Lichter dan ik

by Dido Michielsen

Java, 1850. Isah is de dochter van de kleermaakster van de sultan en groeit op in de gesloten gemeenschap van de Kraton, het vorstenverblijf in Djokja. Haar levensloop in de traditionele standenmaatschappij lijkt daarmee vast te staan. Maar Isah is eigenzinnig en loopt weg van huis. Ze wordt huishoudster én minnares van een Hollandse officier en schenkt hem twee dochters. Wanneer hij hen verlaat, moet ze grote offers brengen om haar kinderen in de snel veranderende kolonie te zien opgroeien. Uiteindelijk beseft Isah dat ze haar Javaanse afkomst niet kan en wil verloochenen.

Lichter dan ik is het aangrijpende verhaal van een jonge vrouw die wordt gedwongen alles op te geven voor haar kinderen, die door hun gemengd bloed meer status hebben dan zijzelf. In deze historische roman worden de Nederlandse overheersing en de gevolgen daarvan door haar ogen gezien.

Genres: Historical Fiction, Fiction, Romance, Historical, Novels, Dutch Literature, Literature

267 pages, Kindle Edition

First published September 9, 2019

About the author

Dido Michielsen liet zich voor haar romandebuut Lichter dan ik inspireren door het leven van haar betovergrootmoeder. Het boek werd bejubeld door de pers, won de Boekhandelsprijs 2020 en werd genomineerd voor de Libris Literatuur Prijs. Van haar debuut zijn al meer dan 100.000 exemplaren verkocht.

Reviews

[Ayu Ratna Angela · Rating 5 out of 5]

Lebih Putih Dariku adalah novel fiksi berlatarkan sejarah masa kolonial belanda paruh akhir abad ke 19. Novel ini bercerita tentang Isah, anak luar nikah seorang pembatik di Keraton Yogya dengan seorang pangeran. Isah yang tumbuh besar di keraton, pada akhirnya memilih untuk menjadi nyai seorang prajurit KNIL.

Buku ini istimewa karena ia membawa kita menyaksikan 2 sisi kehidupan dalam sejarah yang belum banyak diangkat dalam buku-buku lainnya, yaitu kehidupan dan kedudukan para wanita dan abdi dalem di keraton serta kehidupan para nyai. Semua itu disampaikan dalam narasi fiksi yang ditulis dengan sangat baik sehingga novel 288 halaman ini bisa dibaca habis dalam waktu singkat.

Pada bagian awal novel, masa-masa awal kehidupan Isah, kita akan menyaksikan bagaimana kedudukan dan status sosial mempengaruhi kehidupan di dalam keraton. Bahwa keluarga kerajaan memiliki hak penuh atas kehidupan para abdi dalem, dan bisa kapan saja merenggut semua harta dan kebebasan yang hanya sedikit mereka miliki.

Isah, yang belum mengenal kehidupan di luar keraton, berusaha untuk meraih kebebasannya dari semua aturan-aturan yang mengikat itu dengan menjadi nyai, seorang pengurus rumah tangga, pelayan, sekaligus istri tidak resmi dari orang Belanda tanpa menyadari bahwa pilihannya itu akan membawanya pada takdir yang jauh lebih kejam.

Seorang nyai, diperlakukan layaknya perabot yang dipindahtangankan dari tuan kulit putih yang satu ke yang lainnya. Tingkatan lain dari Nyai yaitu Munci (nyai bagi prajurit rendahan Belanda) bahkan mendapat perlakuan yang sama dengan budak atau bahkan lebih buruk. Jika seorang Nyai tinggal di rumah tuan kulit putihnya, bagaimana menurut kalian kehidupan munci dan anak-anaknya yang tinggal di barak-barak prajurit?

Kisah tentang Nyai adalah selalu cerita yang pilu. Dan Michielsen begitu ahli dalam menyampaikan cerita dan mengaduk-aduk emosi pembaca, mengajak kita untuk berhenti dan merenung beberapa kali dalam prosesnya.

Buku ini mengingatkan saya akan novel Mirah Dari Banda karya Hanna Rambe yang juga berkisah tentang seorang Nyai, dengan latar belakang Pulau Banda dan potongan sejarah yang sama sekali berbeda dengan Isah. Dua buku yang sepantasnya dibaca oleh semua orang terutama wanita di Indonesia dan Belanda.

Menarik bahwa buku ini ditulis oleh Orang Belanda keturunan Nyai, diterbitkan pertama kali dalam Bahasa Belanda dan utamanya diperuntukkan bagi pembaca Belanda. Saya tertarik untuk mengetahui seperti apa proses penulisan dan riset yang dilakukan oleh Michielsen sehingga bisa menulis novel seperti ini. Suara Isah adalah suara seorang wanita Jawa Tulen dengan pendalaman karakter jawa yang dalam, yang tentunya seharusnya sulit dipotret dan dipahami oleh orang yang bukan Jawa.


Terima kasih Marjin Kiri yang lagi-lagi sukses membawa buku bermutu ke tangan pembaca Indonesia!

[Heleen Osse · Rating 5 out of 5]

Een Nederlands pareltje! Een indrukwekkend verhaal over een onbekend stukje Nederlandse geschiedenis. Een zwarte bladzijde uit ons verleden waar iedereen van zou moeten weten. Mooi en boeiend geschreven. Een onvoorstelbaar verhaal, naar mijn mening verplichte kost voor iedere Nederlander!
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

[JannieTr · Rating 5 out of 5]

