ποιοι είναι παραμένουν σταθεροί, αλλά να ωριμάζουν, μέσα από τα σωστά και τα λάθη τους, μέσα από τα θέλω και τα πάθη τους, ακολουθώντας την πορεία του κύκλου της ζωής που αυτοί χαράζουν.

Ένα ταξίδι από τη Σμύρνη στη Μέση Ανατολή, στην Αλεξάνδρεια, στην Κωνσταντινούπολη και στην Αθήνα, με την Ιφιγένεια πάντα να πρωταγωνιστεί και να βρίσκεται σε πρώτο πλάνο, με τον Αντρέι και τον Τζέιμς να περιπλέκονται στη ζωή της, όπως και άλλοι άνθρωποι που θα παίξουν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξή της, που περιπλέκονται σ' έναν κυκεώνα πάθους, προδοσίας και προσωπικής αναζήτησης, εκεί που καθένας αποφασίζει ποιον δρόμο θα ακολουθήσει, ποιους ανθρώπους θα εμπιστευτεί, χωρίς να γνωρίζει εξ' αρχής αν κάνει το σωστό ή όχι. Και τελικά, ίσως να μην υπάρχει απόλυτο σωστό και λάθος, γιατί οι έννοιες αυτές καθορίζονται από τη στιγμή, από τους ανθρώπους, απ' αυτό που μας ολοκληρώνει στον χώρο και στον χρόνο. Με φόντο, λοιπόν, τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, μα και τις ανθρώπινες σχέσεις και τη δυναμική εξέλιξης αυτών, η κυρία Βρετού έχει δημιουργήσει ένα μυθιστόρημα πλούσιο σε εικόνες, πληροφορίες, γνώσεις, μα πάνω απ' όλα πλούσιο σε συναισθήματα και σκέψεις, αφήνοντάς μας με ένα καρδιοχτύπι μα και με μια γλυκόπικρη γεύση στα χείλη.

[Πάνος Τουρλής · Rating 4 out of 5]

Η Ιφιγένεια Σκρινή γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1900, στο γύρισμα του αιώνα, και στα δεκαπέντε της γνώρισε τον ζωγράφο Αντρέι Ρομπολόφσκι, με τον οποίο αποφάσισε να φύγει κρυφά, προκαλώντας ανείπωτη θλίψη στο σπιτικό της. Θα είναι όμως πραγματικά ευτυχισμένη μαζί του; Τι θα της προσφέρει το ταξίδι τους στη Μέση Ανατολή και η ζωή τους στην Αλεξάνδρεια; Ποιος είναι πραγματικά ο Ρομπολόφσκι και τι μυστικά της κρύβει; Τι ξέρει γι’ αυτόν ο περιηγητής Τζέιμς Μπάροουζ και πόσο τυχαία είναι η γνωριμία τους;

Πρόκειται για ένα συγκινητικό, ρομαντικό μυθιστόρημα, γραμμένο με φρέσκια ματιά και με πάμπολλες εκπλήξεις που ξεφεύγουν από κάθε στερεότυπο πλοκής. Ξεκίνησα να το διαβάζω περιμένοντας να δω δυο ανθρώπους να ζουν τον έρωτά τους και να διαλύονται μέσα στον χρόνο ενώ ένα τρίτο πρόσωπο θα μπει και θα τους χωρίσει. Νόμιζα πως θα συναντήσω ατέλειωτα κεφάλαια πάθους, χιλιάδες σελίδες έρωτα και εφήμερων υποσχέσεων, ποτισμένων μάλιστα με άρωμα από τις Χίλιες και μία νύχτες. Σχεδόν αμέσως διαψεύστηκα, γιατί η κυρία Στέλλα Βρετού ενδιαφέρεται πραγματικά για τους χαρακτήρες που δημιούργησε και για τον αναγνώστη που θα την εμπιστευτεί. Η Ιφιγένεια και ο Αντρέι ζούνε συναρπαστικές στιγμές στην Ανατολία που τους φέρνουν πιο κοντά ενώ οι περιγραφές τοπίων, ανθρώπων και καταστάσεων είναι λεπτομερέστατες και ποικίλουν σε λεξιλόγιο και εικόνες. Είναι το ερέθισμα για να αφοσιωθεί η Ιφιγένεια στην τέχνη της φωτογραφίας, που της είχε μάθει ο Αντρέι και να αποτυπώνει στον φακό της ακριβώς την εφήμερη στιγμή της χαράς, της αγάπης, της μητρότητας. Κι όταν το ζευγάρι καταλύει επιτέλους στην Αλεξάνδρεια, το μυθιστόρημα παίρνει μια αναπάντεχη τροπή που θα ρίξει τους πρωταγωνιστές του σε απομακρυσμένα μονοπάτια.

Η Ιφιγένεια και ο Αντρέι, καθώς και πρόσωπα που θα συναντήσουν αργότερα στη ζωή τους, έχουν ένα στέρεο οικογενειακό υπόβαθρο που έχει δημιουργήσει ήδη την πρώτη μαγιά του χαρακτήρα τους και όσο προχωράει η πλοκή, παραμένοντας πιστοί στα ιδανικά τους, αρχίζουν σιγά σιγά να αλλάζουν, να σφυρηλατούνται από γεγονότα απρόσμενα, που θ’ αλλάξουν την πορεία τους και θα του φέρουν αντιμέτωπους με τον πραγματικό εαυτό τους: κάποιοι θα καταφύγουν στη δειλία κι ίσως το μέλλον τούς αλλάξει, κάποιοι θα ανακαλύψουν πόσο πραγματικά δυνατοί και αυτάρκεις είναι, κάποιοι άλλοι θα παρασυρθούν από το αθέλητο ψέμα και τις συνέπειές του, όλοι όμως θα ολοκληρώσουν τον κύκλο τους με ρεαλισμό, αληθοφάνεια και πιστότητα στα πρώτα τους βήματα. Αυτό εκτίμησα μεταξύ άλλων στο μυθιστόρημα, ότι δηλαδή μιλάμε για γνήσια και σωστή λογοτεχνικότητα και άρτια επεξεργασία ιστοριών και χαρακτήρων, χωρίς να παρασυρόμαστε σε περιττολογίες.

