Ο Επίκουρος στον 21ο αιώνα
Τα τελευταία χρόνια έχει παρατηρηθεί μια νέα τάση στην προσέγγιση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Στόχος της είναι να απαλλαγεί από την ακαδημαϊκή και εξ αποστάσεως ανάγνωσή της, η οποία είτε την αποτιμούσε θετικά είτε αρνητικά, δεν έπαυε να την εξετάζει στα πλαίσια της εποχής της, δηλαδή της «αρχαιότητας». Αντίθετα, η σύγχρονη τάση φέρνει την ελληνική φιλοσοφία στην εποχή μας και την αντιμετωπίζει ως ολοζώντανη δύναμη ικανή να επηρεάσει τη ζωή μας προς το καλύτερο. Αυτή η προσέγγιση κερδίζει διαρκώς έδαφος με αποτέλεσμα την έκδοση πολυάριθμων "εκλαϊκευμένων" φιλοσοφικών εγχειριδίων. Τα περισσότερα αφορούν τη Στωική φιλοσοφία. Για την Επικούρεια φιλοσοφία έχουν γραφεί σχετικά λίγα. Επομένως το βιβλίο της Γουίλσον έρχεται να καλύψει ένα κενό σε μια προσπάθεια να αναδείξει την επικαιρότητά της. Η Γουίλσον αναπτύσσει τις απόψεις της με σαφήνεια και διαύγεια, με αποτέλεσμα να διατηρεί την επιστημονική εγκυρότητα χωρίς τις μακροσκελείς αναφορές και τις κουραστικές υποσημειώσεις των αυστηρά ακαδημαϊκών έργων. Χάρη στην απλότητα και την αμεσότητα του ύφους του, το βιβλίο διαβάζεται ευχάριστα. Όμως ο αναγνώστης δεν πρέπει να παρασυρθεί και να το προσπεράσει σαν "εύκολο". Δεν είναι. Κάθε κεφάλαιο είναι τροφή για σκέψη και γι αυτό αξίζει να ξαναδιαβαστεί προσεκτικά, να υπογραμμιστούν τα βασικά σημεία του και να κρατηθούν σημειώσεις. Το αποτέλεσμα θα τον αποζημιώσει, είτε συμφωνεί είτε διαφωνεί με τις θέσεις της συγγραφέως. Και οπωσδήποτε, τελειώνοντας το βιβλίο, θα έχει μια ολοκληρωμένη αντίληψη της επικούρειας φιλοσοφίας.
Μια κοσμοθεωρία υλιστική
Η επικούρεια φιλοσοφία είναι απόλυτα υλιστική στη βάση της. Ο κόσμος μας αποτελείται από άτομα, τα οποία είναι άφθαρτα και αναλλοίωτα. Τα πάντα προκύπτουν με κατάλληλους συνδυασμούς και αλληλεπιδράσεις αυτών των ατόμων. Ακόμη και η ψυχή. Η ψυχή για τους Επικούρειους δεν είναι κάτι άυλο και ξένο προς το σώμα μας, ούτε ζει φυλακισμένη μέσα σ’ αυτό, αλλά αποτελεί μέρος του και έχει απόλυτα υλική υπόσταση. Όπως ακριβώς και το σώμα, η ψυχή πεθαίνει μαζί του και χάνεται ολοκληρωτικά. Ώστε έχουμε εδώ μια κοσμοθεωρία η οποία βρίσκεται στον αντίποδα της πλατωνικής -και όχι μόνο. Οι Επικούρειοι απορρίπτουν εξίσου τη θεωρία των Ιδεών, όσο και την τελεολογική αντίληψη του Αριστοτέλη περί θεϊκού σχεδιασμού του κόσμου. Μάλιστα η επικούρεια θεωρία για τους θεούς ήταν ένας εύσχημος τρόπος να τους απαξιώσει. Τυπικά ο Επίκουρος αποδέχεται την ύπαρξη των θεών, όμως τους τοποθετεί σε ένα διαφορετικό σύμπαν, όπου ζουν ανεξάρτητα από τον δικό μας κόσμο και δεν ενδιαφέρονται ούτε ασχολούνται με τις γήινες υποθέσεις. Επομένως ο