Njai Isah

Het leven van haar betovergrootmoeder inspireerde Dido Michielsen bij het schrijven van Lichter dan ik. Isah, zoals zij zal heten in deze roman, werd in 1850 geboren op Java. Ze groeit op in de kraton, het vorstenverblijf van de sultan in Djokja. Samen met haar moeder bewoont ze er een eenvoudige woning, waar haar moeder de kost verdient als batikster. Isah is bevriend met de dochters van de sultan, maar bij het opgroeien ontdekt ze al snel dat er onneembare obstakels bestaan in de traditionele standenmaatschappij. Maar ook dat die tradities zowel voor de prinsesjes als voor haarzelf enorme beperkingen met zich mee brengen. Ze besluit haar leven in eigen hand te nemen. Laat zich niet uithuwelijken, maar wordt de huishoudster en minnares van een Hollandse officier. Ze krijgen twee dochters en Isah hoopt dat hij ze zal erkennen en met haar zal trouwen. Maar zo werkt dat niet in de Nederlands-Indische kolonie. Hij laat hen in de steek, haar kinderen worden haar afgenomen en ze moet grote offers brengen om ze te kunnen zien, zonder dat ze hen kan vertellen dat ze hun moeder is. Ze kan niet voorkomen dat haar dochters tenslotte naar een internaat gestuurd worden en niet lang daarna uitgehuwelijkt. Ze heeft geen idee waar ze kunnen zijn en blijft de rest van haar leven naar hen op zoek. Ze voorziet in haar levensonderhoud met de verkoop van kruiden die ze zelf verbouwt en slaapt bij vrienden in de armoedige kampongs in de buurt van de stad. Vlak voor ze op 67-jarige leeftijd sterft, vraagt ze een vriendin haar verhaal op te schrijven, in de hoop dat haar dochters of hun nakomelingen ooit de waarheid zullen weten.

Van binnenuit

Over Nederlands-Indië zijn al heel wat boeken verschenen. Maar wie denkt het wel te kennen door de prachtige verhalen van Nederlandse auteurs als Louis Couperus en Hella Haasse, vergist zich. Want dat is het mooie van dit verhaal: het is vanuit het perspectief van een Javaanse vrouw geschreven. Daarvoor heeft Michielsen een handige truc toegepast: het verhaal is zogenaamd geschreven door de vriendin van Isah, Tjanting. Zij schrijft het voorwoord en nawoord om uit te leggen dat ze niets verzint, dat het allemaal door Isah verteld is, maar dat Isah zelf het Nederlands niet goed genoeg beheerst om haar eigen verhaal op te schrijven. Daarna laat zij Isah in de ik-persoon aan het woord. Dat alles maakt het verhaal nog directer, aangrijpender en geloofwaardiger.

We volgen het leven van Isah chronologisch en maken kennis met de omgeving waarin ze verkeert. Allereerst de kraton, later het huizen van verschillende Hollanders en tenslotte de kampongs. Met de beperkingen die er gelden door traditionele gebruiken en religie, maar ook met de vooroordelen die de Hollanders hebben. De rijke cultuur van de Javanen, die zich bijvoorbeeld toont in de symboliek van de batikstoffen die haar moeder op zeer kunstzinnige wijze bewerkt, worden door de blanken niet begrepen. Uit alles blijkt dat de meesten geen belangstelling hebben in en respect voor de inlandse cultuur. Zoals de eis dat hun vrouwelijk personeel witte kebajas dragen: voor de Javanen de kleur van de rouw.

De onderdrukking door de Hollanders en de effecten daarvan op de oorspronkelijke bewoners kunnen niet duidelijker tot uitdrukking komen dan door deze njai (zoals een huishoudster en minnares genoemd wordt) aan het woord te laten. Ze kan er nooit iets van laten merken, maar haar gedachten erover delen in deze roman is geen enkel probleem. En dat maakt dit verhaal zo uitzonderlijk. Het maakt de onmacht voelbaar en het schetst haar verachting voor de leeghoofdige Hollanders. Hun Europese pracht en praal kan niet tippen aan de bezielde symboliek van de natuur, traditionele voorwerpen en batikpatronen. Door hun invoering van het cultuurstelsel ontstonden armoedige kampongs waar niemand meer werk heeft. In Isahs verhaal wordt duidelijk dat het al broeit in de kampongs en dat het wel tot een uitbarsting moet komen.

Eind goed, al goed?

Nee. En ik verklap daarmee niets, want al op de eerste bladzijden van het boek wordt duidelijk: Isah zal haar dochters nooit meer terugzien. En toch is het verhaal van begin tot eind spannend. Alle belangrijke personages zijn levensecht beschreven, de situaties benauwend, het verdriet en de wanhoop voelbaar. Maar ook de onvermoeibare wijze waarop ze blijft hopen en zoeken.
In het Nawoord deelt Tjanting haar dilemma ons: mag ik Isahs verhaal, dat voor haar dochters bedoeld is, wel uitgeven als boek? Ze besluit uiteindelijk het toch te doen, om daarmee alle andere vrouwen en kinderen die hetzelfde is overkomen ook een stem te geven. En dat zijn er velen.

Zelden heb ik zo'n aangrijpend, spannend, triest en leerzaam boek gelezen als de roman Lichter dan ik van Dido Michielsen. Dat er heel veel tijd gestoken is in cultuur-historisch onderzoek is duidelijk. Ik ontdekte de titel op de longlist voor de Libris literatuurprijs 2020. Inmiddels is bekend gemaakt dat het de Nederlandse Boekhandelsprijs 2020 gewonnen heeft. Dat lijkt me volkomen terecht, want het is ook nog eens heel goed geschreven.

(Achterin staat een verklarende woordenlijst, maar door de manier waarop de Javaanse woorden in de tekst zijn verweven is het ook zonder die lijst vaak wel duidelijk waar het om gaat. Ik heb maar zelden iets op hoeven te zoeken.)
Deze recensie verscheen eerder op mijn boekenblog: https://mijnboekenkast.blogspot.com/2...

