ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์: วิวัฒนาการรัฐไทย

Routledge Studies in the Modern History of Asia

by กุลลดา เกษบุญชู มี้ด, Kullada Kesboonchoo Mead, อาทิตย์ เจียมรัตตัญญู (Translator)

งานชิ้นนี้ศึกษาประวัติศาสตร์การเปลี่ยนผ่านของรัฐไทยในสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์ช่วงศตวรรษที่ 19 ถึงต้นศตวรรษที่ 20

อะไรคือแรงผลักดันเบื้องหลังการเกิดรัฐสมบูรณาญาสิทธิราชย์ของไทย และเหตุใดมันจึงเสื่อมลงในเวลาเพียงชั่วศตวรรษ คือคำถามสำคัญของหนังสือเล่มนี้

ผู้เขียนอาศัยทฤษฎีของโบรเดล (Fernand Braudel) วอลเลอร์สไตน์ (Immanuel Wallerstein) และคนอื่น ๆ ซึ่งโยงบทบาทของระบบทุนนิยมโลกกับการสร้างรัฐสมัยใหม่ และพัฒนาการของรัฐในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มาใช้วิเคราะห์การเปลี่ยนรูปแบบรัฐไทยจากรัฐศักดินามาเป็นรัฐบูรณาญาสิทธิราชย์ และได้ให้คำอธิบายที่แตกต่างไปจากงานศึกษาอื่น

หนังสือเล่มนี้ยังพยายามแสดงให้เห็นว่าในกระบวนการสร้างรัฐสมบูรณาญาสิทธิราชย์ของไทยนั้นได้มีการหว่านเพาะเมล็ดพันธุ์ที่จะทำลายระบอบในตัวมันเองลง โดยเฉพาะการสร้างระบบราชการสมัยใหม่อันเป็นกลไกที่ทรงประสิทธิภาพในการทำงานของระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ หากแต่กลับกลายเป็นกลไกที่กลืนกินตัวเอง
สิ่งนี้สะท้อนจากความไม่พอใจภายในระบบราชการที่ก่อตัวและปะทุขึ้นจนนำมาสู่เหตุการณ์กบฏ ร.ศ. 130

นอกจากนี้ยังชี้ให้เห็นถึงรูปแบบของสมบูรณาญาสิทธิราชย์ในสังคมสมัยใหม่ที่วิวัฒน์ไปอย่างเป็นพลวัต

(บางส่วนจากคำนำสำนักพิมพ์)

Genres: History, Nonfiction, Politics

445 pages, Hardcover

First published September 27, 2004

Reviews

[Pae Ponsiri · Rating 5 out of 5]

The Rise and Decline of Thai Absolutism โดย กุลลดา เกษบุญชู มี้ด อดีตรองศาสตราจารย์ประจำภาควิชาความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย 

เนื้อหาภายในเล่มพูดประวัติศาสตร์เศรฐกิจการเมืองไทยและเชื่อมโยงกับเศรษฐกิจการเมืองโลกเป็นระยะว่ามีผลต่อการเกิดขึ้นและการเสื่อมของรัฐสมบูรณาญาสิทธิราชย์ไทยอย่างไร
โดยเล่าตั้งแต่สมัยอยุธยามาจนถึงและเน้นหนักในช่วงสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวถึงช่วงพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
แม้งานชิ้นนี้จะศึกษาถึงช่วงขบถ ร.ศ.130 แต่ก็อาจช่วยให้เข้าใจการปฏิวัติ 2475 และเหตุการณ์อื่นๆที่เกิดขึ้นต่อจากนี้มากขึ้น