άνθρωπος και μόνον αυτός ορίζει τη μοίρα του και τη ζωή του. Όπως επισημαίνει η Γουίλσον, η παραπάνω κοσμοθεωρία είναι απόλυτα εναρμονισμένη με τις σύγχρονες επιστημονικές αντιλήψεις. Εξ άλλου οι αντιλήψεις των Επικούρειων για την εξέλιξη και την επιλογή των ειδών προσεγγίζουν σε εκπληκτικό βαθμό τις αντιλήψεις της σύγχρονης Βιολογίας. Ακόμη και αν πολλές από τις επιστημονικές τους θεωρίες, κυρίως στον τομέα της φυσικής, θεωρούνται σήμερα εσφαλμένες και ξεπερασμένες, η επικούρεια ατομική φυσική παραμένει ο πρόγονος της σύγχρονης φυσικής. Όμως, ανεξάρτητα από τις επιμέρους διαψεύσεις και επιβεβαιώσεις της, η σπουδαιότητα της επικούρειας φιλοσοφίας έγκειται στο ότι δεν αναγνωρίζει θέσφατα: αντίθετα, είναι από τη φύση της δεκτική και ανοιχτή σε κάθε καινοφανή θεωρία εφόσον αυτή στηρίζεται σε επιστημονικές αποδείξεις και όχι σε μεταφυσικά επιχειρήματα.
Αριστερή οπτική
Η θεωρία του «Ευγενούς Αγρίου» έχει σίγουρα επικούρειες καταβολές. Σύμφωνα με τον Λουκρήτιο υπήρξε, στο μακρινό παρελθόν, μια χρυσή εποχή για την ανθρωπότητα. Στο περίφημο έργο του “De Rerum Natura” ισχυρίζεται ότι η εξελικτική πορεία του ανθρώπου δεν έχει να παρουσιάσει μόνον επιτεύγματα αλλά και οπισθοδρομήσεις. Αρχικά οι άνθρωποι ζούσαν σε σπηλιές, κυνηγημένοι από τα θηρία και τα στοιχεία της φύσης. Αργότερα αιχμαλώτισαν τη φωτιά και δημιούργησαν τις πρώτες κοινότητες. Σ’ αυτές δεν υπήρχαν καταπιεστικοί νόμοι ούτε απαγορεύσεις. Και παρά τα μεγάλα προβλήματά τους, οι άνθρωποι της εποχής του λίθου, απολάμβαναν τη ζωή σε καθεστώς ευδαιονίας και σχετικής ισότητας: «ό,τι τους πρόσφερε ο ήλιος και η βροχή, κι όσα έβγαζε η γη από μόνη της ήσανε γι αυτούς δώρα που τα φχαριστιόταν η ψυχή τους» (V938). Η κατάσταση αυτή άλλαξε όταν μπήκαν στη ζωή του ανθρώπου τα μέταλλα και η μεταλλουργία. Ο χαλκός και ο σίδηρος έφεραν επανάσταση στη γεωργία και πολλαπλασίασαν την παραγωγή, αλλά συνάμα κατέστησαν πιο αποτελεσματικά τα όπλα με τα οποία οι άνθρωποι άρχισαν να σφάζονται μαζικά. Κυρίως όμως η ανακάλυψη του χρυσού οδήγησε στον εκχρηματισμό της οικονομίας και επέτεινε τις οικονομικές ανισότητες. Το κοινωνικό χάσμα έγινε εντονότερο στις πόλεις, όπου δημιουργήθηκε μια παρασιτική τάξη μορφωμένων πλουσίων καταπιεστών, οι οποίοι επέβαλαν δυσβάσταχτους φόρους στους φτωχούς και ζούσαν από το μόχθο τους. Επομένως, σύμφωνα με τους Επικούρειους «οι σύγχρονες κυβερνήσεις προέκυψαν σταδιακά από τα κλεπτοκρατικά καθεστώτα που άρπαξαν περιουσίες, εκτόπισαν γηγενείς κατακτημένων περιοχών, απαίτησαν εισφορές και μοίρασαν τίτλους, εισοδήματα και επιρροή στους ευνοούμενούς τους» (σ.194). Πρόκειται ξεκάθαρα για μια ερμηνεία της ιστορίας με αριστερή οπτική.