[Hëb · Rating 5 out of 5]

Salah satu fiksi sejarah yang wajib banget dibaca kalo kita tertarik sama kehidupan masa kolonial Hindia Belanda. Novel ini bicara soal praktik pernyaian, atau njai, atau yang dalam bahasa Belanda lazim disebut sebagai huishordsten, alias pembantu rumah tangga. Kayaknya belum banyak fiksi sejarah yang mengangkat cerita seputar praktik pernyaian yang dimulai sejak era VOC dan berakhir di tahun 1930-an. Maka dari itu, buat yang pengen baca sisi lain dari kehidupan di zaman Hindia Belanda, novel ini wajib banget buat dibaca. Bakalan lebih afdal kalo kita juga baca Nyai dan Pergundikan di Hindia-Belanda biar lebih paham lagi seputar pernyaian di zaman itu. Sebuah ironi dan tragedi yang nyatanya terjadi pada perempuan-perempuan lokal dan lebih banyak membuat mereka rugi ketimbang bahagianya.

[Szasza · Rating 4 out of 5]

Bukunya cerita tentang kisah hidup Isah seorang putri pembatik yang tinggal di lingkungan keraton Yogyakarta. Kalo secara hirarki sosial di lingkungan keraton dia tuh menempati sisi paling bawah gitu.

Pada bagian awal awal penulis menceritakan kisah hidup Isah pada masa dia masih tinggal di keraton. Kalo tinggal di keraton kan banyak aturannya kan yaa, jadi banyak cerita struggle Isah gitu mulai dari pertemanan, kehidupan social terus tentang hubungan antara dia sama ibunya.

Kehidupan dia mulai berubah saat umur 16 tahun, dimana teman masa kecilnya yang bisa disebut juga salah satu putri keraton akan menikah karena dijodohkan, dia mulai menyadari sebagai wanita yang tinggal di lingkungan itu garis takdirnya sudah di tulis oleh ibunya sendiri dan dari situ dia bertekat mau membuat garis takdirnya sendiri dan berusaha keluar dari lingkungan keraton tsb dengan cara berusaha menjadi nyonya dari seorang perwira belanda.

Walaupun rencananya berhasil ternyata semua itu gak sesuai sama apa yang di angan-angankan nya, karena ternyata kehidupan kolonial yang dia jalani tuh lebih rumit dari apa yang dia perkirakan.

And the most fucked up moment ketika si perwira belanda itu ninggalin dia gitu aja karena mau nikah sama wanita belanda, bayangin hubungan dia sama ibunya udah ancur dan dia gak boleh balik lagi karena udah dianggep mati sama ibunya terus satu satunya orang yang dia kira bisa nyelametin dia juga pergi.

Buku ini jujur buat aku ngerasa bitter??? Idk tapi sedih aja karena setelah beberapa puluh dekade berlalu kehidupan patriarki yang di jalani oleh seorang wanita tuh belum banyak berubah, but yeah slightly better.

In general this book talking about society, hierarchy and patriarchy.

Kalo plotnya selain bahas tentang perjuangan hidup Isah, buku ini juga fokus ke hubungan ibu dan anak. Mulai dari hubungan Isah dengan anaknya, hingga isah dan juga ibunya.

Oh iya bukunya diterjemahkan langsung dari bahasa Belanda oleh marjinkiri, dan untuk terjemahannya menurut aku enak banget.

Overall 4/5 🌟 from me

[Hella · Rating 3 out of 5]

ik vond het een mooi en interessant verhaal maar de stijl een beetje afstandelijk

[Myriam · Rating 5 out of 5]

'Het gevaar was mannelijk en onaantastbaar.'

[Vanda Kemala · Rating 5 out of 5]

Selama ini cukup sering mendengar sebutan Nyai pada zaman Belanda, tapi kurang begitu paham apa arti dari sebutan itu, dan buku ini jadi jembatan buat memahami kisah perempuan yang hidup sebagai seorang nyai.

Ciri khas mereka dikenali dengan pemakaian kebaya putih. Entah itu dijadikan sebagai penghormatan atas identitas dirinya atau sarana untuk membangun "tembok" di sekelilingnya, untuk selalu sadar kalau mereka hanya bisa melahirkan anak Indo, tanpa dinikahi oleh kaum totok. Kenyataan kalau nyai bisa saja dipindahtangankan dari kaum totok satu ke yang lain, tanpa dibolehkan untuk mengakui anak Indo yang telah dia lahirkan, rasanya bikin ngilu.

Para nyai harus rela anaknya kehilangan identitas, dijauhkan dari anaknya, dan tidak benar-benar dihargai sosoknya sebagai perempuan.

Sejujurnya, sosok Isah ini bikin aku salut. Dia berani mengambil keputusan, konsekuensi dengan apa yang dia pilih, dan masih mengimani falsafah Jawa, nrimo. Kegigihannya untuk berjuang juga patut diacungi jempol, walaupun dalam beberapa halaman terakhir, kelelahan mental dan batinnya bikin perasaan ambyar.

Walaupun minim petunjuk, penulis berhasil bikin aku sukarela mencari tahu di mana itu Wilhelmina Park, katedral Onze Lieve Vrouw, alun-alun Koningsplein, dan Waterlooplein. Pencarian yang berujung pada sodoran peta Jakarta waktu masih disebut Batavia.

Bacaan menarik!

[tata · Rating 4 out of 5]

Sepanjang buku cuma bisa nyesek. This is the most selfish purchased I’ve ever done and I’m thankful for that. Buku ini sefrekuensi sama Bumi Manusia. Isah sebagai nyai bingung dengan posisinya yang nggak di atas nggak juga di bawah. Yang disayang, tapi juga bisa ditinggal kapan aja. Buku ini mengulas lebih lanjut tentang betapa menderitanya menjadi perempuan. Isah berusaha keluar dari keraton yang bikin dia awam dan nggak dihargai, lari dari perkawinan sepihak, masuk ke dunia kolonial di mana dia mau jadi nyai seorang perwira Belanda. Hidup kebanting-banting, dilelang sana sini bagai perabot, dibuang gitu aja selepas digunakan. Buku ini tentang nyai yang kerap disingkirkan dari mata sejarah maupun garis keturunannya sendiri.

