เมื่อใดจึงเป็นชาติ?

by Daniele Conversi, Walker Connor, Anthony D. Smith

ในการศึกษาเรื่อง 'ชาติ' และ 'ชาตินิยม' อาจจัดประเภทได้ด้วยคำถามพื้นฐาน 4 ข้อ ได้แก่ 'อะไร' (what) 'เมื่อใด' (when) 'ทำไม' (why) และ 'อย่างไร' (how) ถึงแม้ว่าการใช้คำว่า 'ชาติ' หรือ 'ชาตินิยม' ของนักวิชาการแต่ละคนมักจะมีความหมายที่แตกต่างกันอยู่บ้าง แต่เนื้อหาหลัก ๆ ของงานเหล่านี้อาจถูกแปลงเป็นความพยายามในการตอบคำถามต่อไปนี้ ได้แก่ ชาติคืออะไร? ชาติและชาตินิยมเกิดขึ้นเมื่อใด? ทำไมถึงเกิดชาติและชาตินิยม? ชาติและชาตินิยมก่อตัวขึ้นมาได้อย่างไร? ในขณะที่นักวิชาการแต่ละคนจะให้ระดับความสำคัญต่อคำถามแต่ละข้อไม่เท่ากัน ดังเช่น อีริค ฮอบส์บอว์มที่เสนอว่า คำถาม 'ทำไม' ไม่ใช่คำถามที่ก่อให้เกิดประโยชน์ต่อการศึกษาเกี่ยวกับ 'ชาติ' แต่ก็ค่อนข้างยุติธรรมที่จะกล่าวว่า การตอบคำถาม 4 ข้อนี้คือแนวทางหลักของการศึกษาเรื่อง 'ชาติ' และ 'ชาตินิยม' โดยหนังสือเล่มนี้เลือกที่จะมุ่งเน้นการศึกษา 'ชาติ' จากคำถามเรื่อง 'เมื่อใด' (when)

ในแวดวงวิชาการของตะวันตก คำถามเรื่อง 'เมื่อใด' ได้ถูกยกขึ้นเป็นประเด็นหลักครั้งแรกจากงานเขียนของวอล์กเกอร์ คอนเนอร์ ในบทความที่มีชื่อว่า "When is a nation?" (เมื่อใดจึงเป็นชาติ?) ซึ่งพิมพ์ในวารสาร Ethnic and Racial Studies ในปี ค.ศ. 1990 เราจึงเลือกแปลบทความนี้ (แปลโดย เก่งกิจ กิติเรียงลาภ) พร้อมทั้งใช้ชื่อบทความนี้เป็นชื่อของหนังสือเล่มนี้ อย่างไรก็ตาม แอนโทนี ดี. สมิธจะเขียนบทความในชื่อเดียวกันคือ "When is a Nation?" (เมื่อใดที่ชาติหนึ่งถือกำเนิดขึ้น?) ที่พิมพ์ในวารสาร Geopolitics ใน ค.ศ. 2002 เพื่อโต้เถียงกับบทความของคอนเนอร์ที่พิมพ์ก่อนหน้านี้ถึง 12 ปี (แปลโดย ต่อศักดิ์ จินดาสุขศรี)

อย่างไรก็ตาม เพื่อที่จะเข้าใจการโต้เถียงระหว่างคอนนอร์และสมิธได้ดียิ่งขึ้น เราได้เลือกแปลบทความ "Mapping the Field: Theories of Nationalism and the Ethnosymbolic Approach" (การทำแผนที่ทางสนาม: ทฤษฎีชาตินิยมและแนวทางศึกษาแบบชาติพันธุ์เชิงสัญลักษณ์) ของแดเนียล คอนแวร์ซี (Daniele Conversi) (แปลโดย พิพัฒน์ พสุธารชาติ) เนื่องจากคอนแวร์ซีเป็นนักวิชาการด้านชาตินิยมที่มีความเชี่ยวชาญทั้งในงานของคอนเนอร์และสมิธ ที่สำคัญคือบทความของคอนแวร์ซียังได้อธิบายและให้บริบทต่อแนวทางศึกษาแบบชาติพันธุ์เชิงสัญลักษณ์ (ethnosymbolic) ที่ถูกพัฒนาขึ้นมาโดยสมิธเพื่อคัดง้างกับแนวทางศึกษาแบบสมัยใหม่นิยม (Modernism) เราจึงนำบทความนี้ของคอนแวร์ซีมาเป็นบทเเรก แล้วต่อด้วยบทของคอนเนอร์และสมิธ ตามลำดับ