Όμως η κοινωνική αδικία προκαλεί αντιδράσεις και οι αντιδράσεις εξελίσσονται σε συγκρούσεις, οι οποίες είναι συνήθως αιματηρές. Για ένα μεγάλο διάστημα επικράτησαν ταραχές, χάος και αιματοκύλισμα, ώσπου κάποια στιγμή έγινε κατανοητό ότι ο μόνος τρόπος για να δοθεί ένα τέλος στην κοινωνική αναταραχή και την άσκοπη αιματοχυσία, ήταν να θεσπιστούν νόμοι και κανόνες. Ώστε οι Νόμοι προέκυψαν ως ένας συμβιβασμός μεταξύ των ανθρώπων, προκειμένου να μπορούν να συμβιώνουν στις (εξελιγμένες) κοινωνίες τους. Όπως επισημαίνει ο Επίκουρος: «Δικαιοσύνη αυτή καθαυτή δεν υπήρξε ποτέ. Συνθήκη ήταν πάντα που κατά τόπους γεννιόταν μέσα από τις αμοιβαίες συναναστροφές των ανθρώπων και απέβλεπε στο να μη βλάπτουν και να μη βλάπτονται μεταξύ τους» (Κύριαι Δόξαι 31,33,5). Η φράση έρχεται σαν χαστούκι στο πρόσωπο του Πλάτωνα. Η Ιδέα της αυθύπαρκτης Δικαιοσύνης συντρίβεται μέσα σε μια πρόταση! Με τον ίδιο τρόπο απαξιώνεται και ο Αριστοτέλης και η θεωρία του περί «φυσικού δικαίου»: μια «σύμβαση συμφέροντος» είναι κι αυτό, και τίποτε άλλο.
Ώστε οι νόμοι είναι απλοί κανόνες που εξυπηρετούν την ομαλή μας συμβίωση. Οι κανόνες αυτοί δεν είναι πάντα σωστοί και γι αυτό θα πρέπει να αλλάζουν σύμφωνα με τις ανάγκες της κοινωνίας. Η πολιτική εξουσία είναι επίσης προϊόν συμβιβασμού και σκοπός της είναι η διασφάλιση της αρμονικής ζωής των πολιτών. Γενικά οι επικούρειοι αποστρέφονται την εξουσία και τους πολιτικούς ηγέτες, επειδή αντιτίθενται προς τα συμφέροντα του λαού: «Το να θυμόμαστε από πού προήλθαν οι κυβερνήσεις», επισημαίνει η Κάθριν Γουίλσον, «είναι σημαντικό προκειμένου να καταλάβουμε πού βρίσκονται τώρα και πού θα μπορούσαν να κατευθυνθούν. Η εξουσία, το χρήμα και η ευνοιοκρατία, το τρίο των δυνάμεων κατά τον Λουκρήτιο που μπορούν να στραφούν κατά της ανθρωπότητας, συνεχίζουν να δρουν και να λειτουργούν οπουδήποτε βρίσκουν τη δυνατότητα, προς το συμφέρον των εγωιστικών και ανήθικων ομάδων και ατόμων. Σήμερα αυτές οι ομάδες δρουν σε βάρος των λαϊκών συμφερόντων, μπλοκάροντας ή αποθαρρύνοντας επενδύσεις σε δημόσια αγαθά όπως η καθολική ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, οι δημόσιες μεταφορές η παιδεία και πρόσβαση στον πολιτισμό και στην αμόλυντη φύση»(σ.195).