[Truusje Truffel · Rating 4 out of 5]

Als de was wordt verwijderd van de batik

Lichter dan ik is een raamvertelling waarin Isah terugkijkt op de zestig jaren die achter haar liggen. Ze vertelt haar bewogen en hartverscheurende geschiedenis aan haar vriendin Tjanting die alles voor haar vastlegt. Vanuit het ik-perspectief lezen we Isah's verhaal.

Dido Michielsen (1957) is behalve auteur ook journalist. Haar moeder vertelde haar het verhaal over haar betovergrootmoeder, bijvrouw van een Hollandse militair, aan de hand van een album met foto's en geschriften. Dit leidde tot acht jaar onderzoek en inspireerde haar tot het schrijven van haar eerste roman, Lichter dan ik, welke is beloond met de Boekhandelsprijs 2020 en haalde een plekje in de Libris Literatuurprijs. Met deze roman zet Michielsen de schijnwerper op de Javaanse vrouw.

1850, Java.
Isah is met de naam Piranti ter wereld gekomen in de kraton te Djokja, - 'de ommuurde paleisstad die voor ons Javanen de kosmos op aarde vertegenwoordigt' - als buitenechtelijke dochter van een Indische bijvrouw, njai, en een Javaanse prins. Met haar moeder woont ze beschermd en tevreden in een eigen huisje. Piranti leidt een zorgeloos bestaan, maar haar geluk wordt drastisch door elkaar geschud wanneer het aapje dat ze van haar oom heeft gekregen haar wordt afgenomen. Op dat moment ontdekt ze dat haar vriendin een prinses is.

'Omdat zij heeft gezegd dat ze Soeko wil hebben. En als een poetri iets wenst, dan moeten wij daaraan gehoorzamen. Ook jij, kleine anak kampong. [...] Je moet dit accepteren. Als je Soeko in het paleis ziet, mag je hem niet roepen of aanraken. Vergeet hem. Roep nooit de wrok van Karsinah en Djatmie over jezelf af, want zij hebben macht over jou.'

Vanaf die dag verandert het leven en voor Isah staat het vast dat ze niets zal laten merken, ze zal haar leven vanaf die dag acteren, totdat ze weet hoe ze Karsimah zal laten boeten voor het verdriet dat ze haar aan heeft gedaan.

Wanneer Isah zestien wordt lijkt de tijd gekomen om haar uit te huwelijken, maar ze is vastbesloten om geen gedwongen huwelijk aan te gaan en trekt, als huishoudster en bedpartner, in bij een Hollandse KNIL-militair. Ze krijgen twee dochters en Isah lijdt een heel gelukkig leven, in de veronderstelling dat ze een onwrikbaar gezinnetje vormen. Totdat hij haar vertelt naar Nederland terug te gaan en hun kinderen bij een ander gezin onder te zullen brengen. Wat volgt zijn bittere jaren voor Isah.

'Eenmaal terug keek ik opnieuw in de spiegel. Mijn evenbeeld was totaal veranderd, alsof iemand met een poetslap hard over de verschijning van een paar uur terug had gewreven. De ondeugende glimlach was verslapt tot een droevig hangende mond, de trotse blik in mijn ogen verdwenen.

Michielsen heeft met dit aangrijpende verhaal de personages levensecht neergezet en het tijdbeeld fantastisch uitgewerkt. Het is onbetwistbaar dat er veel onderzoek aan deze roman vooraf is gegaan. Het leven van een bijvrouw was bitterhard en er bleek weinig compassie met hen te zijn. De Hollanders overheersten de Javanen en de mores in die tijd. Javaanse vrouwen werden gebruikt om het gemis van een vrouw te verzachten en maar slechts af en toe leidde deze liefde ook daadwerkelijk tot een huwelijk. Het bleek simpel te zijn om deze vrouwen gewoonweg af te poeieren. Vele njai's zijn nooit geregistreerd en zodoende nooit meer getraceerd. 'De naamloze moeders van duizenden Indo-Europeanen en hun nageslacht, dat lichter gekleurd is dan zij.'
Vanwege het gebruik van veel Indische woorden is er een uitgebreide woordenlijst in het boek opgenomen.

Een even enerverend als fascinerend verhaal over het inheemse en koloniale Hollandse leven dat je niet onberoerd achter laat.

[Lalagè · Rating 4 out of 5]

Isah heeft soms geluk en soms veel verdriet. Het wordt een hartverscheurend verhaal. Het heeft grote gevolgen als mensen elkaar indelen in verschillende standen.
Dido Michielsen heeft een vlotte pen en ik heb erg meegeleefd met deze hoofdpersoon, die gebaseerd is op de betovergrootmoeder van de schrijver.

https://lalageleest.nl/2023/06/22/lic...

[Domine. · Rating 5 out of 5]

Selama beberapa hari terakhir saya ditemani oleh buku ini, seolah diajak berwisata secara perlahan dan menyentuh ke Yogyakarta pada masa lampau. Saya diajak untuk melihat kehidupan di lingkungan keraton dan bagaimana pengaruh kolonialisme Belanda mengambil peran dalam struktur sosial dan budaya masyarakat pada abad ke-19. Tetapi yang membuat cerita ini semakin menarik dan berlapis bukan hanya karena penggambaran norma-norma yang lahir sejak zaman kesultanan yang masih begitu kuat saat itu, tetapi saat saya dikenalkan kepada sosok perempuan bernama Isah (atau nama aslinya: Piranti) yang melalui dirinya saya diajak untuk menilik sejarah dari sudut pandang seorang Nyai atau seorang perempuan Jawa yang hidup di tengah lingkungan orang-orang Belanda dengan segala kompleksitas relasi, status, dan tekanan sosial yang menyertainya pada masa itu.