Η Ιφιγένεια γεννήθηκε στη Σμύρνη, κόρη μαστιχέμπορου, ζει και κινείται στον αστικό κύκλο της πόλης αλλά από την αρχή σκιαγραφείται ως άνθρωπος με ενδιαφέροντα και βαθιά παρατηρητικότητα. Οι σχέσεις της με την οικογένειά της καταγράφονται ακριβοδίκαια, πικραίνεται από τη συμπεριφορά της μάνας της απέναντί της, ιδιαίτερα αν συγκριθεί με της αδελφής της, Ελισώς. Οι απορίες της δείχνουν έναν άνθρωπο που σκέφτεται και παλεύει για να βελτιωθούν θέσεις και καταστάσεις. Προσπαθεί να καταλάβει τους οικογενειακούς δεσμούς, να αιτιολογήσει στάσεις και συμπεριφορές ώστε να βρει τον δικό της εαυτό μέσα σε αυτό το άνετο και αρχοντικό σπίτι. Ατίθαση και αγοροκόριτσο, με σεβασμό όμως στους γονείς της, παρ’ όλο που η μάνα της τη θεωρεί ανυπάκουη, ακόμη κι όταν γνωρίζει τον έρωτα στα μάτια του ζωγράφου παρασύρεται, πάντα όμως με επιφυλάξεις. Το γεγονός πως τον ακολουθεί τελικά φαίνεται απότοκο μιας στέρεα δομημένης λογικής κι όχι ξεμυάλισμα, γι’ αυτό κι όταν αλλάζουν τα πράγματα στην Αλεξάνδρεια δείχνει έτοιμη να πάρει τη ζωή στα χέρια της. Το παρελθόν της οικογένειας, από τον Πύργο της Χίου, κυλάει ανεμπόδιστα ως το παρόν της αφήγησης στην πλανεύτρα Σμύρνη με τις ευωδιές, τα έθιμα, την πολυπολιτισμικότητα, τα κέντρα διασκέδασης, τις χοροεσπερίδες, με το Μεροπάκι, την παρακόρη, να είναι η απαραίτητη ελαφριά και ολίγον κωμική νότα της ιστορίας.

Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση, εναλλάξ με τριτοπρόσωπη, δίνει ζωντάνια και παραστατικότητα ενώ αραιά και πού φαίνεται να απευθύνεται σε συγκεκριμένο άτομο, το οποίο παραμένει κρυφό ως το λυτρωτικό δεύτερο μέρος του βιβλίου. Αυτή η αφηγηματική μέθοδος βοηθάει την Ιφιγένεια να έρθει πιο κοντά στον αναγνώστη, να του εκμυστηρευτεί πράγματα και να τον προετοιμάσει για κάποια μελλοντικά γεγονότα. Ευτυχώς αυτές οι γενικές και αόριστες αναφορές στο εγγύς ή απώτερο μέλλον δε δημιουργούν αίσθηση «παντογνωσίας», που θα απωθούσε την ανάγνωση, αντίθετα, είναι ενδείξεις οι��ειότητας και σφαιρικότερης αντιμετώπισης των γεγονότων από μεταγενέστερη σκοπιά, όπου κάποιος έχει πληρέστερη εικόνα για όσα συνέβησαν και είναι σε θέση να τα τοποθετήσει στις πραγματικές τους διαστάσεις και να δει καλύτερα τα αίτια και τα αιτιατά που οδήγησαν στο τέλος. Μάλιστα, όταν τα ευχάριστα γεγονότα της Σμύρνης συνδυάζονται μ’ ένα αρκετά μεταγενέστερο ταξίδι επιστροφής της Ιφιγένειας σ’ έναν εντελώς αλλαγμένο τόπο, εκεί ένα δάκρυ συνοδεύει αυτά τα σπαράγματα του μέλλοντος, κυρίως λόγω του βιασμού των αναμνήσεων κι όχι λόγω των καθαυτών αιματηρών ιστορικών γεγονότων.