Εμπειρικισμός
Οι Επικούρειοι είναι εμπειριστές. Σύμφωνα με την επικούρεια αντίληψη, ένα μέτρο θεωρείται ορθό, εφόσον το όφελος που προκύπτει από την εφαρμογή του είναι μεγαλύτερο από τη ζημία. Με αυτό το απλό κριτήριο επιλύονται πολλά, εκ πρώτης όψεως «αδιέξοδα» ζητήματα, όπως π.χ. η σύγχρονη διαμάχη μεταξύ δαρβινιστών και «Δημιουργιστών». Οι τελευταίοι αμφισβητούν τη θεωρία της εξέλιξης και ισχυρίζονται ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε από μια Ανώτερη Δύναμη. Ζητούν μάλιστα να προστεθεί στο μάθημα της βιολογίας και η διδασκαλία της θεωρίας του «ευφυούς σχεδιασμού». Η επικούρεια απάντηση είναι ότι με την προσθήκη μιας τέτοιας θεωρίας σε ένα επιστημονικό μάθημα διατρέχουμε τον κίνδυνο να οδηγηθούμε στην θρησκοληψία και τον σκοταδισμό, ενώ στην αντίθετη περίπτωση δεν διατρέχουμε κανένα διανοητικό και ηθικό ρίσκο. (σ.191)
Υπάρχουν εξ άλλου περιπτώσεις όπου οι ζημίες από την εφαρμογή ενός μέτρου είναι υπαρκτές και μεγάλες. Αν όμως τα οφέλη είναι πολύ μεγαλύτερα και αφορούν την συντριπτική πλειοψηφία, τότε το μέτρο πρέπει να θεωρηθεί αναγκαίο. Για παράδειγμα, το όφελος από την κυκλοφορία των αυτοκινήτων στους δρόμους είναι πολύ μεγαλύτερο από τα προβλήματα που δημιουργεί. Βέβαια, μια μικρή μειοψηφία ανθρώπων βλάπτεται σοβαρά από τα αυτοκινητιστικά ατυχήματα. Πρόκειται όμως για αναγκαίο κακό αφού η συντριπτική πλειοψηφία ωφελείται σημαντικά από την κυκλοφορία των αυτοκινήτων. Αντίστοιχα, η υψηλή φορολόγηση των πλουσίων είναι προφανώς βλαπτική γι αυτούς, εφόσον τους στερεί ένα μέρος από τα κεκτημένα τους. Ωστόσο είναι ορθή για δύο λόγους: πρώτον διότι δεν τους στερεί τα αναγκαία, αλλά ένα σχετικά μικρό μέρος από τα κεκτημένα τους. Και δεύτερον επειδή μέσω της φορολόγησης τα χαμηλότερα στρώματα θα βοηθηθούν ουσιαστικά. «Ο πολιτικοποιημένος επικούρειος δεν βλέπει όφελος στην οικονομική ανάπτυξη καθαυτή ούτε στην παραγωγικότητα ως αυτοσκοπό. Γι αυτόν οι μόνες καλές πολιτικές είναι εκείνες που μπορούν να ανακουφίσουν από την πείνα, την αρρώστια, το άγχος, το φόβο, την ανησυχία και την ταλαιπωρία. Για κάθε πρόταση που τίθεται στο κοινό και τους εκπροσώπους του σ μια δημοκρατία … θα πρέπει να αναρωτηθούμε: βοηθάει αυτή η πρόταση; Θα απαλύνει τα πιο βασικά κακά όπως η έλλειψη πρόσβασης σε καλό φαγητό, καθαρό νερό και αέρα, καλή μόρφωση; ή είναι πιθανό να οδηγήσει σε περισσότερες αρρώστιες και απώλειες ζωής; Στοχεύει να γίνουν οι πλούσιοι πλουσιότεροι;»(σ.202). Είναι επομένως φανερό ότι η επικούρεια φιλοσοφία φέρει αριστερό πρόσημο. Και φυσικά δεν είναι τυχαίο το ότι επηρέασε καθοριστικά τις μεγάλες πνευματικές μορφές της νεότερης ιστορίας, από τον Τζέρεμυ Μπένθαμ και τον Τόμας Τζέφφερσον, μέχρι τον Ζαν Ζακ Ρουσσώ και τον Καρλ Μαρξ. Όλοι τους αντιτέθηκαν με πάθος στις πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες της εποχής τους.
