What do you think?
Rate this book
De hoeve en het hart: Een boerenfamilie in de Gouden Eeuw
De gedachten van boeren uit vroeger eeuwen zijn maar al te vaak in de wind verwaaid. Ze hebben generatie na generatie hun akkers geploegd, hun koeien gemolken en hun kinderen opgevoed, maar ze hebben meestal geen blijvende sporen nagelaten in boeken of brieven.
Een zeldzame uitzondering is de familie waarover De hoeve en het hart gaat. Dankzij de verhuizing van een boerenzoon uit Herwijnen naar de stad, begin achttiende eeuw, zijn er ruim 180 brieven bewaard gebleven van zijn vader en andere in het dorp achtergebleven familieleden. Bovendien is er een uniek archiefstuk met hun familieverhalen, dat tot diep in de zeventiende eeuw terug reikt.
Enny de Bruijn beschrijft beeldend en liefdevol hoe deze boeren uit het rivierengebied dijken hebben onderhouden en paarden gefokt, hoe ze conflicten hebben opgelost, huwelijken gesloten, verhalen verteld en kinderen opgevoed.
Dankzij hun verhalen kunnen we een blik werpen in een onbekende plattelandscultuur, die altijd in de schaduw heeft gestaan van de veel bekendere, Hollandse en stedelijke cultuur uit de geschiedenisboeken.
Enny de Bruijn (1968) is historisch onderzoeker, journalist en schrijver. Ze studeerde Nederlands en promoveerde op een biografie van Jacob Revius. Daarnaast publiceert ze over zeventiende-eeuwse literatuur, over de biografie en over de lokale impact van de zestiende-eeuwse Reformatie in Nederland. Ze werkt parttime als redacteur bij het Reformatorisch Dagblad.
Een zeldzame uitzondering is de familie waarover De hoeve en het hart gaat. Dankzij de verhuizing van een boerenzoon uit Herwijnen naar de stad, begin achttiende eeuw, zijn er ruim 180 brieven bewaard gebleven van zijn vader en andere in het dorp achtergebleven familieleden. Bovendien is er een uniek archiefstuk met hun familieverhalen, dat tot diep in de zeventiende eeuw terug reikt.
Enny de Bruijn beschrijft beeldend en liefdevol hoe deze boeren uit het rivierengebied dijken hebben onderhouden en paarden gefokt, hoe ze conflicten hebben opgelost, huwelijken gesloten, verhalen verteld en kinderen opgevoed.
Dankzij hun verhalen kunnen we een blik werpen in een onbekende plattelandscultuur, die altijd in de schaduw heeft gestaan van de veel bekendere, Hollandse en stedelijke cultuur uit de geschiedenisboeken.
Enny de Bruijn (1968) is historisch onderzoeker, journalist en schrijver. Ze studeerde Nederlands en promoveerde op een biografie van Jacob Revius. Daarnaast publiceert ze over zeventiende-eeuwse literatuur, over de biografie en over de lokale impact van de zestiende-eeuwse Reformatie in Nederland. Ze werkt parttime als redacteur bij het Reformatorisch Dagblad.
- GenresHistory
464 pages, Paperback
Published June 17, 2019
5 people are currently reading
113 people want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 11 of 11 reviews
June 25, 2019
De hoeve en het hart van Enny de Bruijn is een beschrijving van het leven van een gegoede boerenfamilie in de Gouden Eeuw in het dorpje Herwijnen. Normaal gesproken zou een historicus geplaagd worden door gebrek aan (geschreven) bronnen, maar in het geval van deze familie is er een meevaller. Arien van Rijckhuijsen, de hoofdpersoon, was een ijverig genealoog die met zijn zoon Gijsbert een briefwisseling voerde, voornamelijk over de familiegeschiedenis. Die briefwisseling is bewaard gebleven, waardoor een schat aan informatie beschikbaar wordt. Het resultaat is een uitvoerige studie van de levenswerkelijkheid van een boerenfamilie, in de traditie van Van Deursens Een dorp in de polder, en wellicht ook 'Montaillou' van Emmanuel Le Roy Ladurie.
De briefwisseling wordt deels chronologisch doorgewerkt - het boek eindigt met de dood van Arien van Rijckhuijsen - en deels thematisch. De Bruijn verantwoordt de keuze voor specifieke thema's niet uitdrukkelijk, maar het lijkt een representatief beeld te bieden van het leven in die tijd, van paardenhandel tot de kerk. Wat opvalt zijn de afgewogen historische standpuntsbepalingen: er worden geen simplistische conclusies getrokken over de zeventiende-eeuwse geschiedenis in het algemeen, er is altijd aandacht voor de eigenheid van tijd en plaats.