ต่อมาเราได้พบหนังสือ When is the Nation?: Towards an Understanding of Theories of Nationalism (2005) ซึ่งมีอัตสึโกะ อิชิโจ (Atsuko Ichijo) และกอร์ดานา อูเซลัซ (Gordana Uzelac) เป็นบรรณาธิการ หนังสือเล่มนี้เป็นการรวบรวมบทความที่นำเสนอในการประชุมประจำปีครั้งที่ 14 ของสมาคมเพื่อการศึกษาด้านชาติพันธุ์และชาตินิยม (The Association for the Study of Ethnicity and Nationalism (ASEN)) เมื่อเดือนเมษายน ค.ศ. 2004 จัดขึ้นเนื่องในโอกาสเกษียณอายุของแอนโทนี ดี. สมิธ ซึ่งสอนหนังสืออยู่ที่ London School of Economics and Political Science (LSE) โดยหัวข้อของการประชุมครั้งนั้นคือ 'When is the Nation?' (อันแสดงให้เห็นถึงความสำคัญของคำถามข้อนี้)

และเพื่อให้เกิดการสร้างบทสนทนากับสมิธ เราจึงได้เลือกแปลบทความของจอห์น เบรยยี่ในหนังสือเล่มนี้คือ "Dating the Nation: How Old is an Old Nation?" (กำหนดเวลากำเนิดของชาติ: ชาติโบราณมีอายุยาวนานแค่ไหน?) (แปลโดย ธรรมชาติ กรีอักษร) โดยที่เบรยยี่ซึ่งเป็นพวกสมัยใหม่นิยม (Modernist) นั้นมุ่งถกเถียงกับคำถามที่ว่า 'When is a Nation?' และการศึกษาแบบชาติพันธุ์เชิงสัญลักษณ์ของสมิธ

ปิดท้ายหนังสือเล่มนี้ด้วยบทความ "The Dawning of Nations" (รุ่งอรุณแห่งชาติ) ของวอล์กเกอร์ คอนเนอร์ (แปลโดย ทศพล ศรีชุม) ซึ่งเป็นอีกบทในหนังสือเล่มเดียวกัน อันเป็นการวิจารณ์บทความของเบรยยี่โดยตรง (รวมทั้งวิจารณ์ "When is a Nation?" ของสมิธตามไปด้วย) โดยที่คอนเนอร์ซึ่งเป็นพวกรากเหง้านิยม (Primordialist) แม้จะไม่เห็นด้วยกับนิยามเรื่อง 'ชาติ' ของทั้งเบรยยี่และสมิธ แต่เขากลับเห็นด้วยกับหลายสิ่งที่เบรยยี่อธิบายในบทความโดยเฉพาะเรื่องสำนึกของความเป็นชาติที่เกิดขึ้นกับมวลชน

ธเนศ วงศ์ยานนาวาซึ่งเป็นคนที่แนะนำให้เรารู้จักกับบทความ "When is a nation?" ของวอล์กเกอร์ คอนเนอร์ได้กรุณาเขียนบทนำขนาดยาวคือ "เมื่อตาบอดคลำ "Nation" ตะวันตก" เพื่อเป็นการปูพื้นและเล่าถึงเนื้อหาในบทความของคอนเนอร์ สมิธ และเบรยยี่เพื่อเป็นการอุ่นเครื่องก่อนที่ผู้อ่านจะเริ่มอ่านบทความเหล่านี้ด้วยตัวเอง ธเนศยังเล่าถึงอิทธิพลของศาสนาคริสต์ที่มีต่อแนวคิดเรื่อง 'ชาติ' ในตะวันตกได้อย่างน่าพิศวง