Ανατριχιαστικά ωμή και δοσμένη ρεαλιστικά, όπως έγραψα και πριν, είναι η απόφαση της Ιφιγένειας να εγκαταλείψει τους δικούς της λίγες μέρες μετά την άφιξη στη Σμύρνη του ελληνικού στρατού. Περίλυπη και τρομοκρατημένη, ντροπιασμένη και ταυτόχρονα ευτυχισμένη! Κι αμέσως μετά ένα συναρπαστικό ταξίδι στην Ανατολία, γεμάτο ποικίλες και ολοζώντανες περιγραφές, εκπληκτικές λεπτομέρειες που συνθέτουν μια φτωχή και αναπάντεχη καθημερινή ζωή ταπεινών ανθρώπων, αρώματα, χρώματα, στιγμές! Ικόνιο και σουφισμός, Βηρυτός, Παλαιστίνη, Αντιόχεια, Χαλέπι και τόσα άλλα μέρη μάς συστήνονται μέσα από την ευσύνοπτη ιστορία τους. Τα πασίγνωστα χαλιά μάλιστα, σε μια σκηνή, θυμίζουν το σπιτικό της Ιφιγένειας και τη συζήτηση με τον πατέρα της: «-Ποιος τα φτιάχνει; -Κορίτσια όπως εσύ. Κάθονται στον αργαλειό και κεντάνε με τα μικρά δάχτυλά τους τα όνειρά τους. -Θα ήταν ταξίδια τα όνειρά τους» (σελ. 153). Κι επιπλέον πηγάζει λες αυθόρμητα το πανεθνικό μήνυμα για ειρήνη από λαούς υποχείρια εξουσιαστών: «Το πρόβλημα παντού, ίσως περισσότερο στην Παλαιστίνη, ήταν ότι αυτοί που τραβούσαν γραμμές με μολύβια και χάρακες αγνοούσαν τι εθνότητες που ζούσαν εκεί, αδιαφορούσαν για τις επιθυμίες τους, το θρήσκευμά τους» (σελ. 183). Αυτές οι εμπειρίες, αυτό το ταξίδι, διανθισμένο με εύληπτα και συναρπαστικά γεγονότα των εκάστοτε τόπων, είναι η ευκαιρία για τη συγγραφέα να τονίσει μεταξύ πολλών άλλων πως όσες διαφορές κι αν υπάρχουν, οι άνθρωποι είναι ίδιοι κι έχουν ένα ριζικό: «-Όσο καιρό ταξιδεύουμε στις πόλεις της Μέσης Ανατολής, συνειδητοποιώ πόσο κοντά βρίσκονται ο ισλαμισμός κι ο χριστιανισμός σε τούτο το κομμάτι της γης. Θρησκείες που γεννήθηκαν η μια μέσα από την άλλη, λαοί που είχαν το ίδιο ιστορικό παρελθόν, άνθρωποι που μοχθούν για τα ίδια πράγματα, έχουν τις ίδιες αγωνίες» (σελ. 175-176).

Ποιος είναι λοιπόν ο Αντρέι Ρομπολόφσκι; Πρόκειται για έναν μυστηριώδη και γοητευτικό άντρα, με σκοτεινό παρελθόν, το οποίο μας ξεδιπλώνεται παράλληλα με τη ζωή του στη Σμύρνη, όπου μετέβη από το Παρίσι, ελπίζοντας σε μια νέα αρχή. Η συγγραφέας γνωρίζει καλά τη ρωσική ιστορία με την οποία ντύνει την προσωπικότητα του ήρωα και περιγράφει γεγονότα που ίσως να μην είναι ευρύτερα γνωστά στο ελληνικό κοινό. Μου άρεσε πολύ ο τρόπος που με βοήθησε να νιώσω την ψυχολογία ενός ζωγράφου, να δω τι διαβλέπει και πώς εκφράζεται με το πινέλο του, πόσο ανάγλυφα αποτυπώνει τα εκάστοτε συναισθήματά του. Ο περίφημος πίνακάς του με τη γυμνή Ιφιγένεια μου θύμισε σε ένταση το «Σ΄ αγαπώ» Λαμπέτη-Χορν στην «Κάλπικη λίρα» κι έτσι κατάλαβα πόσο έντονα είναι τα συναισθήματα αυτών των χαρακτήρων. Τι άλλαξε λοιπόν στην Αλεξάνδρεια; Χμμμ….

Ο Τζέιμς Μπάροουζ είναι μια αναπάντεχη προσθήκη στο ταξίδι του ζεύγους στη Μικρά Ασία, συστήνεται ως Άγγλος περιηγητής, με κλασικές σπουδές στην Οξφόρδη, όμως είναι ένας άνθρωπος που έχει κι αυτός τα μυστικά του. Είναι εκείνος που θα στηρίξει την Ιφιγένεια στα δύσκολα που θα έρθουν, είναι ο δημοσιογράφος που θα καλύψει κάποια γεγονότα, δε θα είναι όμως ποτέ η αγάπη που θ’ αντικαταστήσει τον Αντρέι. Γι’ αυτό μ’ αρέσει η ιστορία που αφηγείται το μυθιστόρημα, γιατί τίποτα δεν είναι αναμενόμενο ως εξέλιξη αλλά τα πάντα δίνονται σωστά και με μεγάλο βαθμό αληθοφάνειας. Όταν μάλιστα τα γεγονότα κυλάνε αβίαστα και φτάνουν ως τη δεκαετία του 1970 δίνεται μια ευκαιρία στον Τζέιμς να επανορθώσει και να κλείσει οριστικά τους λογαριασμούς του με το παρελθόν. Θα τα καταφέρει άραγε;