- หนังสือเล่มนี้ต้องการแย้งแนวคิดที่เชื่อว่า สงครามสร้างรัฐ มาเป็นมองว่าโอกาสและแรงพลังดันทางเศรษฐกิจเป็นสิ่งที่สร้างรัฐ
- อ่านแล้วทำให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างสยามกับต่างประเทศ ตั้งแต่ความสัมพันธ์สยาม-จีนมาจนถึงความสัมพันธ์สยาม-ยุโรป(ซึ่งนำโดยอังกฤษ)
- เห็นความขัดแย้งและความร่วมมือของกลุ่มขุนนางต่างๆกันเองกับกลุ่มกษัตริย์ ทั้งกลุ่มสยามเก่า กลุ่มสยามอนุรักษ์นิยม และสยามหนุ่ม
- การสร้างระบบราชการผ่านการศึกษา
- ความขัดแย้งภายในกลุ่มราชการกับกษัตริย์ ที่น่าสนใจเช่น กรณีกรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ขัดแย้งกับรัชกาลที่ 5 เกี่ยวกับเรื่องการตัดสินคดีความ หรือทั้งจากกรณีร.อ.โสมถูกเฆี่ยนเพราะมีเรื่องกับมหาดเล็กของรัชกาลที่ 6 (ขณะนั้นยังทรงเป็นมกุฎราชกุมาร)
- ทำให้เห็นสาเหตุและการเกิดขึ้นของขบถ ร.ศ.130 ที่เป็นการท้าทายสมบูรณาญาสิทธิราชย์ครั้งแรกๆ

การอ่านงานชิ้นนี้ทำให้นึกถึงนวนิยายเรื่อง แฟรงแกนสไตน์ ทำให้นึกถึงเหตุการณ์ลูกฆ่าพ่อ ที่ระบบราชการสมัยใหม่ล้มระบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ที่เป็นผู้สร้างมันมา
นอกจากนี้หากดูในรายการอ้างอิงจะพบมีเอกสารอ้างอิงเยอะมากๆ โดยเฉพาะเอกสารชั้นต้น สะท้อนถึงความตั้งใจและความหนักแน่นทางวิชาการสำหรับผลงานชิ้นนี้

ฉบับแปลไทยล่าสุด นอกจากจะแก้ไขและขยายความเพิ่มเติมบางประการแล้ว ยังมีภาคผนวกเอกสารชั้นต้นที่สำคัญ ทั้งยังมีคำนำนำสำนักพิมพ์และคำนำของผู้เขียน เป็นคำนำที่ชวนให้ขบคิดถึงเหตุการณ์ปัจจุบันที่อาจกำลังมีการฟื้นตัวของกระแสอนุรักษ์นิยม ศักดินา และการกลับกลายมาเป็นพันธมิตรกันของราชการกับสถาบันเจ้า

ผมได้มีโอกาสอ่านบางส่วนของงานชิ้นนี้ใหม่อีกครั้ง
ผมพบว่าหนังสือเล่มนี้แสดงให้เห็นถึงความเป็นการเมือง/การเล่นเกมการเมืองแย่งชิงอำนาจของตัวแสดงต่างๆได้อย่างน่าสนใจมาก

[Sunshineboder · Rating 5 out of 5]