Buku ini ditulis oleh seorang penulis asal Belanda bernama Dido Michielsen dan diterjemahkan ke dalam bahasa Indonesia oleh Martha Dwi Susilowati. Menurut saya hasil penulisan dan terjemahannya begitu apik dan menyatu, terasa mengalir dan penuh penghayatan. Dari penulisannya saya bisa merasakan setiap emosi yang dialami oleh tokoh Isah yang digambarkan dengan begitu halus namun dalam sehingga perlahan-lahan menyusup ke hati saya dan berhasil membuat saya terenyuh saat membacanya. Segala luka, harapan, dan perasaan terjepit yang dialami Isah terasa nyata, seolah saya ikut berjalan di sampingnya dan menyaksikan sendiri hidup yang harus ia jalani. Saya menyukai buku ini karena ada beberapa adat orang Jawa yang saya rasakan ketika masih kecil sehingga saya ikut mengenang masa masa itu. Terutama ketika dijelaskan adat turun tanah oleh anak pertama yang baru lahir, ketika membacanya saya bercakap dengan ibu saya terkait adat tersebut dan membuat saya teringat lagi setelah sekian lama. Penjelasannya tentang pembuatan batik yang bermulai dari proses yang terbilang rumit namun penuh makna, penamaan serta arti filosofis di balik setiap motif, hingga teknik yang digunakan untuk menciptakan pola-pola tersebut semuanya membuat saya merasa bahwa penulisan buku ini pastinya telah melalui riset yang sangat mendalam dan penuh kehati-hatian, sehingga tidak mengurangi sedikit pun esensi dari membatik itu sendiri dan berhasil memperkaya pemahaman saya terhadapnya. Belum lagi penyebutan nama-nama jalan di Yogyakarta pada masa itu yang masih menggunakan nama-nama Belanda, gambaran tentang tradisi masyarakat keraton yang begitu khas dan sarat simbolik, serta berbagai detail yang menjelaskan bagaimana kehidupan dan budaya di abad ke-19 itu dituturkan dengan sangat baik, menyeluruh, dan terasa otentik yang membuat saya yakin bahwa begitulah keadaannya pada zaman dahulu.

Saya pribadi benar-benar kagum dengan bagaimana penulisan ini disampaikan, dan semakin dibuat kagum lagi ketika mendapati bahwa penulis dari buku ini ternyata bukanlah seseorang yang lahir dan besar di tanah Indonesia, namun berhasil men-deliver nuansa serta hal-hal tradisional yang disebutkannya dengan sangat hidup sampai memberikan kesan kepada saya bahwa ia memang pernah mengalami dan menyelami langsung budaya yang ia tuliskan. Ada satu kutipan dalam buku ini yang menurut saya sangat relevan dengan lintas generasi yang bertuliskan:

"Setiap orang bisa lebih tinggi atau lebih rendah. Jaring-jaring kedudukan dan status yang tipis dan tak kasat mata ini berlaku dalam segala hal, dan semakin kamu bertambah usia, hal ini akan kelihatan lebih jelas. Lalu, sebagai orang dewasa akhirnya menyadari dirimu tersekat dalam batas-batas yang sudah digariskan itu dan tidak bisa lain selain menerimanya."

Kisah kehidupan Isah berhasil membuat saya sedikit menitikkan air mata. Begitu simpatisnya saya terhadap kondisinya, jerih payahnya untuk mendapatkan kehidupan yang layak, dan bagaimana ia selalu dilanda kekhawatiran dan ketidakpastian terhadap posisinya serta pencarian identitasnya di dunia kolonial. Tentu semua yang diangankannya tidak lebih dari sekadar impiannya, karena pada kenyataannya dunia pada zaman itu tidak berbaik hati pada pribumi—kepada kaum yang tidak lebih putih dari mereka. Ini kisah seorang ibu yang memperjuangkan haknya tanpa mengenal lelah. Perjalanan panjang yang melelahkan, bukan hanya secara fisik saja namun secara batin juga.

[Suci · Rating 4 out of 5]

kisah masa kolonial tentang penindasan pribumi nampaknya sering kali hadir dalam karya para sastrawan Indonesia. Namun kali ini ditulis oleh seorang jurnalis serta penulis buku berkebangsaan Belanda.

Lebih Putih Dariku adalah novel yang hadir dengan premis perjalanan kehidupan seorang nyai (panggilan untuk gundik Belanda) yang harus terus memperjuangkan haknya yang terus direnggut oleh keadaan.

Dunia tampaknya sangat tidak adil bagi Piranti. Bagaimana bisa seseorang hanya hidup sebagai bayang-bayang. Ia adalah manusia tapi dianggap tidak lebih dari sekadar perabotan. Novel ini membuka pandangan bagaimana patriarki berkembang dan merampas hak manusia. Begitu banyak sosok “ibu” yang dihilangkan dalam sejarah keturunan sebuah keluarga.

Piranti dirundung dilema tentang posisinya dalam hierarki sosial. Lingkungan Keraton tempatnya dibesarkan menjadikan geraknya sangat terbatas karena berada di lapisan paling bawah. Tekanan budaya Jawa di keraton yang terlalu mengekang membangkitkan rasa ingin bebas pada dirinya. Piranti ingin menjadi perempuan yang hidupnya tidak dibelenggu oleh tradisi-tradisi, ia ingin menentukan jalan hidupnya sendiri, hingga ia akhirnya memutuskan untuk menjadi seorang nyai, atau gundik orang Belanda. Namun ambisi naif ini justru membawanya harus kehilangan semua yang melekat pada dirinya dan segala yang menjadi haknya.

Saya sangat kagum dengan setiap detail yang dihadirkan dalam novel ini, pembaca dapat dengan mudah membayangkan suasana Hindia Belanda di masa itu. Bahkan detail-detail kecil seperti jenis kain batik serta kebiasaan pribumi pun digambarkan dengan baik, seolah lorong waktu yang membawa pembaca kembali ke era jauh sebelum lahirnya Indonesia. Dido Michielsen sangat berhasil membangun atmosfer setiap tempat yang menjadi latar, seolah ia sendiri pernah menyaksikan peristiwa-peristiwa itu secara langsung. Sebuah karya sastra sejarah yang sangat menarik, tentang perempuan di masa kolonialisme yang dikisahkan oleh seorang penulis Belanda.