(บางส่วนจากคำนำของสำนักพิมพ์)

312 pages, Paperback

Published September 1, 2019

Reviews

[Makmild · Rating 4 out of 5]

ที่เราเริ่มอ่านเล่มนี้ไม่ใช่เพราะอยากรู้ว่าเมื่อใดจึงเป็นชาติ (ก็อยากรู้นิดหน่อย แต่ไม่ใช่เหตุผลหลักในการอ่าน) จริงๆ คือช่วงนี้กำลังคิดเรื่อง globalization/seamless อะไรแบบนี้มากกว่า แล้วรู้สึกคำว่ารัฐชาติมันค่อยๆ จางหายไป คนมักชอบพูดกันว่าเด็กรุ่นใหม่เป็น "พลเมืองโลก" หรืออย่างน้อยเราก็ควรเป็น "พลเมืองโลกด้วย" เลยย้อนกลับมาสู่คำถามว่า ถ้าเราเป็นพลเมืองโลกแล้วขอบเขตของคำว่าชาติมันสูญหายไปได้อย่างไร แต่การจะบอกว่ามันสูญหายนั้นมันดูหยาบคายไปหน่อย จริงๆคือมันดูเลือนหายไปมากกว่า แต่นั่นอาจจะเพราะความรู้สึกเราว่าเราเชื่อมกับโลกได้ง่ายขึ้น แต่มันเป็นอย่างนั้นจริงๆ หรอ

สุดท้ายเลยมาลงเอยหาคำตอบก่อนว่าชาติคืออะไร อะไรกำหนดขอบเขตของความเป็นชาติ มันเริ่มขึ้นตอนไหน ซึ่งก็ได้คำตอบพอสังเขปจากเล่มนี้แหละ แน่นอนว่ามันไม่ได้ตอบตรงๆหรอกว่า "ชาติเกิดตอนยุคกลางนะ" "ความเป็นชาติเริ่มจากการปฏิวัติฝรั่งเศสครั้งแรกนะ" อะไรแบบนี้หรอก แหม ก็ตามสไตล์นักวิชาการมันไม่ได้ให้คำตอบตรงๆ แล้วนักวิชาการทั้งสี่ (หรือห้า) ก็เถียงกันเองว่าที่แกเสนอความเป็นชาติมาแบบนี้มันผิดนะ ผิดอย่างไรก็ว่าไปหนึ่งสองสามสี่ห้า

เพราะงั้นการเล่มนี้มันเลยไม่ได้สนุกอะไรขนาดนั้น ออกจะเหนื่อยมากกว่า 555555 เหมือนอ่านหนังสือสอบยังไงยังงั้น แต่มันดีเพราะมันทำให้เรามีความคิดที่กว้างขึ้น และได้เห็นกรอบความคิดที่ผู้นำแต่ละยุคสมัยเอามาใช้เพื่อกำหนดความเป็นชาติว่ามันเป็นมาอย่างไร เพื่อมาย้อนตอบคำถามว่า แล้วหลังจากที่ความเป็นชาติสลายหายไป มันจะมีอะไรมาทดแทน (อ่อ ตอบไม่ได้หรอก ต้องหาเล่มอื่นมาอ่านอีก โปรดชี้ช่องด้วยจ้า)

[Pae Ponsiri · Rating 1 out of 5]

อ่านไม่รู้เรื่อง

[Nattapan · Rating 2 out of 5]

Guess this book should be considered as a type of academic writing. With too many terminologies, for me, it is quite hard to clearly understand what he wanted to explain.