ในฐานะที่ผมมีเเนวคิดเป็นเสรีนิยม เล่มนี้สำหรับเราเหมือนเป็นการเผยประวัตืศาสตร์ในการก่อรูปสยามจากการปกครองเเบบรัฐศักดินาบรรณาการในสมัยตั้งเเต่ ร1-4มาจนสู่สมัย ร5 ที่มีการเปลี่ยนเเปลงไปสู่รัฐสมบูรณาสิทธิราชย์เเบบเต็มรูปแบบ เเละเเสดงความอ่อนเเอของระบอบสมบูรณาญาสิทธิ ในสมัย ร6ที่ก่อให้เกตุเหตุการณ์กบฎ รศ130 ว่าปัจจัยอะไรที่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนเเปลงเหลานี้ไม่ว่าจะเป็นการเข้ามามีอิทธิพลของประเทศจักรวรรดินิยม การตกลงการค้ากับประเทศเหล่าผ่านสนธิสัญญาเบาว์ริ่ง ปัญหาระหว่างขุนนางผู้ทรงอำนาจกับความต้องการรวมอำนาจของกษัตริย์ให้เป็นสมบูรณาญาสิทธิ์ การเกิดขึ้นของระบบราชการรวามศูนย์ โรงเรียนที่ผลิตข้าราชการสนองระบบใหม่นี้ ตลอดจนไปถึงความอ่อนเเอ่ของระบอบสมบูรณาญาสิทธ์ที่เน้นระบบอุปภัมภ์ ซึ่งไม่สอดคล้องกับเเนวคิดคุณวุฒนิยมที่มาพร้อมกับรัฐราชการสมัยใหม่ ซึ่งก่อปัญหาให้ระบอบในสมัย ร6 และเเนวคิดเรื่องชาตินิยม ที่กษัตริย์เริ่มนำมาใช้ผ่านองค์กรกองเสือป่าเเละเริ่มเผยเเพร่เพื่อดำรงไว้ซึ่งความชอบธรรมของระบอบสมบูรณาญาสิทธิ ที่โดนท้าทายโดนกลุ่มข้าราชการที่ต้องการให้กษัตริย์ให้คุณค่าเเก่ระบบคุณวุฒิมากขึ้นเพื่อการเติบโตของตัวเองในหน้าที่การงานจนเกิดเป็นกบฎรศ130ที่อาจจะบอกได้ว่าเป็นจุดเริ่มของการเกิด อภิวัตน์สยามในปี2475 ที่ทิ้งช่วงห่างกันพอสมควรเเต่ก็มีบางบริบทที่ใช้มาศึกษาเปรียบเทียบกันได้บ้าง

[Chuthamat C. · Rating 5 out of 5]

หนังสืออภิปรายตั้งแต่โครงสร้างการปกครองก่อนหน้า เหตุปัจจัยซึ่งนำไปสู่การก่อรูประบอบสมบูรณาสิทธิราชย์ ภายใต้ระบบโลกเศรษฐกิจทั้งจากตะวันตก และตะวันออก การชิงไหวชิงพริบทางการเมืองกับกลุ่มอำนาจทางเมืองที่มีอิทธิพล เพื่อรวบอำนาจทรัพยการทางเศรษฐกิจ(อำนาจการบริหาร/สั่งการ) มาไว้ที่ส่วนการผ่านการก่อตั้งระบบราชการภายใต้การอุปถัมภ์ของพระมหากษัตริย์ กระนั้นตัวระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์นี้ก็ดำเนินบนความย้อนแย้งในตัวของมันเอง ประกอบกับมีตัวเร่งที่ซึ่งทำให้ระบอบเสื่อมถอยลงและถึงการต้องล่มสลายในที่ เป็นตำราวิชาการที่อ่านสนุกเป็นคุณูปการสำหรับผู้ที่ศึกษาและทำความประวัติศาสตร์สยาม ทำให้เข้าใจการเปลี่ยนผ่านเชิงอำนาจการปกครองในยุคนั้นๆ ได้อย่างเห็นภาพ ทั้งนี้ ข้ออภิปรายในหนังสือยังสามารถนำไปต่อยอดทางวิชาการ การศึกษา และถกเถียงต่อได้หลายประเด็นย่อยเลยทีเดียว

[Chonlavit Panpakdeediskul · Rating 5 out of 5]

อาจารย์กุลลดาอธิบายการเกิดขึ้นและสิ้นสุดของ ‘ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์’ ได้อย่างน่าตื่นเต้น และชวนให้คิดตามถึงปรากฏการณ์ที่กำลังดำเนินอยู่ในปัจจุบัน ที่พยายามหวนกลับไปหาคุณค่าเดิมในอดีต

อีกประเด็นที่น่าสนใจคือการตั้ง’กองเสือป่า’ของ ร.6 เพื่อกระชับพระราชอำนาจส่วนพระองค์และเพื่อทัดทานอุดมการณ์ชาตินิยมเสรีของข้าราชการหัวก้าวหน้า (ซึ่งส่งผลต่อการสิ้นสุดของ absolute monarchy) ยังแอบมีความคล้ายคลึงกับกิจกรรม’จิตอาสา’ที่มีการดำเนินการอย่างแพร่หลายในหมู่ข้าราชการในปัจจุบัน