Μακάρι να μπορούσα να γράψω κάτι πάνω στα αισθήματα που μου δημιουργήθηκαν από τα γεγονότα της Αλεξάνδρειας και μετέπειτα, είναι κρίμα όμως να στερήσω από τον αναγνώστη τη χαρά ν’ ανακαλύψει μόνος του τις αλλαγές που θα ενδυναμώσουν, απογοητεύσουν, κλονίσουν τους ήρωες που τον ταξιδεύουν από την Κωνσταντινούπολη και την Αθήνα ως τα μοναστήρια του Σινά και το Λονδίνο. Μια εξαίρεση θα κάνω για τον Νικόλα, που μεγαλώνει με την πόρνη μάνα του στην Καισαριανή μαζί με τους άλλους πρόσφυγες. Η συγγραφέας τον περιγράφει με τα πιο συγκινητικά χρώματα, μιας και είναι καρπός ομαδικού βιασμού κι η μάνα του πότε τον διώχνει, πότε τον αγκαλιάζει. Μεγαλώνει με μια ουσιαστικά ξένη γυναίκα κι ο χαρακτήρας του πλάθεται μελετημένα και με εγκράτεια, χωρίς συναισθηματικές ακρότητες, ακόμη κι όταν η μάνα του τον εγκαταλείπει για μια καλύτερη ζωή στην Αμερική. Συμπυκνωμένα και με ενάργεια, η ζωή του ως την ενηλικίωση περνάει γρήγορα, χωρίς περιττές σκηνές, κι όταν έρχεται η ώρα για μια σημαντική απόφαση δείχνει το μεγαλείο της ψυχής του, που υπερνικά την πικρία και το μίσος.

Έχουμε λοιπόν γλυκόπικρες ιστορίες που η ροή τους αποφεύγει τις μασημένες, έτοιμες λύσεις και χαράζει τη δική της πορεία μέσα στα χρόνια. Νέες γνωριμίες, απροσδόκητοι παραλληλισμοί, μνήμες-αγκάθια σε κάθε νέα αρχή ωριμάζουν τον Ιφιγένεια, τον Αντρέι, την Ελισώ… Ένα άλλο σημαντικό προτέρημα του κειμένου είναι αυτό ακριβώς, ότι έχουμε να καλύψουμε σχεδόν εβδομήντα χρόνια αφήγησης κι όμως δεν υπάρχει εμμονή να καταγράψουμε την κάθε σχεδόν μέρα των γεγονότων, αντίθετα, κυρίως οι πόλεμοι, περνιούνται πολύ σύντομα, δίνοντας το βάρος της αφήγησης σε μεταγενέστερα γεγονότα, εξίσου σημαντικά για τις αλλαγές στις ζωές των πρωταγωνιστών.

«Η εφήμερη ομορφιά του έρωτα» είναι ένα μυθιστόρημα που με ταξίδεψε από τη Σμύρνη ως τα βάθη της Ανατολής κι από κει σε σημαντικά μέρη της ελληνικής παρουσίας. Συμπυκνωμένες παράγραφοι, λίγα και συναρπαστικά γραμμένα ιστορικά στοιχεία, που παρουσιάζονται είτε εν μέσω συζητήσεων είτε σε εφημερίδες και επιστολές είτε αντικαθρεφτίζονται σε κάποια γεγονότα. Ακόμη και οι παρένθετες, εκτενέστερες αναφορές στις ιστορικές περιόδους προς τεκμηρίωση των γενομένων δε με κούρασαν, παρ’ όλο που θα τις προτιμούσα σε μορφή υποσημειώσεων ή επίμετρου στο τέλος του βιβλίου, μιας και έκοβαν την αφήγηση σε καίριο σημείο ενώ η Ιστορία ήδη είχε ζωντανέψει χάρη στις πράξεις και τα λόγια των χαρακτήρων κι έτσι η παρουσία τους στα συγκεκριμένα σημεία πλεονάζει. Πλούσιο λεξιλόγιο, ελάχιστοι διάλογοι, χωρίς περιττές σκηνές και κεφάλαια, ζωντανεύουν μια διαφορετική ιστορία αγάπης, που παραδέχεται πως όσο εφήμερος κι αν είναι ο έρωτας, αξίζει να τον ζήσει κανείς για όσο κρατήσει. Ένα μυθιστόρημα που ολοκληρώνεται με ένα από τα πιο γλυκόπικρα φινάλε που έχω συναντήσει, φέρνοντάς μου δάκρυα λύτρωσης και ανακούφισης.

[Marina Maidou · Rating 4 out of 5]

