De kolonieman: Johannes van den Bosch (1780-1844), volksverheffer in naam van de Koning

by Angelie Sens

Begin negentiende eeuw is Napoleon verslagen en het prille Koninkrijk der Nederlanden moet zich opnieuw uitvinden. Een cruciale spil hierin is Johannes van den Bosch. In zijn 45-jarige carrière wendt de visionaire militair, bestuurder, econoom en staatsman op doortastende wijze zijn geestelijke veerkracht en talenten aan bij de opbouw van het Nederlandse imperium onder de nieuwe koning Willem I. Zijn in 1818 opgerichte Maatschappij van Weldadigheid heeft bij vele generaties Nederlanders sporen nagelaten die nog altijd doorklinken. Minder bekend is dat Van den Bosch ook grote daadkracht heeft laten zien in die ándere koloniën: de (bijna) afschaffing van de slavernij in Suriname en de invoering van het Kultuurstelsel in de Indonesische archipel zijn hier de meest pregnante voorbeelden van. De rode draad in zijn denken en handelen was de economische en sociale verheffing van zowel de paupers in Hollandse steden, de boeren in de Javaanse desa’s als de slaven op Surinaamse plantages. Daardoor was hij niet onomstreden. Door sommigen beschouwd als utopisch socialist en wegbereider van de moderne verzorgingsstaat, door anderen als een puur pragmatische macher, ja zelfs een schurk. In deze fascinerende biografie schetst Angelie Sens een schitterend beeld van een tijdperk op een kantelpunt naar de moderne samenleving. Angelie Sens is cultuur- en pershistoricus. Ze was directeur van het Persmuseum, onderzoeker aan het IISG en is momenteel Institute Manager van NIAS-KNAW. Eerder schreef ze, samen met Ulbe Bosma, Journalistiek in de tropen.

477 pages, Hardcover

Published September 26, 2019

Reviews

[JannieTr · Rating 4 out of 5]

Dat de cultuur- en pershistoricus Angelie Sens de biografie van Johannes van den Bosch (1780-1844) de titel De kolonieman heeft gegeven, zal niemand verbazen. Wie geïnteresseerd is in de sociale geschiedenis van Nederland kent zijn naam als de oprichter van de Maatschappij van Weldadigheid. Hij is de bedenker van de landbouwkoloniën in Drenthe (Frederiksoord, Wilhelminaoord, Boschoord en Willemsoord) en in Vlaanderen (Wortel) en de gestichten van Veenhuizen en Ommerschans en Merksplas (Vlaanderen). Met de bedoeling de uitzichtloze armoede van vele gezinnen in de grote, verpauperde steden van Nederland en Vlaanderen op te lossen en deze mensen weer een perspectief te bieden.
Dat hij destijds daarnaast een belangrijke, invloedrijke en daadkrachtige bestuurder was die in opdracht van de Nederlandse regering en Koning Willem I zijn stempel op nog veel meer indrukwekkende projecten in de overzeese koloniën drukte, is minder bekend. Het beeld dat Angelie Sens in deze biografie van hem schetst, toont aan dat de koloniën in Nederland en Vlaanderen slechts een klein deel van zijn belangrijkste wapenfeiten vormen.

Bij het verzamelen van de gegevens voor deze biografie bleek dat het moeilijk was om de persoon Johannes van den Bosch te beschrijven. Er zijn weinig persoonlijke documenten te vinden. Zakelijke correspondentie, artikelen en boeken van zijn hand zijn er genoeg. Verhalen van anderen en de (logische) veronderstellingen van de schrijfster moeten zijn persoon een beetje invullen. Toch is het gelukt een beeld te geven van zijn gedrevenheid, intelligentie en vasthoudendheid (tot het koppige aan toe).

Behalve een biografie van een invloedrijk man schetst Angelie Sens in De kolonieman tegelijkertijd een uitgebreid beeld van een tijdperk dat een kantelpunt vormt naar de moderne samenleving. Al speelt Johannes van den Bosch uiteraard de hoofdrol in de biografie, toch geeft de schrijfster daarnaast ruim aandacht aan de omstandigheden in de toenmalige maatschappij (zowel in Nederland als in de overzeese koloniën) en aan andere personen die in deze turbulente periode een belangrijke rol speelden.

200 Jaar geleden werd de Maatschappij van Weldadigheid opgericht (1818). De kans is groot dat in 2020 de Koloniën van Weldadigheid in Nederland en België op de Unesco Werelderfgoedlijst geplaatst gaan worden. Het museum in Frederiksoord is helemaal vernieuwd. Er is dus momenteel erg veel aandacht voor Van den Bosch als sociaal hervormer pur sang en wegbereider van de moderne verzorgingsstaat. Er gaan zelfs stemmen op een standbeeld voor hem op te richten. Daarom is het goed dat in deze uitgebreid biografie álle aspecten van zijn levenswerk aan bod komen. Zodat geïnteresseerde lezers zelf een oordeel kunnen vormen.

Dit omvangrijke, gebonden boek bevat 18 pagina's met kleurenfoto's, de stamboom van de familie van den Bosch, de tijdlijn van zijn leven, een personenregister en een honderdtal bladzijden met noten, geraadpleegde bronnen en literatuuropgaven. Deze wetenschappelijke uitgave is door de prettige schrijfstijl van Angelie Sens een genoegen om te lezen.

Hele recensie lezen? Zie: https://mijnboekenkast.blogspot.com/2...

[Mark · Rating 3 out of 5]

Een zeer gedegen biografie. Ik heb het met veel interesse gelezen. Ik wist maar weinig over Johannes van den Bosch. Indrukwekkend wat die man allemaal heeft gedaan. Stichter van de Koloniën van Weldadigheid, grondlegger van het kultuurstelstel in Indonesië (waar Multatuli in de Max Havelaar venijnige kritiek op levert), betrokken bij de ontwikkeling van de kolonie Suriname, rechterhand van Koning Willem I. Zoals altijd levert de geschiedenis fascinerende parallellen met het heden. In Van den Bosch' tijd lag de slavernij en de slavenhandel onder vuur, en vond men eigenlijk dat deze afgeschaft diende te worden. Van den Bosch had absoluut oog voor de verheffing van de kansarme en de gewone man (getuige zijn levenswerk, de Koloniën van Weldadigheid). Maar, de overzeese koloniën waren de facto niets waard als er geen goedkope arbeid beschikbaar was om profijt te trekken van de plantages. Dus, slaven en slavenhandel, afschaffen, maar nu nog even niet, eerst de economie... Vul maar in: opwarming van de aarde, daar moeten we natuurlijk wat aan doen, maar nu nog even niet, eerst de economie...

[Edwin Pietersma · Rating 4 out of 5]

Een interessant werk met veel details en informatie die je laat denken. Sens laat goed de tijdgeest zien en hoe van den Bosch daar perfect in past. Wat ik wel miste was meer diepgang of kritische reflectie: zo beschrijft ze hem als volksverheffer in hart en nieren, maar geeft hij de notie van verheffing van mensen op (p. 323), maar waarom hij dit idee helemaal opgaf is niet duidelijk. Ook mocht er meer interactie komen aan het einde betreffende de discussie over Van Bosch.