[Nishamil Hayeesa · Rating 5 out of 5]

หนังสือเล่มนี้จะเสนอเรื่องเกี่ยวกับบทบาททางการเมืองของกลุ่มเจ้า ความพยายามในการ Modernize สยามหลากหลายวิธี โดยเฉพาะการสร้างระบบราชการสมัยใหม่ที่มีข้อดีคือการสร้างความทันสมัยแก่สยาม แต่ก็มีข้อเสียคือระบบราชการสมัยใหม่เปิดโอกาสให้คนหลากหลายกลุ่มเข้ามามีส่วนร่วม ทั้งกลุ่มเจ้า ขุนนาง เชื้อพระวงศ์ กระฎุมพี รวมถึงคนระดับล่างอย่างไพร่อีกด้วย โดยมีคติใหม่สำคัญคือ การมองว่าการศึกษาและความสามารถจะนำพาไปสู่การประสบความสำเร็จ แทนที่ร��บบอุปถัมภ์โดยกษัตริย์และเชื้อพระวงศ์ การเกิดขึ้นของพลังทางสังคมใหม่ที่เรียกว่า “กระฎุมพีราชการ” ที่กษัตริย์มองว่าเป็นหนทางที่จะทำให้กลุ่มข้าราชการมีความจงรักภักดีต่อตนเองมากขึ้น (แทนที่จะไปพึ่งระบบอุปถัมภ์จากพวกขุนนาง) แต่กลับกลายเป็นว่าข้าราชการส่วนใหญ่ริเริ่มจะสมาทานความคิดแบบเสรีนิยม และมองว่าระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์เป็นส่วนหนึ่งของความ uncivilized ของสยามประเทศ

จุดที่เราว่าน่าเสียดายคือ หนังสือเล่มนี้เน้นเล่าเรื่องราวที่อยู่ในส่วนกลาง (พระนคร) เป็นหลัก โดยไม่ได้พูดถึงบทบาทของอาณาจักรรอบนอกที่พยายามต่อต้านกับการปฏิรูปและการสร้างระบบราชการสมัยใหม่ที่เกิดขึ้นทั้งในอุดร แพร่ ล้านนา ปาตานี หรือหลากหลายพื้นที่ที่ส่วนกลางเรียกว่ากบฎ คนเหล่านี้มีส่วนร่วมหรือคิดเห็นอย่างไรกับการปฏิรูประบบราชการและการสร้างความเป็นสมัยใหม่ของส่วนกลาง (เพราะคนกลุ่มนี้ก็เป็นส่วนหนึ่งของนโยบาย modernize ของรัฐสยามเหมือนกัน)

จุดที่เราอยากอ่านเพิ่มเติมจากหนังสือเล่มนี้คือเรื่องของบทบาทของกลุ่มนายทุน หรือกระฎุมพีที่ได้รับผลกระทบจากความเปลี่ยนแปลงหลังจากการปฏิรูปของรัฐสมบูรณาญาสิทธิ์ ในอดีตที่คนกลุ่มนี้ โดยเฉพาะกลุ่มชาวจีนโพ้นทะเล ต้องอาศัยการอุปภัมภ์และความสัมพันธ์ที่ดีกับกลุ่มขุนนางข้าราชการ แต่การรวมศูนย์อำนาจสู่พระมหากษัตริย์และการเปลี่ยนแปลงของรูปแบบการบริหารและการดำเนินงานในระบบราชการ ทำให้อยากรู้ว่าคนกลุ่มนี้เอาตัวรอดอย่างไรในการเปลี่ยนแปลงครั้งนั้น

ป.ล. หนังสือเล่มนี้เป็นอีกเล่มที่มีการอ้างอิงหลักฐานชั้นต้นจากหอจดหมายเหตุแห่งชาติเยอะมาก และเป็นประโยชน์ต่อการศึกษาประวัติศาสตร์เศรษฐกิจและการเมืองการปกครองไทยต่อมาก

[tongla · Rating 4 out of 5]

I recently became interested in Thai political history and bought books like crazy. This is one of those books. After being sidetracked by a number of other unrelated books, I finially finished it.

