Theaterteksten

by Annelies Verbeke

Rail Gourmet stelt de vraag of we het geluk bereiken door steeds maar onze grenzen te verleggen of door een manier te vinden om ergens te kunnen blijven.

Almschi! The best of Alma Mahler vertelt over menselijke hoogmoed, eenzaamheid en de kolderieke kanten van de liefde. Centraal staat de figuur van Alma Mahler, vrouw van Gustav Mahler, componiste, minnares en muze.

In Daar gaan we weer reageren drie hoogopgeleide, witte West-Europeanen van bijna veertig op een opgehouden spiegel waarin ze een onfris verleden en een complex heden gereflecteerd zien.

212 pages, Paperback

Published November 1, 2019

About the author

Annelies Verbeke is a Flemish writer from Belgium. She lives in Ghent. Verbeke studied German language and Scenario writing. In 2003 she debuted at Uitgeverij De Geus with her novel Slaap! with which she won the Vlaamse debuutprijs, the Gouden Ezelsoor and the Vrouw en Kultuur Debuutprijs. The novel was on the longlists of the AKO Literatuurprijs and the Libris Literatuurprijs and was nominated for the Gerard Walschapprijs.

Annelies Verbeke in the Dutch Wikipedia

Annelies Verbeke in the Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren

Annelies Verbeke at "Schrijversgewijs"

Reviews

[Noam · Rating 4 out of 5]

Snelkookpan. Ik moest steeds aan een snelkookpan denken bij het lezen van deze toneelstukken. Het zegt vast wel iets over mijn kookkunsten en denkwereld, maar het zegt ook iets over Annelies Verbeke en de explosieve kracht van haar toneelstukken. Ze gooit alle ingrediënten erin en zet het vuur zo hoog mogelijk. Onder druk wordt alles vloeibaar. Dit is een linke soep.

Drie zeer verschillende toneelstukken. Gaan ze allemaal over de verhouding man-vrouw? Misschien gaat hier het leven over.

Over het uitgeven van toneelstukken schrijft Verbeke in de introductie:

'...Toch hoop ik dat deze stukken hun weg zullen vinden naar de meer avontuurlijke lezer, en eventueel naar nieuwe spelers. Wat mij betreft blijf ik ook in de toekomst geregeld voor theater schrijven, en geef ik over een decennium dat nieuwe werk uit.' p.10

Mijn eerste kennismaking als avontuurlijke lezer met toneelstukken van Annelies Verbeke. Dit boek is uit 2019 en ik hoop van harte dat het vervolg uiterlijk 2029 inderdaad gepubliceerd zal worden.

Rail Gourmet

Toneelstuk in 3 bedrijven: Een monoloog van een vrouw die brieven aan de mensen om haar heen fantaseert, een dialoog tussen man een vrouw die ruzie maken aan de telefoon en een toevallig gesprek tussen machinist en reiziger. De spelers en gebeurtenissen verbinden de verschillende bedrijven.

Menselijke scherpte, spitsvondige dialogen, herkenbare figuren. Dit zijn wij. Over leven en dood, liefde, begeerte, geluk, treinen en het spoor bijster zijn. Dialogen die uit de bocht vliegen en het werkt wel. Absurd!

Ik moest denken aan Caligula suivi de Le Malentendu, 2 toneelstukken van Albert Camus die ik recentelijk las. Het leven is een sisyfusarbeid volgens hem. Zelfmoord en hoop zijn pogingen om deze absurditeit te vermijden. De absurditeit van het leven is dat het leven betekent dat je de hoop moet opgeven, maar toch blijven we ernaar zoeken…

'GABRIËLLE:
Het bezoek aan de werkvloer van Robert Hessels zou misschien wel - aaaahhh - de oorzaak kunnen zijn. Een journalist van Job-at. Dat vacatureblad. Hij wilde mij interviewen over geluk op de werkvloer.
Anja. Aaaahhh!
Zijn Nederlandse accent.
Dat haar.
Hoe die vingers zich rond die pen krulden. (zucht)
Zou het kunnen dat er dan toch maar één voor ieder is en dat je die ene meteen herkent?
Ik denk dat dat kan. Nu wel.' p.17-18

'Geile tijger, til mij op. Stort mij tussen kussens en kus mij kus mij kus mij overal waar je mijn kleren hebt afgepeld. Pak mij vast op alle plaatsen tegelijk. Ha! Stempel een roze handafdruk op mijn billen en kras mij met je ongeschoren wangen. Ha! Mijn lichaam is je doek, ik pak je in. Ha!
Ik ben alleen maar huid - ha! en haar ha! en zacht
- ha! - en nat - ha!
Bij het minste hoestje vliegt er een vlinder uit mijn mond.
Ha! Ha! Ha! Ha!
Verlos mij! Haaaaaaaaaaaa!
Liefs.
G.' p.2o