Ηθική
Η Επικούρεια βιοθεωρία καθορίζεται από τις παραπάνω αρχές και αξίες. Οι Επικούρειοι είναι καχύποπτοι προς κάθε μορφή εξουσίας και αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη τους κοινωνικούς περιορισμούς και τις υποχρεώσεις. Έχοντας απορριψει την αφηρημένη έννοια “Δικαιοσύνης” θεωρούν ότι οι νόμοι πρέπει να αλλάζουν όταν ευνοούν την πλουτοκρατία. Ο πόλεμος είναι ένα από τα χειρότερα κακά και προφανώς η φιλοπατρία δεν είναι αρετή: «όταν θάρρος σημαίνει την πρόκληση φόβου, πόνου και θανάτου σε άλλους ανθρώπους ή το να υποστείς ο ίδιος πόνο ή να σκοτωθείς, αυτό δεν είναι αξιοθαύμαστη αρετή για τον επικούρειο. Δεν βλέπει καμιά ηθική καλοσύνη στο να θυσιάσω την ασφάλειά μου και πιθανά την υγεία και τη ζωή μου για τα οικονομικά και γεωπολιτικά συμφέροντα άλλων. Ο πατριωτισμός δεν υπάρχει στη φύση και η τυφλή αφοσίωση σε μια συγκεκριμένη χώρα χρειάζεται να αμφισβητείται…»(σ.102)
Μετά θάνατον ζωή δεν υπάρχει. Όλα αρχίζουν και τελειώνουν σε αυτή τη ζωή. Οι Επικούρειοι χλευάζουν την “άφθαρτη” πλατωνική ψυχή που υποτίθεται ότι ζει φυλακισμένη μέσα στο σώμα και γυρεύει να απελευθερωθεί από αυτό. Όμως ο θάνατος, λένε, δεν πρέπει να μας τρομάζει: οφείλουμε να τον αποδεχτούμε με θάρρος και χωρίς να κλείνουμε τα μάτια σ’ αυτόν: οι γέροι, ας το πάρουν απόφαση, θα δίνουν πάντα τόπο στους νέους.
Οι Επικούρειοι αντιτίθενται και στην σωκρατική αναζήτηση της γνώσης για τη γνώση. Απορρίπτουν ακόμα και την ίδια τη γνώση αν η απόκτησή της δεν κάνει τη ζωή μας καλύτερη και ευκολότερη. Έτσι εξηγείται η απέχθειά τους προς τα μαθηματικά. Η Γουίλσον επικαλείται την ανακάλυψη της πυρηνικής ενέργειας και τις καταστροφικές συνέπειές της προκειμένου να θέσει το επικούρειο ερώτημα: πόσο βέβαιοι είμαστε ότι τα οφέλη της πυρηνικής ενέργειας αντισταθμίζουν τις αρνητικές της επιπτώσεις στη ζωή μας ;
Αυτο που αξίζει να κάνουμε λοιπόν, είναι να ζούμε τη ζωή μας απλά και ήρεμα, αποβάλλοντας τις ψυχοφθόρες εντάσεις, και τις αιτίες που τις δημιουργούν: τέτοιες είναι η φιλοδοξία, η πλεονεξία, ο φόβος και τα πάθη. Γιατί, το βασικό συστατικό μιας καλής ζωής δεν είναι τόσο η επιδίωξη της ηδονής, όσο η αποφυγή του πόνου. Οφείλουμε λοιπόν, στο μέτρο του δυνατού, να απαλλαγούμε από καταστάσεις που μας προκαλούν πόνο με ριζικές λύσεις.