Butuh lebih dari dua minggu untuk saya menyelesaikan buku yang kurang dari 300 halaman ini. Cerita yang terlalu nelangsa hingga membuat energi saya cepat terkuras untuk menyelesaikannya. Tapi ini bukan buku yang membuat menangis tersedu-sedu, justru emosi sangat dipermainkan, dibuat naik turun hingga akhirnya dibuat hampa setelah mencapai halaman terakhir. Sepertinya saya butuh vakum dari buku fiksi untuk sementara.

[Martin Riexinger · Rating 3 out of 5]

The main character is based on the author's great-great-grandmother. But presumably this account of her life is largely fictious because apart from the fact that she gave birth to her great-grandmother almost nothing can assumed to be known.

The book begins with Isah dictating her life history to Tjanting Wiggers a fictive early female author in Indonesia (or the Dutch East Indies back then). She recounts her childhood at the periphery of the court in Jogjakarta where she grew up as an illegitimate child of the ruling family born to a female servant. As she realizes the hierarchies within court society she becomes increasingly disaffected and she flees the kraton (palace compound) as soon as she realizes that she is supposed to be married off against her will. The household of a Dutch officer who had caught her eye when she was dancing at an official function appears to be an appropriate refuge, a harmonious relationship resulting in two daughters seems to develop. But then everything falls apart ...

Using a 1st person narrator perspective Michielsen develops forcefully the increasing insight of Isah into the working of two extremely hierarchical social systems, both times starting with naive admiration leading to disillusionment and despair. The protagonist increasingly reflects her position and that of all Javanese women in a relationship with a Dutch man, in particular in the period after the opening of the Suez Canal when Dutch women were increasing numbers travelling to Indonesia to settle with their husbands. The book contains lively descriptions of Javanese and Colonial Dutch attitudes, traditions and material culture.* Sometimes, however, the book gets a bit didactic, and in the last chapter as well as in Tjanting's afterword, too much contemporary feminism is forced into the narrative.

In many respects the book reminded me of two classics where women first seem to make their way in a hierarchical society by profiting from their sexual attractivity but later fall down deep, Grimmelshausen's Trutz Simplex from the 30-years war and the late 19th century Urdu novel Umrao Jan Ada by Ruswa, but I do not assume that they served as models.
Although I read historical or political works in Dutch without major problems the language of this books was a bit of a challenge for me.

* There is a glossary of terms in the end, unfortunately without indication what is Javanese and what is Malay.

[Matthieu Wegh · Rating 4 out of 5]

? Leeskring Leiderdorp
🤔 In 1985 ontmoette ik een Indisch meisje, waar ik nu meer dan 31 jaar mee getrouwd ben en 3 kinderen mee heb gekregen. Een van de eerste dingen, die zij mij leerde was het verschil tussen Indisch (met Nederlands bloed) en Indonesisch (volledig Indonesisch, dus niet gemengd met Nederlands bloed). In dit boek wordt veel gesproken met Indische woorden zoals mijn vrouw en ik bij ons thuis ook nog doen, maar dan beperkter.

Het leven met rangen en standen is voor de Indonesiërs met name iets uit die tijd, maar komt mij ook bekend voor vanuit mijn tijd in Suriname en dan vooral bij de Hindoestaanse (oorspronkelijk Indiase) families. In sommige Hindoestaanse families gaat de traditie nog door en zoeken de ouders inderdaad een geschikte huwelijkskandidaat en ik geloof zeker dat die situatie in Indonesië vroeger heel vergelijkbaar was.

Ik denk dat de auteur de gevoelens, gedachten en gesprekjes van die tijd mooi verwoord heeft en zo boeiend beschreven dat het boek niet verveelt tot de laatste bladzijde...de toegevoegde woordenlijst Indonesisch- Nederlands is voor de 2e of 3e generatie Indische Nederlanders (de familie van mijn vrouw kwam met de onafhankelijkheid van Indonesië naar Nederland) geen overbodige luxe terwijl ze dat voor eerdere generaties wel zou zijn...

p214: (Isah vertelt aan haar dochters: ) 'Een meisje dat alles toelaat en haar maagdelijkheid aan een jongen geeft voordat ze met hem huwt, eindigt vaak als njai. En dat wil zeggen 'ik moest even slikken, '...dat ze nergens recht op heeft. Ze moet voor die man zorgen zolang hij dat wenst. Hij kan haar mishandelen , wegsturen en zelfs haar kinderen afpakken.'

=> Misschien ben ik dit jaar toch nieuwsgierig om de Max Havelaar eens te (her)lezen ;-)

MW 16/10/21

In de leeskring werd vermeld dat er toneelvoorstellingen naar aanleiding van dit boek zijn dit jaar. In december dit jaar zijn er onder meer 2 voorstellingen in Den Haag en 1 in Capelle aan de Ijssel.

MW 19/10/21

Gisteravond de mooie gratis online toneelvoorstelling n.a.v. dit boek bekeken. De sfeer uit het boek vond ik prima overkomen op het toneel.

MW 31/1/22

Deze week dit mooie boek in een mooie leeslichtversie gelezen die niet veel afdoet aan de sfeer uit het boek. Het meest schrijnende blijf ik vinden dat Isah tegen haar kinderen moet zeggen dat ze niet hun moeder is en ze op latere leeftijd toch wil opzoeken, maar die hoop opgeeft...
MW 31/8/23

[Lisa · Rating 5 out of 5]

dit maakt diepe indruk. misschien wel het beste, toegankelijkste boek over het alledaagse leven in nederlands indië, geschreven vanuit het perspectief van een javaanse vrouw. het speelt zich af voor 1900, razend interessant om het in de context van mijn eigen familiegeschiedenis te zetten, gezien mijn overgrootmoeder in die tijd leefde en ook een javaanse njai was. ik zag de familiefoto’s steeds voor me: de witte kabaja’s, met de baboe in de tuin..alles zit er in vervlochten: het veranderende koloniale leven, het openlijke maar vaak ook latente racisme, de javaanse cultuur, het grote verschil met de indischen. een levensverhaal van velen, waar de brokstukken nog steeds van te zien zijn. dit zou verplichte kost moeten zijn op middelbare scholen.