Ένας λόγος που το συγκεκριμένο βιβλίο μου τράβηξε την προσοχή ήταν πως, αν και διαδραματίζεται αρχικά στην Σμύρνη των αρχών του 20ού αιώνα, ανατρέπει με την περιπλάνηση της ηρωίδας μακριά από την αναμενόμενη αφήγηση της Μικρασιατικής Καταστροφής, που πλέον αιωρείται μόνο σαν ορόσημο για το πριν και το μετά της ζωής της.
Η γραφή είναι ευχάριστη και στρωτή, αποδίδει με πολλή συνέπεια το ψυχολογικό υπόβαθρο των χαρακτήρων της, διατηρώντας μάλιστα διακριτό το πέρασμα του χρόνου πάνω τους. Σε ενδιάμεσα κεφάλαια από την αφήγηση της Ιφιγένειας, καταγράφονται τα ιστορικά γεγονότα της εποχής που επηρεάζουν -χωρίς να το γνωρίζουν- τους ήρωες του βιβλίου. Την τεχνική αυτή η συγγραφέας την υιοθετεί λίγο πριν τη μέση του βιβλίου, ενώ στην αρχή παραθέτει κάποια ιστορικά γεγονότα μέσα από τα χείλη των χαρακτήρων της, κάτι που αποδυναμώνει λίγο την ιστορία.
Παρότι η απλή αναγραφή Ιστορίας γενικότερα, πάντα ξενίζει όταν παρεμβάλλεται μέσα στις σελίδες ενός μυθιστορήματος, προσωπικά δεν με βαραίνει. Ωστόσο, θεωρώ ότι είναι προτιμότερο ένα εμβόλιμο κεφάλαιο ιστορικής αναφοράς ή αν αυτό δεν γίνεται, τουλάχιστον η όσο το δυνατόν πιο αρμονική -με την αντίληψη του χαρακτήρα και της εποχής- απόδοση του αντίκτυπου του ιστορικού αυτού γεγονότος και όχι το ιστορικό γεγονός, αυτό καθαυτό. Γιατί, το να λέει σε κάποιο σημείο π.χ. η μητέρα της κεντρικής ηρωίδας ένα κατεβατό με συνθήκες και συγκρούσεις, όσο καλλιεργημένη και πολιτικοποιημένη κι αν είναι, δείχνει αταίριαστο ως προς την ιστορικότητα του χαρακτήρα της και χωλαίνει τη ροή της αφήγησης. Φυσικά, όσοι αναγνώστες απεχθάνονται κατεβατά Ιστορίας μέσα στο μυθιστόρημα, μπορούν απλώς να τα παρακάμψουν.
Πέρα από όλα αυτά, η απόδοση της Σμύρνης πριν το '22 δίνεται με παραστατικότητα, χωρίς ωραιοποιήσεις και κυρίως με την ακριβή απόδοση της ρευστής πολιτικής κατάστασης, όταν οι Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής μοίραζαν την Μέση Ανατολή με γνώμονα μόνο το οικονομικό τους συμφέρον, δημιουργώντας τελικά και τις συνθήκες (ανάμεσα στα άλλα) για την Μικρασιατική Καταστροφή. Πολύ ωραία και ζωντανή επίσης είναι η ανάπτυξη της ψυχοσύνθεσης του ζωγράφου Αντρέι και η ψυχολογική πίεση που υφίσταται στον ρόλο του κατασκόπου ταυτόχρονα με τον έρωτά του για την Ιφιγένεια που μετουσιώνεται σε βαθύτατα αισθαντικούς πίνακες ζωγραφικής. Η πορεία του ζευγαριού στη Μέση Ανατολή μιας εποχής που οι περισσότεροι αγνοούμε ή έχουμε μια πολύ μονομερή εικόνα, εδώ περιγράφεται με μεγάλη λεπτομέρεια και ακρίβεια, ζωντανεύοντας κυριολεκτικά το τοπίο και τους ανθρώπους λίγο πριν την έκρηξη της εποχής του πετρελαίου. Η εξέλιξη της ιστορίας επίσης, παρακάμπτει πολλά προβλέψιμα σενάρια χωρίς ωστόσο να γίνεται αποδόμ��ση και να χάνεται εντελώς η ιδιαίτερη γοητεία του έρωτά τους. Το τέλος, δεν ήταν ίσως αυτό που θα περίμενε κανείς, ωστόσο σε συνάρτηση με τις ιστορίες και των μεταγενέστερων χαρακτήρων ολοκληρώνει δραματικά την ιστορία.
Η έκδοση του Κλειδάριθμου είναι εξαιρετική, με ένα από τα ομορφότερα εξώφυλλα που έχω δει, όπου συνδυάζει όλη ακριβώς την μυστικιστική, ταξιδεμένη ατμόσφαιρα του βιβλίου.

[KIRIAKI(Dominica Amat) · Rating 5 out of 5]

https://dominicamat.blogspot.com/2019...