'GABRIËLLE:
Robert,
Waarom zwijg jij eigenlijk als ik Guadeloupe zeg? Of Shanghai?' p.23

'MACHINIST Iedereen lijkt ervan uit te gaan dat geluk normaal is, en ongeluk een afwijking. De meeste mensen denken altijd dat ze op de top van de berg horen. Dan is halverwege de flank al een mislukking. Ik was ook zo, vroeger.
REBECCA Maar nu niet meer.
MACHINIST Ik ben erachter gekomen dat we allemaal in een put leven.
REBECCA Ja. Dat denk ik soms ook, ja. En u wordt daar blij van?
MACHINIST Sinds ik de put heb aanvaard, kijk ik steeds vaker over de rand.' p.56

Almschi! The best of Alma Mahler

Een biografisch toneelstuk over de componiste Alma Mahler met rollen voor haarzelf, haar ‘oudere ik’ en de mannen in haar leven: De componist Gustav Mahler, de architect Walter Gropius, de schrijver Franz Werfel en de schilder Oskar Kokoschka.

Alma Mahler was een talentvolle componiste die zich ontpopt heeft tot machtsbeluste societyvrouw en mannenverslindster. Ze had een duidelijke voorkeur voor succesvolle joodse mannelijke artiesten, ondanks dat ze antisemitische denkbeelden op nahield.

‘JOURNALIST…Dat kunstwerk komt me niet bekend voor. Van wie is het?
ALMA (trots) Van een van de grootste kunstenaars aller tijden. Emil Jacob Schindler. Mijn papa.’ p.145

Was ze eigenlijk steeds op zoek naar haar vader?

Annelies Verbeke heeft duidelijk onderzoek gedaan naar bronnen over het leven van Salma Mahler. Voor mij, als iemand die al het nodige over haar las, was er niet veel nieuws. Wel verfrissend is de manier waarop dit levensverhaal verteld wordt. De snelheid van Verbeke maakt het verhaal nog indrukwekkender.


Alma Mahler (Via Wikimedia Commons)

'MAHLER Almachi, ik vind dat je weer wat meer kleur hebt gekregen.
ALMA Dank je, schat. Het doet me echt goed hier. Ik voel me stukken beter. Al die melancholie, waar is die uiteindelijk goed voor? Ik ben tenslotte niet joods, hahaha.
(Gropius lacht mee, houdt dan abrupt op als hij Mahlers blik ziet en zich realiseert dat die wel joods is.)' p.75-76

‘ALMA O heerlijke man, waarom ben jij zo gek?
OSKAR Weet jij hoeveel verdriet jij mij doet? Ik maak ze allemaal kapot! Iedereen die jou bij mij weg probeert te halen.
ALMA Als jouw moeder mij niet eerst neerschiet. Gisteren liep ze urenlang voor mijn huis heen en weer, met haar hand op een verdachte manier in haar jaszak. Volgens mij had ze een pistool.
OSKAR Ik wil dat je mijn kind draagt.
ALMA Oskar. Luister je naar wat ik zeg?
OSKAR Trouw met mij.
ALMA Kijk hoe mijn huis erbij ligt als jij bent langsgekomen. Dit is niet alléén een paradijs, Oskar. Dit is ook... een kramp.' p.89

'(Oskar laat haar hun dubbelportret zien. Alma neemt het aan.)
ALMA Mooi.
OSKAR Het heet 'De Windbruid'. Het is een verlovingsschilderij.
ALMA Hoezo?
OSKAR Ik kan je nu het heuglijke nieuws wel melden dat wij in het huwelijk zullen treden. Ik heb je stiefvader om je hand gevraagd en hij heeft toegestemd.
ALMA Sympathiek van hem. Ik weet van niets.
OSKAR Wil je met me trouwen, Almschi?
ALMA Nog eens: eerst een meesterwerk. Ik kan niet trouwen met een man zonder internationale bekendheid, zo zit ik gewoon niet in elkaar.' p.92

'ALMA Boeken verbranden. Hoe barbaars.
WERFEL Jij, jij ... sympathiseert nochtans met die beulen!
ALMA Vind je me een slecht mens, is het dat? Dat slechte mens zorgt er anders wel voor dat jij zorgeloos kunt schrijven, jij lelijke, ondankbare jood!
WERFEL Je antisemitisme gaat me te ver, Alma.
ALMA Laat mij toch gewoon met rust, man!', p.134

Daar gaan we weer (White male privilege)

Aantal redactieleden van de glossy ‘Cult Weekly Nederland' overleggen n.a.v. de commotie over een recente ‘cover’ van het tijdschrift. Veel te laat sluit ook Bill, van de Amerikaanse hoofdkantoor, hierbij aan. Hij gaat aardig tekeer.