Τα αδύναμα σημεία
1.Ο έρωτας. Σύμφωνα με τους επικούρειους οφείλουμε να είμαστε επιφυλακτικοί σε κάθε κατάσταση η οποία μπορεί να ταράξει την ψυχή μας. Μια τέτοια είναι φυσικά και ο έρωτας. Φαίνεται παράδοξο, μια φιλοσοφία η οποία υμνεί τη χαρά της ζωής, να αντιμετωπίζει τον έρωτα με καχυποψία. Προφανώς αυτό είναι ένα από τα αδύνατα σημεία του επικουρισμού και πολλοί μελετητές το προσπερνούσαν κάπως βιαστικά. Η Γουίλσον επιχειρεί με θάρρος να φωτίσει το ζήτημα στο κεφάλαιο με τίτλο «Πρόσεχε τον Έρωτα!», όπου επισημαίνει τους κινδύνους που εγκυμονεί το αλόγιστο ερωτικό πάθος: ψυχοφθόρα συναισθήματα όπως το άγχος και η ζήλεια, αθέλητη εγκυμοσύνη για τις γυναίκες, ασθένειες, απογοήτευση από την λάθος επιλογή συντρόφου, κ.λπ. Ενδιαφέρουσα είναι η αναφορά της στον Λουκρήτιο, ο οποίος αν και κορυφαίος Επικούρειος αυτοκτόνησε εξ αιτίας ερωτικού πάθους: «μη γίνεις σαν τον Λουκρήτιο!», μας προτρέπει η Γουίλσον. Όμως, παρά την προσεκτική της διατύπωση, τα επιχειρήματά της θυμίζουν συμβουλές ενός υπερπροστατευτικού γονέα προς το παιδί του. Πόσο ειρωνικό στ’ αλήθεια: ο «προοδευτικός» Επίκουρος μας προτρέπει να καταπνίγουμε την ερωτική ορμή, ενώ ο «αντιδραστικός» Πλάτων την θεωρεί προϋπόθεση για έκφραση και δημιουργία, για την μέθεξη με την Ομορφιά! Εδώ σίγουρα ο Πλάτων παίρνει την εκδίκησή του.
2.Ζωή χωρίς νόημα;. Οι Επικούρειοι, ακολουθώντας τον τρόπο ζωής του αρχηγού τους, ζούσαν σε κοινόβια, τους Κήπους. Εκεί, μακριά από την πολιτική και τα προβλήματα της καθημερινότητας ζούσαν ισότιμα ανάμεσα σε φίλους και μοιράζονταν μετριοπαθείς απολαύσεις. Πρόκειται λοιπόν για ένα ουτοπικό κίνημα, κάτι σαν το κίνημα των Χίπις -και μάλιστα χωρίς έμφαση στο σεξ; Η Γουίλσον προτιμά το παράδειγμα ενός παρόμοιου κινήματος, του «turn on, tune in, drop out» το οποίο «παρότρυνε τους οπαδούς του να αγνοούν το συμβατικό κόσμο και να απολαμβάνουν τις μακάριες καταστάσεις που προκαλούν τα ναρκωτικά επικεντρωμένοι στις προσωπικές τους αντιλήψεις και σκέψεις»(σ.231). Όμως η ιστορία έχει δείξει ότι τέτοιου τύπου κινήματα κατέρρευσαν πολύ γρήγορα και οπωσδήποτε δεν συνιστούν τρόπο ζωής στην εποχή μας. Δυστυχώς οι απαντήσεις της Γουίλσον είναι και εδώ ανεπαρκείς. Αντίθετα αναγνωρίζει ότι σύμφωνα με τον Επίκουρο «δεν χρειάζεται να σκοτιζόμαστε διόλου για το νόημα της ζωής. Και αυτός και ο Λουκρήτιος μας λένε να πάψουμε να πασχίζουμε και αντίθετα να βρούμε ικανοποίηση μέσω του εαυτού μας και όσων ήδη εχουμε»(σ.232). Κανένα νόημα λοιπόν. Απλά να περνά η ζωή ήρεμα, χωρίς προβλήματα. Φυσικά η Γουίλσον προσπαθεί να μας πείσει ότι ένας επικούρειος προτιμά την ικανοποίηση που αντλεί από την χαρά της (αφιλοκερδούς) προσφοράς έναντι εκείνης των εφήμερων απολαύσεων. Αλλά το γεγονός παραμένει: από την Επικούρεια φιλοσοφία απουσιάζει η ηθική επιταγή. Εντελώς.
3.Στη σκιά των Στωικών. Το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου έχει τίτλο: «μήπως να γίνω στωικός αντί για επικούρειος;» Αφού εκθέσει σύντομα το Στωικό σύστημα, η Γουίλσον το συγκρίνει με το Επικούρειο. Η αγωνία της συγγραφέως σε σχέση με την μεγάλη δημοτικότητα της Στωικής φιλοσοφίας στις μέρες μας είναι εμφανέστατη.