[Harmke · Rating 4 out of 5]

Dit boek gaat over een njai, een maîtresse van lokale komaf in Nederlands-Indië. Aan het einde van haar leven vertelt Isah haar verhaal aan haar vriendin Tjanting. Omdat zij beter schrijft. Zo verwerkt Dido Michielsen handig haar eigen rol. Ze schreef dit boek op basis van het levensverhaal van haar eigen betovergrootmoeder. Al op de eerste bladzijden lees je dat zij haar dochters nooit meer gezien heeft. En juist omdat je vanaf het begin weet dat moeder en dochters elkaar uit het oog verliezen is het een aangrijpend en hartverscheurend verhaal.

Lees mijn hele recensie op HarmkesLeestips.nl.

[Nelleke DD · Rating 4 out of 5]

Een prachtig boek. Ik had echter wel het gevoel dat het einde ineens heel snel ging, bijna afgeraffeld.

[Maud · Rating 5 out of 5]

Aangrijpend verhaal. Het laat de wreedheid zien van de Nederlanders en hun houding naar de zogenaamde 'inlanders'.
Een boek dat verplicht moet worden gelezen door leerlingen tijdens geschiedenis.

[Gita Swasti · Rating 5 out of 5]

Bahaya hidup di kota akhirnya mempunyai rupa, bahkan beberapa rupa. Bahaya itu membuat perempuan mengenakan sarung buat menyembunyikan luka-lukanya. Bukan menjadi bufet tetapi dingklik. Memenuhi tangan-tangan ibu dengan anak-anak kecil, atau merampasnya hingga tak punya apa-apa. Bahaya itu bersifat kelaki-lakian dan memiliki kekuasaan tak terbatas.

Menjadi nyai pada jaman penjajahan Belanda tak lepas dari pengusiran. Citra Kaum Perempuan di Hindia Belanda karya Tineke Hellwig (Yayasan Obor) mengemukakan ada usaha-usaha gubernur jenderal menghapus pernyaian di Hindia Belanda. Dikutip dari Sejarah Statistik Ekonomi Indonesia karya Creutzberg dan van Laanen (Yayasan Obor), jumlah laki-laki Eropa atau Belanda lebih banyak dibandingkan jumlah perempuan Eropa atau Belanda. Perjalanan Indonesia Belanda di tahun 1870-an menggunakan jalur laut ditempuh 7-10 bulan. Perempuan Eropa tidak terbiasa dengan iklim tropis, sehingga masih jarang laki-laki membawa keluarganya ke Indonesia.

Karena peraturan gereja tidak memperkenankan pernikahan beda agama, maka ada banyak nyai yang tidak bisa menikah dengan tuannya. Tidak banyak perempuan (pribumi) yang bersedia pindah ke Kristen.

Siapa sangka seorang nyai akan menjalani takdir kehidupan yang kejam?

Hal inilah yang dialami Isah, seorang perempuan yang dilahirkan oleh abdi dalem keraton. Ia menghabiskan masa kecilnya bersama orang-orang keraton. Berbeda dengan keturunan keraton, Isah bebas berkeliaran ke mana saja. Menjadikan ia jatuh hati dengan Gey, laki-laki Belanda tulen.

Dari sisi penceritaan, Lebih Putih Dariku adalah sebuah novel menarik karena rentang kisahnya cukup panjang yaitu sejak masa kecil hingga dewasa. Dalam masa itu, sebagai orang pribumi ia mengalami banyak hal yang berimbas besar pada hidupnya. Piranti (nama kecil Isah) sudah merasakan ketiadaan privilese di depan matanya sendiri. Ketika ia beranjak dewasa, ia nekat pergi dari rumah karena ingin menumpukan hidupnya pada pria yang sangat dicintainya. Namun, ternyata pahit hidup Isah semata-mata disebabkan karena ia keturunan pribumi,

Dari sisi penerjemahan, Martha Dwi Susilowati memiliki kecakapan bahasa yang luwes dan mahir. Novel ini amat ringan dibaca meski kaya hasil riset. Penulis aslinya yang orang Belanda asli pun berhasil menyiratkan sisi ketangguhan tokoh utama.

Terima kasih untuk Marjin Kiri yang sudah menerbitkan karya mengagumkan ini!

[Eva Smitt · Rating 5 out of 5]

Prachtig, pijnlijk, puur. Aanrader.

[Fifi · Rating 4 out of 5]

"Ergens op de wereld, op dit eiland misschien, lopen mijn nakomelingen rond, er niet van bewust dat mijn bloed door hun aderen stroomt. Gemengd bloed." #dezinvanhetboek

[Ina Overeem · Rating 4 out of 5]

Prachtig boek, triest verhaal , dat mensen zo met elkaar omgaan. Je zal Javaanse zijn geweest in 1850
Had hem zo uit

[Naila · Rating 5 out of 5]

Piranti. Dalam bahasa Jawa berarti alat. Seorang anak perempuan yang diberi nama Piranti, Ibunya berharap kalau Ia akan selalu terpenuhi kebutuhannya, namun bisa juga tanpa sadar berharap Ia akan menjadi alat yang bisa mengangkat derajat hidup mereka.


Buku ini berkisah tentang Piranti—yang namanya diubah menjadi Isah—anak seorang pembatik di lingkungan keraton Yogyakarta yang hidup dengan kondisi memprihatinkan. Secara garis keturunan, Isah merupakan anak dari Pangeran yang tak mengakui Ibu Isah sebagai selirnya, sehingga Isah tidak mendapatkan hak-hak istimewa dan tidak dicantumkan dalam silsilah keturunan yang resmi. Dengan kondisi tersebut, semakin rendahlah kedudukan dan status Isah di keraton.