''Η εφήμερη ομορφιά του έρωτα'' τιτλοφορείται το νέο βιβλίο της συγγραφέως κυρίας Στέλλας Βρετού,το οποίο κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος καί είχα την ευκαιρία να διαβάσω καί να σας παρουσιάσω σήμερα.
Στο πρώτο άκουσμα του τίτλου του,μου γεννήθηκε η απορία αν ο έρωτας έχει τελικά μία εφήμερη ομορφιά ή είναι κι εκείνος εφήμερος καί χάνεται με το πέρασμα των χρόνων... Διαβάζοντας το βιβλίο,κατέληξα ότι έχουμε την λανθασμένη πεποίθηση πως έρωτας καί η ομορφιά του είναι κάτι που χάνεται... Κι όμως,ο αληθινός έρωτας πάντα υφίσταται όσα χρόνια κι αν περάσουν... Αυτό μάλιστα αποδεικνύεται από την στάση των πρωταγωνιστών. Παρά τα χρόνια που μεσολάβησαν,δεν σταμάτησαν ποτέ να αγαπούν πραγματικά ο ένας τον άλλον. Όλο αυτό μας δίνει μία ελπίδα καί ανάγκη να τον βιώσουμε στον υπέρτατο βαθμό.
Καλύτερα όμως να τα πιάσουμε από την αρχή. Μαζί με την κύρια πρωταγωνίστρια του κειμένου θα κάνουμε ένα ονειρικό ταξίδι,αρχικά στην Σμύρνη στις αρχές του 20ου αιώνα μέχρι την καταστροφή,την Αλεξάνδρεια καί την Αθήνα πολλά χρόνια ύστερα. Μέσα από την εξιστόρηση της ζωής της,θα έρθουμε σε επαφή με τον έρωτα,τον πόνο,την προσφυγιά,την εγκατάλειψη καί την ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον. Μνήμες που θύμιζαν ξεχασμένες,θα αναβιώσουν καί θα φέρουν δάκρυα συγκίνησης καί νοσταλγίας στα μάτια. Πολλοί/ες εκεί έξω θα αισθανθείτε σαν να ακούτε μία ιστορία που γνωρίζατε από παλιά...
Μου άρεσε πάρα πολύ ο τρόπος που επιλέχθηκε να γίνει η αναφορά από την συγγραφέα σε καίρια ιστορικά γεγονότα που σημάδεψαν τον κόσμο αλλά καί τις ζωές των ηρώων μας. Ειδικά για το πως επηρεάστηκαν οι ζωές τους κι ''αναγκάστηκαν'' να κάνουν τις όποιες επιλογές καί να πορευτούν με αυτόν τον τρόπο.
Παράλληλα,με την κύρια πρωταγωνίστριά μας,θα γνωρίσουμε επιπλέον ήρωες,οι οποίοι με την σειρά τους θα βάλουν τα λιθαράκια τους για την εξέλιξη της ιστορίας καί να έχουμε μία πιο συνολική εικόνα των γεγονότων.
Η σκιαγράφηση όλων των χαρακτήρων έγινε με τον πιο ιδανικό καί ταιριαστό τρόπο από την συγγραφέα. Για να είμαι ειλικρινής,κάποιες φορές τους ήθελα πιο δυναμικούς καί να παλέψουν περισσότερο για τα θέλω τους αλλά την ίδια στιγμή σκεφτόμουνα,ότι ίσως σε αντίστοιχη περίπτωση να μην υπήρχε το τόσο καλό αποτέλεσμα. Σε κάποια βιβλία επιβάλλεται το τέλος να μην είναι το αναμενόμενο κι ευτυχισμένο. Πρέπει κάποιες φορές να υπάρξει καί ένα τέλος όχι τόσο ωραιοποιημένο. Έτσι γίνεται πιο δυνατό κι ουσιώδες το βιβλίο.
Η γραφή του κειμένου είναι καθαρή κι οικεία για τον αναγνώστη. Οι διάλογοι αρκετοί καί παραστατικοί,βοηθούσαν να γίνει το βιβλίο πιο ευχάριστο κι ευανάγνωστο. Ευτυχώς,δεν είχαμε περιττές επαναλήψεις ή υπερβολική ανάλυση των πολιτικών γεγονότων,που πιθανώς να έφερναν ένα αντίθετο αποτέλεσμα.
Οφείλω να σας πώ,ότι μαγεύτηκα από τον τρόπο με τον οποίο μας δίνονται οι εικόνες μέσα στις σελίδες του βιβλίου. Ένιωθα σαν ήμουν παρούσα την ώρα που ζωγράφιζαν οι ήρωες ή όταν έβγαζαν φωτογραφίες καί τις εμφάνιζαν μέσα στο σκοτεινό θάλαμο. Ακόμη περισσότερο όμως,όταν ο Αντρέι ζωγράφισε την Ιφιγένεια. Άν καί δεν είναι υπαρκτός ο πίνακας για να τον δώ,μπόρεσα να νιώσω τον μεγάλο τους έρωτα καί το πως όλο αυτό αποτυπώθηκε πάνω στον καμβά....
Λίγο πρίν κλείσω την κριτική μου,θέλω να αναφερθώ λίγο καί στο εξαιρετικό εξώφυλλο που κοσμεί το βιβλίο. Δεν θα μπορούσε να υπάρξει άλλο που να αναδείκνυε τόσο πολύ το νόημα του κειμένου. Αξίζουν συγχαρητήρια στο άτομο που το επιμελήθηκε.
Για μένα πρόκειται για ένα από τα πιο καλά βιβλία που διάβασα αυτήν την χρονιά. Θα μείνει καιρό νωπό στην μνήμη μου. Σας προτρέπω λοιπόν να το αναζητήσετε καί να το διαβάσετε.
Καλά σας αναγνώσματα!

[Lefki Sarantinou · Rating 3 out of 5]

Παρά το εξώφυλλό του, το οποίο παραπέμπει ευθέως στη Σμύρνη, το βιβλίο της Στέλλας Βρετού, "Η εφήμερη ομορφιά του έρωτα" δεν είναι ένα ακόμη πόνημα που αφορά την καταστροφή του 1922. Πρόκειται, αντιθέτως, για ένα βιβλίο το οποίο ξαφνιάζει ευχάριστα και η συγγραφέας του πρωτοτυπεί και δεν ακολουθεί την πεπατημένη οδό, από πολλές απόψεις.
Πρώτ' απ' όλα, είναι ένα βιβλίο γραμμένο από μία κοσμοπολίτισσα και Κωνσταντινουπολίτισσα συγγραφέα το οποίο αφορά την πιο "κοσμοπολίτικη" περίοδο του ελληνισμού. Η υπόθεσή του διαδραματίζεται σε όλα τα μέρη από τα οποία πέρασε και άνθησε ο ελληνισμός: Σμύρνη, Αλεξάνδρεια και Κωνσταντινούπολη για να καταλήξει στην τωρινή πρωτεύουσα των απανταχού Ρωμιών, την Αθήνα.

Στην ουσία πρόκειται για την αφήγηση του βίου και της πολιτείας της Σμυρνιάς Ιφιγένειας Σκρινή που θα γεννηθεί και θα μεγαλώσει στη Σμύρνη και, αψηφώντας τις κοινωνικές συμβάσεις, θα πάρει τη δύσκολη απόφαση να εγκαταλείψει τον τόπο και τους δικούς της για να ζήσει τον απόλυτο έρωτα στο πλευρό του δασκάλου της ζωγραφικής της, του Ρώσου Αντρέι Ρομπολόφσκι.

Ο δάσκαλός της όμως δεν είναι αυτός που φαίνεται. Σκοτεινές δυνάμεις καθορίζουν τις κινήσεις και τη μοίρα του, καθώς γίνεται, άθελά του, αδύναμο πιόνι στα χέρια της πανίσχυρης ρωσικής οργάνωσης Τσε Κα. Για να ξεφύγει από τα δίχτυα της θα αναγκαστεί να αλλάξει πολλές φορές τόπο διαμονής, αλλά και να πληγώσει αυτούς που τον αγαπούν.