The book is fairly convincing in building its argument for the rise of absolute monarchy in Thailand (though this may be because I'm an amateur when it comes to history) but the discussion of the fall feels really lacking and much narrower in scope. Also, despite the claimed emphasis on global economic influences, after the rise I feel that such influences are indirect at best--but perhaps this is what the author intended.

One good thing is that the author writes clearly and cites support for interpretations regularly, so it is not difficult to tease part the authors' views on the primary sources from the sources themselves. While some claims feel forced, these are rare and in general the author's judgments are well balanced, careful and made with enough hedging--but not so much that claims become meaningless.

I enjoyed the majority of the book. By the end I'd forgotten a lot of details, but many exciting factoids and the major arguments are sure to be stuck with me.

[MT · Rating 5 out of 5]

- ว้าว จัส ว้าว ! เล่มแรกในชุดสยามพากษ์ที่อ่านจบ (ปากไก่ยังบ่จบ)
- เราทราบว่าสยามรอดจากช่วงล่าอณนเพราะความศิวิไลแต่ไม่ทราบมาก่อนว่าคศิวิไลนี้ยังแว้งกลับมาทำลายระบอบแต่เดิมในสยามด้วย เหมือนกับธรรมชาติของระบอบสยามกับระบอบราชการ ความเสรีนิยมนั้นมีขึ้นมาเพื่อเป็นปฎิทรรศน์ต่อกันโดยที่ร.5หรือร.6เองมิอาจคาดเดาได้ ได้รู้อีกมุมนึงดี ( 130 , 112 , 156 )

[สิริชัย นามทรรศนีย์ · Rating 5 out of 5]

น่าอ่าน
เปิดโลกทัศน์ และมุมมองใหม่

[Khunpmai · Rating 5 out of 5]

อ่านแล้วทำให้รู้สึกถึงความพยายามของชนชั้นสูงในการรักษาระบบ ระเบียบ ความคิดเพื่อที่จะรักษาระบอบนี้ไว้ให้นานที่สุด

[Gift C · Rating 5 out of 5]

ผู้เขียนวิเคราะห์การเกิดขึ้นของระบบสมบูรณาญาสิทธิราชของสยามในปลายศตวรรษที่ 19 ว่าปัจจัยหลักๆมาจากการที่สยามมีส่วนร่วมในเศรษฐกิจโลก(ยุโรป)มากขี้น และนั่นก็นำไปสู่การรักษาและช่วงขิงอำนาจของฝ่ายต่างๆในหมู่ผู้ปกครอง การพยายามปรับตัวของสยามให้มีความ “ศิวิไลซ์” ตามมาตรฐานของตะวันตก การเกิดขึ้นของระบบราชการแบบใหม่การแบบรวมศูนย์มาที่กรุงเทพ และการเกิดขึ้นของอุดมการณ์ชาตินิยมเพื่อ justify อำนาจของผู้ปกครองหรือสถาบันกษัตริย์ ฯลฯ

และการล่มสลายของระบบนี้ มีต้นตอมาจาก nature ของตัวระบบเอง เช่น การที่ระบบทำให้คนชนชั้นกลาง-ล่างเข้าถึงการศึกษาสมัยใหม่มากขึ้น และนั่นทำให้คนมีความคาดหวังที่จะก้าวหน้าด้วยความสามารถแต่โดนระบบศักดินาเก่ากดไว้ ความไม่พอใจต่อวัฒนธรรมอุปถัมภ์/เส้นสาย ทำให้เกิดการตั้งคำถามต่อ legitimacy ของตัวระบบมากขึ้น เมื่อประกอบกับวิกฤติเศรษฐกิจโลกและความไร้ประสิทธิภาพในการบริหารของของรัฐ สิ่งเหล่านี้ได้เป็นตัวเร่งไปสู่ความล่มสลายของตัวระบบสมบูรณาญาสิทธิราชในที่สุด

[อ่านเวอร์ ENG]