Over discriminatie, racisme, genderongelijkheid, media en mannelijke agressie. Dit soort gesprekken worden in de kantine bij jou op je werk gevoerd.

Superrealistisch en in rap tempo. De standpunten worden steeds extremer. Ze drijven uit elkaar. Op een bepaald moment is het veel van hetzelfde. Juist op het moment dat je denkt: 'OK, nu weet ik het!', slaat het verhaal van Bill in als een bom. De drie collega’s zijn aan elkaar overgeleverd. De wereld is de vijand. Dit kan niet meer goed komen.

Een toneelstuk uit 2018. De wereld is sindsdien niet mooier geworden in de tussentijd.

'TON Dat iedereen tegenwoordig zijn identiteit laat invullen door zijn pijn, dát is het probleem.' p.153

‘TON Je bent wel erg strijdlustig vanavond. That time of the month?
INGE Dat was ook een grapje, neem ik aan?' p.161

'INGE Ik probeer een andere kant van de zaak te belichten.
De boze reacties te begrijpen. Waarom ben je daar zo bang voor? Bangerd.
ΤΟΝ Irritatie is niet hetzelfde als angst.
INGE Dat is waarschijnlijk zoiets als 'vreemdgaan is niet hetzelfde als schuld'.' p.162

'TON ...Het stoort me dat je als westerse blanke man hoe langer hoe meer bij voorbaat als een soort dader wordt gezien. En daders mag je volop schofferen. Die voelen dat toch niet. Niet bepaald een positieve evolutie. Wij worden ontmenselijkt.
INGE Ze worden ontmenselijkt!
LESLEY Maar jullie zijn toch nog steeds overal de baas? Zo veel ongerustheid omdat jullie de dominantie gaandeweg moeten delen met andere groepen.
INGE En je dan wat zitten ergeren aan het opbieden van pijn.' p.166

'TON ...Ik bedoel dat als je dik bent of roodharig of wat dan ook: er is altijd wel iets wat je dwarszit. Het leven is namelijk niet eerlijk en niet gemakkelijk. Deal with it.
LESLEY Veel mensen vinden rood haar ook mooi, trouwens.
INGE Het is in ieder geval iets anders dan als tweederangsburger opgroeien in een achterstandswijk en naast direct ook structureel te worden gediscrimineerd.
LESLEY O, ik ben het zo zat om het hierover te hebben! Zal ik een knabbeltje halen? Kaasje? Olijfje? Portie gemengd?
TON Of we kunnen pizza bestellen.
INGE Ik probeer gewoon iets uit te leggen.
TON Mocht je een blanke man zijn, dan zou dat 'mansplaining' heten.' p.168

'INGE (Zeer gespannen) Moussa kan inderdaad met bestek eten.
TON Dus hét fundamentele verschil tussen mensen is of ze met hun hand eten of met bestek, volgens jou?
LESLEY Ach, nee ... Ik bedoelde gewoon dat Moussa voor zover ik kan oordelen wit dénkt.
TON en INGE (Inge gruwend/Ton lachend) Dat hij wit denkt?!
LESLEY Ach, donder op, ik wou het er helemaal niet over hebben!' p.180

'LESLEY Ik heb echt zo'n vreselijke dorst vanavond.
INGE Ik ook. Witte wijn?
LESLEY Ja.
INGE Ton?
TON De minderheid past zich aan.
INGE Wat wil je drinken?
ΤΟΝ (...) Ik drink wel met jullie mee. Als ik mag?
INGE Jaja, ik dacht alleen...'Witte wijn is voor vrouwen en homo's', zeg jij vaak.
TON Dat heb ik nooit gezegd.
LESLEY Jawel, dat zeg jij elke keer!'
p.192

[Nathalie · Rating 4 out of 5]

Als we niet naar theater kunnen, kan het theater ook naar mij komen. Nou het klopt niet echt dat ik regelmatig naar theater ga, maar het is tenslotte toch iets anders om af en toe ook theater te lezen in mijn avontuurlijke lees-zoektocht. In dit boek bundelt Annelies Verbeke drie langere theaterstukken die ze geschreven heeft voor de toneelgroepen SkaGeN en Wunderbaum.

In het eerste theaterstuk Rail Gourmet voor Wunderbaum maken we kennis met Gabriëlle, een studente die voor het gelijknamige cateringbedrijf werkt in de kelder van het station Brussel-Zuid en dat maaltijden voor de Eurostar en de Thalys verpakt. Ze schrijft brieven naar enkele collega's die je te lezen/horen krijgt waarvan je niet weet of ze ze wel opstuurt en wat er wel van waar is. Ze adresseert ook een brief aan Robert, een journalist van Jobat die haar ooit geïnterviewd heeft en die ze sindsdien adoreert. Dit eerste stuk is erg associatief. De brieven komen van een vrouw, Gabriëlle dus, die vooral alleen is en nood heeft aan contact en verruiming van haar bubbel. Het stuk is wat te associatief en moeilijk te begrijpen zonder de enscenering op het podium waar veel naar verwezen wordt.