Ούτε και ο έρωτας όμως είναι τόσο απόλυτος όσο φαίνεται. Αντιθέτως, όπως μας λέει και η συγγραφέας στον τίτλο, αυτός είναι πάντοτε εφήμερος και η ευτυχία δεν κρατάει ποτέ για πάντα. Άλλη μία επιλογή, επομένως, της συγγραφέως να ξεφύγει από τα συνηθισμένα, ακόμη και σε αυτό το τόσο συνηθισμένο για τη λογοτεχνία θέμα, τον έρωτα.

Η Σ. Β. δεν θέλει να προσφέρει στον αναγνώστη το συνηθισμένο αισθηματικό μελό με το γνωστό "happy end" στο τέλος. Αντιθέτως, δημιουργεί μία ιστορία όχι μυθιστορηματική, με ήρωες υπερρεαλιστικούς και εξιδανικευμένους αλλά καθαρά ρεαλιστική και ανθρώπινη, για να μας δείξει ακριβώς αυτό: ότι η ευτυχία δεν διαρκεί, είναι μονάχα στιγμές. Αυτήν ακριβώς την ευτυχία προσφέρει ο έρωτας: τη στιγμιαία και παροδική.

Εξακολουθώντας να αντιτίθεται στις συμβάσεις, η Σ.Β. ακολουθεί την πρωτοπρόσωπη αφήγηση, την οποία εναλλάσσει με την τριτοπρόσωπη όπου κρίνει αναγκαίο και επιλέγει να επικεντρωθεί όχι στις ημέρες της καταστροφής, αλλά στις μέρες της ακμής της Σμύρνης. Πραγματικά, σε λιγοστά λογοτεχνικά βιβλία θα συναντήσουμε τόσες πολλές εκτενείς περιγραφές και τέτοια πληθώρα πληροφοριών για την καθημερινή ζωή στην προπολεμική Σμύρνη. Είναι ελάχιστα, επίσης, τα βιβλία στα οποία το δράμα της καταστροφής αποτυπώνεται όχι τόσο από τη λεπτομερή περιγραφή εκείνων των δραματικών στιγμών, η οποία απουσιάζει εδώ σχεδόν εντελώς-, αλλά από τα αποτυπώματα που αυτή αφήνει στις ψυχές των δυστυχισμένων υπάρξεων που την έζησαν από κοντά. Με αυτόν όμως τον τρόπο η Μικρασιατική Καταστροφή βιώνεται ακόμη πιο απόλυτα και πιο έντονα από τον αναγνώστη, αφού δεν παρουσιάζεται ως ένα εφήμερο χρονικό γεγονός χωρίς διάρκεια, αλλά αντιθέτως ως ένα γεγονός του οποίους οι συνέπειες εκτείνονται σε βάθος χρόνου: οι πληγωμένες ψυχές και τα σώματα των επιζώντων, το δράμα της προσφυγιάς, η ορφάνια.

Ακόμη, απουσιάζει από την υπόθεση του βιβλίου ένας κλασικός συμβατικός γάμος, κάτι το οποίο θα ήταν η συνηθισμένη επιλογή για μία γυναίκα της εποχής και της κοινωνικής τάξεως της Ιφιγένειας Σκρινή. Αποκούμπι της, η αγάπη της για την τέχνη: τη ζωγραφική και τη φωτογραφία οι οποίες πρωταγωνιστούν κι αυτές με τον τρόπο τους στο βιβλίο.

Η παρουσία της Ιστορίας, τέλος, είναι κι αυτή δοσμένη με πρωτότυπο τρόπο στο βιβλίο της Σ. Β. Η χρονική της διάρκεια εκτείνεται μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα, επηρεάζει φυσικά τις ζωές των πρωταγωνιστών, αλλά, παραδόξως, η μυθιστορηματική αφήγηση σπάνια συνυφαίνεται με αυτήν. Αντιθέτως, η συγγραφέας επιλέγει να μας παρουσιάσει την Ιστορία όπως ακριβώς είναι, σε αυτούσια ιστορικά παρατιθέμενα κομμάτια, τα οποία "εγκιβωτίζονται" ομαλά στον λογοτεχνικό ιστό, χωρίς οι πληροφορίες να διαταράσσουν τη ροή της πλοκής.

Το τελικό λογοτεχνικό αποτέλεσμα, επομένως, παρουσιάζει στον αναγνώστη μία "εναλλακτική" εκδοχή και αφήγηση των γεγονότων που αφορούν τον ελληνισμό και την καταστροφή της Σμύρνη.

[Paraskevi Parissi · Rating 4 out of 5]

Δεν ξέρω τι μου άρεσε πιο πολύ στο βιβλίο Η Εφήμερη Ομορφιά του Ερώτα, το ταξίδι από την Σμύρνη στη Μέση Ανατολή, την Αλεξάνδρεια, την Κωνσταντινούπολη, στην Αθήνα ή η ζωή της Ιφιγένειας, που με άγγιξε σαν γυναίκα και με έκανε να κλάψω στην τελευταία σελίδα του βιβλίου, εκεί που δεν το περίμενα. Ότι και να ήταν αυτό, η συγγραφέας πέτυχε να αγγίξει ευαίσθητες χορδές της καρδιά μου.
Όλο το βιβλίο είναι άρωμα Ανατολής,μύρισα τις υπέροχες μυρωδιές, βίωσα τους τόπους που μόνο με την φαντασία μου μπορώ να ταξιδέψω τόσο μακριά, ένιωσα την κουλτούρα τους, τον τρόπο ζωή τους , την μουσική τους, το φαγητό τους , τα μπαχάρια τους και ευελπιστώ να ταξιδέψω κάποια μέρα εκεί, έτσι και αλλιώς είναι όνειρο ζωής να πάω και εγώ στα πάτρια εδάφη των παππούδων μου.