Vanuit persoonlijke belangstelling werd ik vooral getroffen door de beschrijving van het kerkelijke leven: de sociale verandering die de Reformatie weet te bewerkstelligen, maar ook plaatselijke gebruiken die nog niet zo makkelijk uit te roeien zijn. Een sprekend voorbeeld is de naburige predikant die klaagt over vuurwerk op Nieuwjaarsdag: "hoe het selve [...] ook gedurende den godsdienst [kerkdienst] bij de deur ende onder de glasen van de kerk als dan blijft aanhouden." Iemand die weleens met Oud en Nieuw een kerkdienst in de bijbelgordel heeft meegemaakt kan bevestigen dat dit gebruik nog niet verdwenen is.
Het blijft echter ingewikkeld om een beeld te geven van het geloofsleven: meer dan bij andere onderwerpen is een historicus dan aangewezen op giswerk. Deels omdat het van nature iets innerlijks is, deels omdat onder de boeren uit de Tielerwaard nog niet zo open over het geloof gesproken werd. De Bruijn doet wel een poging het boekenbezit te beschrijven. Zo leest Arien van Rijckhuijsen in 1736 'dagelijkx' in een werk van Adrianus Hasius. Het blijft onzeker: het valt op dat op pagina 389 voor zeker wordt aangenomen dat Rijckhuijsen een werk van Andreas van Lugtenburg in bezit heeft, waar dat op pagina 340 nog slechts een mogelijkheid is.
Maar vooral dankzij de persoonlijke brieven van Arien en zijn zoon Gijsbert krijg je toch een brede indruk van hoe een zeventiende-eeuwer in het leven gestaan heeft. Het drukke boeren- en handelaarsbestaan, de nauwe familiebanden, de sterke beleving van de Goddelijke voorzienigheid bij brand en overstromingen: er komt zoveel voorbij dat het sterven van Arien van Rijckhuijsen lijkt alsof er een bekende is overleden.
De briefwisseling wordt deels chronologisch doorgewerkt - het boek eindigt met de dood van Arien van Rijckhuijsen - en deels thematisch. De Bruijn verantwoordt de keuze voor specifieke thema's niet uitdrukkelijk, maar het lijkt een representatief beeld te bieden van het leven in die tijd, van paardenhandel tot de kerk. Wat opvalt zijn de afgewogen historische standpuntsbepalingen: er worden geen simplistische conclusies getrokken over de zeventiende-eeuwse geschiedenis in het algemeen, er is altijd aandacht voor de eigenheid van tijd en plaats.
Vanuit persoonlijke belangstelling werd ik vooral getroffen door de beschrijving van het kerkelijke leven: de sociale verandering die de Reformatie weet te bewerkstelligen, maar ook plaatselijke gebruiken die nog niet zo makkelijk uit te roeien zijn. Een sprekend voorbeeld is de naburige predikant die klaagt over vuurwerk op Nieuwjaarsdag: "hoe het selve [...] ook gedurende den godsdienst [kerkdienst] bij de deur ende onder de glasen van de kerk als dan blijft aanhouden." Iemand die weleens met Oud en Nieuw een kerkdienst in de bijbelgordel heeft meegemaakt kan bevestigen dat dit gebruik nog niet verdwenen is.
Het blijft echter ingewikkeld om een beeld te geven van het geloofsleven: meer dan bij andere onderwerpen is een historicus dan aangewezen op giswerk. Deels omdat het van nature iets innerlijks is, deels omdat onder de boeren uit de Tielerwaard nog niet zo open over het geloof gesproken werd. De Bruijn doet wel een poging het boekenbezit te beschrijven. Zo leest Arien van Rijckhuijsen in 1736 'dagelijkx' in een werk van Adrianus Hasius. Het blijft onzeker: het valt op dat op pagina 389 voor zeker wordt aangenomen dat Rijckhuijsen een werk van Andreas van Lugtenburg in bezit heeft, waar dat op pagina 340 nog slechts een mogelijkheid is.
Maar vooral dankzij de persoonlijke brieven van Arien en zijn zoon Gijsbert krijg je toch een brede indruk van hoe een zeventiende-eeuwer in het leven gestaan heeft. Het drukke boeren- en handelaarsbestaan, de nauwe familiebanden, de sterke beleving van de Goddelijke voorzienigheid bij brand en overstromingen: er komt zoveel voorbij dat het sterven van Arien van Rijckhuijsen lijkt alsof er een bekende is overleden.
September 7, 2019
De schrijfster heeft een geweldige prestatie geleverd met dit boek. Op grootse wijze laat zij Herwijnen tot leven komen in alle facetten waar een samenleving zich in kenmerkt. Je blijft lezen.
August 23, 2021
“Als grote zeventiende-eeuwers als Hooft, Huygens, Bredero en Coster over boeren schrijven, zijn er grofweg twee mogelijkheden: ze verheerlijken het eenvoudige landleven en schetsen een idylle van het platteland en de geruste landman, of ze maken zich vrolijk over de domme en lompe boeren boven wie ze zich qua geest en verstand mijlenver verheven voelen.”