Van het tweede stuk Almschi! The Best of Alma Mahler - Werfel (voor SkaGeN en het Octopus Kamerkoor) werd de langere versie van Verbeke opgenomen waarvan SkaGeN de helft geschrapt had vanwege de grote rol van de muziek. De impact op het koor had Verbeke daarin een beetje onderschat. Deze tekst is misschien wel het vlotst en het boeiendst om zo als kort verhaal te lezen, en is een 'biopic' van deze weduwe van de componist Gustav Mahler en zelf componiste, die ook nog getrouwd is geweest met de architect Walter Gropius en schrijver Franz Werfel. Daarnaast had ze nog meerdere affaires binnen de culturele elite van die tijd. Een van hen, de schilder, Oskar Kokoschka, was waarschijnlijk de bekendste onder hen. Alma Mahler wordt erin getoond als een erg wellustige passievolle maar ook gekmakende vrouw die eveneens twee kinderen verliest van de drie die ze gekregen heeft. In dit toneelstuk wordt op het podium ook veel gesprongen tussen een geprojecteerd beeld van de oude Alma Mahler en de jongere Alma Mahler waarvan de eerste soms de gedachten van die tweede verwoordt, maar die soms ook in dialoog gaan met elkaar.

Het laatste opgenomen stuk Daar gaan we weer (White male privilege) waarmee Wunderbaum vorig jaar in 2019 (net als met Rail Gourmet in 2010) werd geselecteerd voor Het Theaterfestival, doet me eraan twijfelen of dit één lang jammerstuk dan wel een goede tekst is over racisme, seksisme en klassediscriminatie dat evenwel uitmondt in een soort dom onbedoeld racisme. Hierover debatteren of maken drie witte hoog opgeleidde redacteurs van een hip cultuurblad met luide stem ruzie omdat hun tijdschrift in opspraak kwam door een cover met een blote zwarte vrouw met een stereotype mond en een grote kont. Of volgens hen: ‘Een zogenaamd racistische cover die juist multicultureel was bedoeld!’

De thema's die erin worden aangehaald, racisme, hoofddoeken, quota, de invloed van de kolonialisering, witte schuld, klasseverschillen, enz. zijn relevant en interessant, maar of mij een spontaan natuurlijk gesprek van enkele uren over deze thema's mij zo kan bekoren en niet eerder zou vermoeien, is een andere zaak. Vermoeidheid en overgevoeligheid spelen er zeker ook een rol in.

Gelukkig zitten er ook grappige uitspraken in verweven, vooral dan van Lesley, het personage waarvoor ik nog het meest sympathie koesterde hoewel zij net de tekenares is die de gecontesteerde en volgens de beschrijving toch wel heel stereotiepe tekening heeft gemaakt. De twee andere veertigers zijn me net wat te clichématig en te saai eigenlijk. De drie vinden elkaar wel terug in hun afkeer tegen de "paternalistische en zich moreel superieur voelende Amerikaanse baas Bill", op wiens telefoontje aan het einde van het stuk ze angstig wachten, en die afkeer wordt ook heel hilarisch gebracht. Zo wordt de spanning ook opgevoerd naar het besluit dat voor hen wordt genomen en zij uiteindelijk moeten uitvoeren. Dit is ook het stuk waarin de minste regieaanwijzingen voorkomen en waar het meest in de tekst zelf vervat is. Toch ook heel sterk en spits geschreven uiteindelijk.

Het beste stuk vond ik zeker dat over Alma Mahler, Almschi. Want zo heb ik een blik kunnen werpen op een kunstenaarsbubbel uit een andere tijd die nog het meest tot de verbeelding sprak.

[Ciska Imschoot · Rating 5 out of 5]

Dit boek was fantastisch. Ik heb in stijgende lijn genoten van de drie theaterteksten. De Alma Mahler in de tweede tekst is een enorm realistische vrouw van vlees en bloed. En de 'trailoog' in het derde stuk ('Daar gaan we weer') is een ongelooflijk correct beeld van de discussie-loops die vandaag steeds gevoerd worden (en van hoe weinig er naar elkaar geluisterd wordt).
Inspirerend, meeslepend. Super.
Het soort tekst wordt door velen misschien als ontoegankelijk beschouwd, maar dat vond ik helemaal niet. Hopelijk kan Annelies Verbeke met dit boek een lans breken voor theaterteksten zoals ze vroeger al deed voor het kortverhaal.

[Anneke · Rating 3 out of 5]

Nogal wisselend. Vijf sterren voor de laatste tekst: "Daar gaan we weer." Bijna eng, zo realistisch als deze dialoog zich ontpopt. En daarom fantastisch.