"Jaring-jaring kedudukan dan status yang tipis dan tak kasat mata ini berlaku dalam segala hal, dan semakin kamu bertambah usia, hal ini akan kelihatan lebih jelas. Lalu, sebagai orang dewasa akhirnya menyadari dirimu tersekat dalam batas-batas yang sudah digariskan itu dan tidak bisa lain selain menerimanya, kecuali kalau kamu sendiri meronta untuk membebaskan diri." — hlm 25

Itulah yang dilakukan Isah ketika Ia menginjak usia 16 tahun dan hendak dijodohkan oleh ibunya untuk menjadi istri kedua dari seorang pejabat kaya. Isah menolak dan hanya berpikir bahwa saat itu Ia hanya ingin hidup bebas, Isah pun kabur dari rumah dan meninggalkan ibunya sendirian.

Isah memilih untuk hidup bersama dengan tentara Belanda, yang ternyata membawanya pada kehidupan yang tak seindah bayangannya. Isah hanya menjadi Nyai, bukan istri seorang tentara. Dan sampai akhir hayatnya, Isah hidup sendirian tanpa dikenali oleh anak-anaknya bahwa Ia adalah ibunya.

—————————————

Ngga bisa banyak berkata-kata, buku ini salah satu buku fiksi sejarah yang akan selalu aku rekomendasikan kepada orang lain. Banyak sekali pelajaran dan hikmah yang bisa dipetik dari kisah Nyai Isah di buku ini. Satu hal yang pasti, terima kasih untuk Canting yang sudah menuliskan kembali cerita semasa Isah hidup.

[Mutia Senja · Rating 5 out of 5]

Novel ini menarik. “Lebih Putih Dariku” berlatar sejarah masa kolonial Belanda akhir abad ke-19. Bercerita tentang seorang anak perempuan Jawa bernama Isah yang tidak diakui oleh ayahnya (yang seorang pangeran) harus melakoni hidup sebagai abdi keraton bersama ibunya yang pembatik.

Ternyata hidup di lingkungan keraton pun tak mudah. Peraturan yang dianggap tak menguntungkan hidupnya itu membuat Isah tak tinggal diam untuk mencari kemerdekaannya sendiri. Saat remaja, ia menuruti kehendak hatinya untuk menjadi nyai perwira Belanda. Ternyata, hidup memang tak seindah yang dibayangkan.

Mengikuti jatuh bangunnya Isah sebagai Nyai jarang diceritakan. Perempuan-perempuan seperti Isah ini menghadapi hidup yang sangat sulit. Ia menghadapi pilihan-pilihan yang makin menyulitkan dirinya. Sakit hatinya pun begitu nyata ketika harus merelakan satu per satu orang yang dicintainya pergi. Dan itu jadi salah satu alasan mengapa cerita ini ditulis.

Dari novel ini aku melihat banyak hal melalui kacamata Isah. Bagaimana sebenarnya dia sangat mencintai ibunya, kecemasannya saat membangun bahtera bersama Gey, rela menjadi apa saja untuk tetap bersama anak-anaknya, atau sekecil dendam saat kehilangan Suko atau Jantje ketika merusak kertas-kertas berharganya.

Ternyata hidup tak pernah menawarkan yang indah-indahnya saja. Justru lebih banyak perih sebagaimana yang dialami Isah. Bahwa orang bisa dibuang begitu saja seperti anjing. Ini bukan sekadar fiksi, namun sejarah yang penting untuk abadikan dan dibaca banyak orang.

[Nadhira · Rating 5 out of 5]

Another one-sitting read of this year and I am glad, so glad that I chose to pick this book. Wish I can word this all with my Bahasa Ibu (I probably will try it, roughly, in my journal) but here we go.

Reading Lebih Putih Dariku opened my eyes in the gentlest yet most painful way. Through Isah's journey, I felt the weight of being a woman in a time when choices were scarce and survival meant quiet endurance. The story felt raw and deeply human. It is painful and warm, showing how love and sacrifice can exist even in the hardest circumstances.

The book also mentioned the same alleys that my Eyang once lived in! Like, it carried connection that made everything feel even more close.

Beyond its' beauty and sorrow, the book made me realize how difficult it once was for women to simply live :_( and how much courage it took for them to keep going. It left me both saddened and grateful—for Isah, for her story, and for the women before me who carried so much so that I could stand where I am today.

[Mareanne · Rating 4 out of 5]

Ontroerend verhaal van Javaanse vrouw die in 19e eeuws koloniaal Indonesië opgroeit, haar eigen weg wil gaan en eerst haar moeder, dan partner dan kinderen verliest. Had wat moeite in het verhaal te komen maar halverwege het boek liet het niet meer los.

[Ilse K. · Rating 3 out of 5]

3.5 ster!

[Catíe · Rating 4 out of 5]

Een heel mooi boek over een Javaanse vrouw in Nederlands-Indië. De (vaak onderbelichte) positie van vrouwen wordt sterk weergegeven. Het boek liet me denken over de betekenis van vrijheid, heel mooi op Bevrijdingsdag.
Ik hou heel erg van historische romans en dit boek ging over een onderwerp dat me bijzonder interesseerde, omdat ik er nog niet veel van wist. Overigens had ik ook dit boek gekregen via een boekenruil op Instagram, dus het feit dat dit het favoriete boek is van degene die het heeft gestuurd, maakt het nog leuker om te lezen!

[Laura · Rating 5 out of 5]

Dit boek heeft me meer over de koloniale geschiedenis van Indonesië en Nederland geleerd dan geschiedenislessen op school ooit gedaan hebben.
En ZO MOOI GESCHREVEN!!! Wauw wauw wauw

“De naamloze moeders van duizenden Indo-Europeanen en hun nageslacht, dat lichter gekleurd is dan zij. […] ‘maar jouw verhaal geeft ook deze vrouwen een stem.”