Onder andere dankzij de bewaarde brieven van boer Arien van Rijckhuisen uit Herwijnen en zijn zoon Gijsbert geeft dit boek een indruk van het echte boerenleven in de 17e eeuw. Het boek is opgedeeld in 6 hoofdstukken: eer, liefde, bezit, werk, cultuur en geloof. Een uniek inkijkje. Zo maar een aantal citaten:
59 Dat de plaatselijke pastoor zijn huik naar de wind hangt en verdergaat als predikant, is bepaald geen vreemd idee in deze periode. In tal van dorpen op het Gelderse platteland gaat het zo. Er zijn aan het begin van de zeventiende eeuw eenvoudig nog niet genoeg nieuwe, gereformeerde predikanten en schoolmeesters, en de steden hebben altijd de eerste keus. Niet alleen de zittende dorpsschoolmeesters, maar ook veel pastoors hebben dus de kans om eieren voor hun geld te kiezen. Ze onderwerpen zich aan een geloofsonderzoek, beloven dat ze het rooms-katholicisme afzweren, trouwen met hun huishoudster – en daarna kunnen ze in de pastorie blijven wonen en kan het dorpsleven gewoon doorgaan.
78 Vechten zit diep in de plattelandscultuur die in de archieven van deze streek zichtbaar wordt. Niet alleen jongeren die te veel gedronken hebben, maar ook de dorpsbestuurders, de schoolmeester en de predikant laten zich er soms toe verleiden.
104 Er zijn in de vroegmoderne tijd vier punten die iedereen in z’n achterhoofd houdt bij het bepalen van eigen en andermans status: godsdienst, bezit en inkomen, familierelaties, opleiding. Bij de huwelijkspolitiek van Tielerwaardse boeren spelen al die dingen een rol, maar bezit lijkt de belangrijkste van de vier.
381 Rampen worden gezien als straf op de zonden van het volk, zij het dat ook vrome mensen door rampen kunnen getroffen worden – in zulke gevallen is er sprake van een beproeving, niet van straf.
387 … de Heidelbergse Catechismus zegt: een gelovig mens moet in tegenspoed geduldig zijn, in voorspoed dankbaar, want het is God die regen en droogte, vruchtbare en onvruchtbare jaren, gezondheid en ziekte, rijkdom en armoede geeft. Het is een tekst die familieleden in hun kinderjaren uit hun hoofd hebben geleerd en die ze kennelijk tijdens hun volwassen jaren in praktijk proberen te brengen.
Onder andere dankzij de bewaarde brieven van boer Arien van Rijckhuisen uit Herwijnen en zijn zoon Gijsbert geeft dit boek een indruk van het echte boerenleven in de 17e eeuw. Het boek is opgedeeld in 6 hoofdstukken: eer, liefde, bezit, werk, cultuur en geloof. Een uniek inkijkje. Zo maar een aantal citaten:
59 Dat de plaatselijke pastoor zijn huik naar de wind hangt en verdergaat als predikant, is bepaald geen vreemd idee in deze periode. In tal van dorpen op het Gelderse platteland gaat het zo. Er zijn aan het begin van de zeventiende eeuw eenvoudig nog niet genoeg nieuwe, gereformeerde predikanten en schoolmeesters, en de steden hebben altijd de eerste keus. Niet alleen de zittende dorpsschoolmeesters, maar ook veel pastoors hebben dus de kans om eieren voor hun geld te kiezen. Ze onderwerpen zich aan een geloofsonderzoek, beloven dat ze het rooms-katholicisme afzweren, trouwen met hun huishoudster – en daarna kunnen ze in de pastorie blijven wonen en kan het dorpsleven gewoon doorgaan.
78 Vechten zit diep in de plattelandscultuur die in de archieven van deze streek zichtbaar wordt. Niet alleen jongeren die te veel gedronken hebben, maar ook de dorpsbestuurders, de schoolmeester en de predikant laten zich er soms toe verleiden.
104 Er zijn in de vroegmoderne tijd vier punten die iedereen in z’n achterhoofd houdt bij het bepalen van eigen en andermans status: godsdienst, bezit en inkomen, familierelaties, opleiding. Bij de huwelijkspolitiek van Tielerwaardse boeren spelen al die dingen een rol, maar bezit lijkt de belangrijkste van de vier.
381 Rampen worden gezien als straf op de zonden van het volk, zij het dat ook vrome mensen door rampen kunnen getroffen worden – in zulke gevallen is er sprake van een beproeving, niet van straf.