Η γραφή είναι μεστή, κινηματογραφική και όλοι οι χαρακτήρες έχουν βάθος , με αποτέλεσμα κάποιους να τους αγαπάς πιο πολύ και να ταυτίζεσαι μαζί τους και άλλους να τους περιφρονείς. Εγώ αγάπησα την Ιφιγένεια, που αν και έκανε λάθη ,λόγω της νεότητα της , μέσα από την καταπακτή που βρέθηκε κατάφερε να σηκωθεί, να αναστηλωθεί και να βγει νικήτρια, πάρα την μοναξιά της , που την είχε συντροφιά! Όταν είσαι νέος , νιώθεις δυνατός, ανίκητος, ανυπομονείς να ζήσεις την ζωή πέρα από τα όρια της οικογένεια σου και μέσα από τα όνειρα σου, μπορεί να κάνεις τα πιο τραγικά λάθη που θα σε στιγματίσουν μια ζωή.

Η Ιφιγένεια γεννήθηκε την πρώτη μέρα ενός καινούργιου αιώνα και έζησε όλα τα μεγάλα, συγκλονίστηκα γεγονότα του 20ου αιώνα! Τον Πρώτο Βαλκανικό πόλεμο, τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, καταστροφή της Σμύρνης, Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, κατοχή, εμφύλιο κτλ. Το ριζικό της ήταν γραμμένο για να ζήσει όχι μία ζωή, αλλά πέντε, γιατί οι μοίρες της χαμογέλασαν, όταν γεννήθηκε και έπλεξαν τον ιστό της. Μέσα από τα παιδικά μάτια της μεταφερόμαστε στην Σμύρνη , σε αυτό το πολυεθνικό λιμάνι και πολιτισμικό κέντρο του πλούτου, της ομορφιάς, την ανάπτυξης σε όλους τους τομείς, με τα μεγάλα σχολεία, με τα εξαίσια φαγητά , τα υπέροχα ρούχα, τα βαριά κοσμήματα, τα μπαχάρια, τα τραγούδια και με τις όμορφες κοινωνικές συμπεριφορές. Όμως η Ιφιγένεια από μικρή προσπαθούσε να μαντέψει πως ήταν ο κόσμος πέρα από την Σμύρνη, ήθελε να είναι ελεύθερη , όπως οι ήρωες στα μυθιστορήματα!
Μόνο με τα φτερά του Έρωτα μπορεί να ταξιδέψει μία γυναίκα ,μακριά και να παρατήσει την οικογένεια της. Μόνο μια ερωτευμένη γυναίκα θυσιάζει ότι έχει και δεν έχει για να ακολουθήσει τον άντρα που αγαπά και ποθεί ….και αν είσαι και σε νεαρή ηλικία, τότε η φυγή είναι μονόδρομος , χωρίς δεύτερη σκέψη ….και αν υπάρχουν κάποιοι ενδοιασμοί ξεπερνιούνται μπροστά στο νεφελώδη πέπλο του έρωτα. Δεν υπάρχει λογική και πρέπει, απλά ψάχνεις μία πατρίδα για να κατασταλάξεις τα όνειρα σου. Ο Έρωτας μπορεί να είναι κάλπικος, αλήτικος άλλα είναι πολύ όμορφος. Οι υποσχέσεις χαϊδεύουν τα αυτιά σου, αλλά μπορεί να φεύγουν εύκολα σαν την άμμο της ερήμου , όταν φυσά!

Είναι ταξίδια τα όνειρα μας και η ζωή μας εικόνες και μυρωδιές. Ένα ταξίδι γεμάτο εικόνες που αποτυπώνεται στο μυαλό μας ,όπως στο φιλμ μιας φωτογραφικής μηχανής οι στιγμές. Ανάμικτα συναισθήματα όλη η ζωή μας. Αγάπη, έρωτα, πόνο, προδοσία, μοναξιά…. ναι μοναξιά , έτσι είναι η ζωή!!!!! Το πως όμως θα διαχειριστείς τις φουρτούνες θα δείξει πόσο καλός καπετάνιος είσαι και πόσο δυνατός. Πάντα λέω ότι είναι να έρθει, θα έρθει αλλιώς θα προσπεράσει.

Όταν μεγαλώνεις κουβαλάς έναν σάκο στην πλάτη σου που είναι γεμάτος εμπειρίες και αναμνήσεις , η γλώσσα σου έχει στυφή γεύση και τα όνειρα σου είναι ένα καράβι σαπιοκάραβο , το κορμί σου μπορεί να είναι άδειο από ψυχή αλλά παλεύεις, συνεχίζεις να παλεύεις, γιατί η ζωή είναι γλυκιά και δεν ξέρεις τι παιχνίδια έχει ακόμα να σου παίξει. Αν θέλεις πάρε την φωτογραφική σου μηχανή και τράβα φωτογραφίες για να αποθανατίσεις όλες τις όμορφες στιγμές σου.

Αυτό το βιβλίο θα ήθελα να το προτείνω σε όλες αυτές τις Μικρές Παναγίες που αγωνίζονται καθημερινά με κόπο και όνειρα !