387 … de Heidelbergse Catechismus zegt: een gelovig mens moet in tegenspoed geduldig zijn, in voorspoed dankbaar, want het is God die regen en droogte, vruchtbare en onvruchtbare jaren, gezondheid en ziekte, rijkdom en armoede geeft. Het is een tekst die familieleden in hun kinderjaren uit hun hoofd hebben geleerd en die ze kennelijk tijdens hun volwassen jaren in praktijk proberen te brengen.
February 17, 2026
Interessante inzichten over de manier van leven in mijn geboortestreek. De originele bronnen mooi omgezet naar een min of meer verhalende manier van schrijven.
Maar het is wat eendimensionaal. Weinig kennis ingebracht over bredere maatschappelijke ontwikkelingen of geloof.
Alle citaten in oud Nederlands laten staan is storend en maakt het lastig te lezen. En het is ronduit vreemd als het gaat over Bijbelteksten, Heidelbergse Catechismus en Huwelijksformulier waarbij de auteur er blijkbaar niet van op de hoogte is dat deze nog steeds in honderden kerken in Nederland gebruikt worden (maar dan in min of meer hedendaags Nederlands).
Maar het is wat eendimensionaal. Weinig kennis ingebracht over bredere maatschappelijke ontwikkelingen of geloof.
Alle citaten in oud Nederlands laten staan is storend en maakt het lastig te lezen. En het is ronduit vreemd als het gaat over Bijbelteksten, Heidelbergse Catechismus en Huwelijksformulier waarbij de auteur er blijkbaar niet van op de hoogte is dat deze nog steeds in honderden kerken in Nederland gebruikt worden (maar dan in min of meer hedendaags Nederlands).
September 3, 2019
Door de bewaard gebleven briefwisseling tussen een boer uit de Bommelerwaard en zijn zoon in Leiden kunnen we een zeldzaam kijkje nemen op het platteland van de 17de en 18de eeuw. Een levendig verhaal over alledaagse zaken als huwelijk en erfenissen, arbeid en handel, familiebanden en geloofsovertuigingen, gekibbel en gekonkel!
October 15, 2022
Dit boek geeft een goede inkijk in het leven van boeren in het rivierengebied van de 17e eeuw.
Dankzij ruim 180 bewaard gebleven brieven van een boerenzoon, die verhuisde naar de stad aan zijn familie in het dorp, uit die tijd kon Enny de Bruijn de levens van een aantal families goed reconstrueren. Dus eens niet zoals bezien door de ogen van geleerden uit de 17e of 18e eeuw, maar door de mensen die het zelf hebben meegemaakt.
De auteur schrijft beeldend en vlot, waardoor de verhalen blijven boeien.
Dankzij ruim 180 bewaard gebleven brieven van een boerenzoon, die verhuisde naar de stad aan zijn familie in het dorp, uit die tijd kon Enny de Bruijn de levens van een aantal families goed reconstrueren. Dus eens niet zoals bezien door de ogen van geleerden uit de 17e of 18e eeuw, maar door de mensen die het zelf hebben meegemaakt.
De auteur schrijft beeldend en vlot, waardoor de verhalen blijven boeien.
September 21, 2025
Het is een langzame leeservaring geworden, maar het was het wel waard. Enny de Bruijn heeft een zeer leesbaar verhaal geschreven over de plattelandsgemeenschap in de zestiende en zeventiende eeuw. Aan dee basis van dit boek staat in een complete verzameling correspondentie tussen een boerenzoon die naar Leiden verhuisde en zijn vader op de boererij in de Tielerwaard. Alles wat invloed had op het dagelijkse leven op de boerderij en in het dorp passseert de revue en het is interessant om te zien dat karaktertrekken die de Bruijn beschrijft nog steeds herkenbaar zijn in onze agrariërs.
December 29, 2019
Dit boek bestaat uit allemaal korte hoofdstukjes over het ene en het andere onderwerp, dit komt vooral door het bronmateriaal. Dat is nou eenmaal niet meer dan het is, brieven aangevuld met archiefmateriaal waar dat kan. Door die korte hoofdstukjes is het makkelijk om dit boek op te pakken en weer weg te leggen, prima voor tussendoor, maar voor een langere zit zou ik andere lectuur kiezen.
March 28, 2024
Supertoffe reconstructie v leven v boeren in 17/18e eeuw in herwijnen/haaften. Natuurlijk af en toe wat droog want verl verwijzingen n oude teksten maar blaast echt leven in de wereld van boeren, hun drank naar meer grond, meer vee, de dijkdoorbraken, verhouding tot de stad, de rol van zaltbommel en gorinchem. Smullen!
July 31, 2019
Een dorp in de Tielerwaard. Sympathiek verslag van zes generaties van een gereformeerd boerengeslacht in de 17e en 18e eeuw, mede aan de hand van de briefwisseling tussen vader en zoon Arien en Gijsbert van Rijckhuisen.
Displaying 1 - 11 of 11 reviews