Het laatste wat ik nog wil zeggen over racisme

by Dalilla Hermans

In 2014 schreef Dalilla Hermans een open brief over racisme met als titel ‘Ik ben het beu om te doen alsof het allemaal wel meevalt’. Haar brief ging viraal en Dalilla werd een van de meest inspirerende en constructieve stemmen in het debat over racismebestrijding.

Meer dan vijf jaar lang heeft ze op de barricades gestaan en dat eist zijn tol, want die jaren gingen gepaard met heel wat tegenwind. Met dit boek wil Dalilla Hermans nog enkele laatste woorden kwijt over het thema. Daarna wil ze de microfoon liever doorgeven. Laat dit boek een handleiding zijn voor al wie de handschoen wil opnemen, een aanmoediging voor wie dit gigantische probleem in de ogen durft te kijken. Of voor wie zich afvraagt hoe het voelt om op en achter de barricade te staan.

Het laatste wat ik nog wil zeggen over racisme toont het lelijke gezicht van racisme in Vlaanderen, waarvan we hoopten dat het al lang verdwenen zou zijn. Dit is Dalilla Hermans’ slotstuk… in principe.

Genres: Nonfiction

192 pages, Paperback

Published February 15, 2020

About the author

Dalilla Hermans (1986) is een Vlaamse auteur, opiniemaker en columnist. Ze werd geboren in Rwanda en op tweejarige leeftijd geadopteerd door een Vlaams echtpaar, bij wie ze in Kempen opgroeide.
Hermans werd in 2014 bekend in België nadat ze een open brief schreef waarin ze racisme aankaartte. In de daarop volgende jaren was ze lijstduwer voor Groen bij de federale verkiezingen van 2014 en was ze te zien in meerdere televisieprogramma's.
Van Hermans' hand verscheen in 2017 de autobiografie Brief aan Cooper en de wereld. In 2018 droeg ze bij aan de bundel Zwart onder redactie van Vamba Sherif en Ebissé Rouw. Met ilustrator Fatinha Ramos maakte Hermans in 2018 het kinderboek Brown Girl Magic. In 2020 publiceerde ze Het laatste wat ik nog over racisme wil zeggen en stelt ze de bundel Afrolit samen met Ebissé Rouw.

Reviews

[Marcia · Rating 4 out of 5]

”Antiracisme is, in tegenstelling tot wat sommige ‘progressieve’ denkers al eens willen poneren, geen strijd van slachtoffers van racisme alleen. Er is nood aan een systeemswitch, een mentaliteitswijziging die ertoe zal leiden dat mensen van kleur hun volle potentieel kunnen en willen bereiken, en dat iedereen opnieuw de ‘samen’ in samenleving kan en mag ervaren.”

Ik vind Dalilla Hermans een ontzettend inspirerende vrouw. Toen haar theaterstuk her(e) bij NTGent verscheen, ben ik meteen de eerste week gaan kijken. Overdonderd en geraakt was ik. Ik genoot van haar boeken Brief aan Cooper en de wereld en Black-out en las de auteur daarvoor al als journalist bij Charlie Magazine.

Ik volg Dalilla Hermans via social media. Via deze weg bereiken ook veel van haar artikels voor De Standaard mij, zowel de cursiefjes als de columns. Door mijn ‘online betrokkenheid’ bij het werk van de auteur, voelde het verhaal in Het laatste wat ik nog wil zeggen over racisme niet meer helemaal nieuw. Diverse van de aangehaalde anekdotes had ik al eerder ergens gelezen, wat echter absoluut niet de pijn die erachter schuilgaat vermindert of de persoonlijke ervaringen minder belangrijk maakt. Dit zijn verhalen die (helaas) verteld moeten blijven worden, om de witte Vlaming te doen inzien dat racisme ook hier een alledaags kwaad is. Er MOET gesproken worden over racisme en ik vind het knap dat Hermans dat al zo lang en zo openlijk gedaan heeft, ondanks de gevolgen op haar privéleven.

Het laatste wat ik nog wil zeggen over racisme is denk ik uitermate geschikt als kennismaking met het werk en de antiracismestrijd van Dalilla Hermans. In slechts een honderdtal pagina’s beschrijft de auteur haar ervaringen met racisme in Vlaanderen. Ze geeft handvatten voor een betere beeldvorming en representatie, legt uit waar de term ‘woke’ vandaan komt en wat tokenisme is, beschrijft de voor- en nadelen van de call-out-cultuur - en dit alles aangevuld met persoonlijke ervaringen.

Het laatste wat ik nog wil zeggen over racisme is een belangrijk en eerlijk boek dat hopelijk veel witte Vlamingen de ogen zal openen voor het racisme in Vlaanderen en België. Want er is werk aan de winkel en het is tijd dat witte mensen zich aansluiten bij de antiracismestrijd.

Je leest mijn recensie ook op boekvinder.be.

[Fons Mariën · Rating 2 out of 5]

Dalilla Hermans staat bekend als activiste tegen racisme. Ze heeft zelf een Afrikaanse afkomst en werd geadopteerd en opgevoed door een blank echtpaar in de Kempen. In 2014 schreef ze een open brief over racisme met als titel 'ik ben het beu om te doen alsof het allemaal wel meevalt'. Sindsdien wordt ze vaak gevraagd door media als het gaat over racisme, ze gaf er lezingen over. En ze schreef er nu een boekje (iets meer dan honderd bladzijden) over.

Dalilla Hermans bezigt typische activistentaal: ze schrijft over witte mensen, gebruikt woorden als 'woke' (wakker zijn, d.w.z. zich bewust van onderdrukking), 'token' (een ander woord voor excuustruus of excuusallochtoon), call-out-cultuur (wat ik begrijp als publiekelijk - bijv. via sociale media - reageren op uitingen van racisme). Ze hanteert dus de activistische newspeak. Ik heb eerder al op de blog van het Humanistisch verbond geschreven over de schaduwzijden van dit activisme, dat wellicht goed bedoeld is maar geen oplossingen biedt.

Haar boek is hoofdzakelijk haar eigen verhaal over hoe haar activisme ontstaan is e.d. Dat verhaal is gelardeerd met vele anekdotes, die ook duidelijk maken dat ze wel racistisch bejegend werd. Maar het boek gaat ook niet veel verder dan het persoonlijke en anekdotische. Geen definitie van racisme, geen historische schets ervan, geen poging om de omvang van het probleem te meten, geen ernstige poging om aan te geven wat we kunnen doen om dit probleem aan te pakken. M.a.w. een boekje dat je snel uitgelezen hebt en dat de lezer geen duidelijk inzicht in de problematiek (die nochtans ernstig is) verschaft.
Het is me onduidelijk waarom een uitgever een dergelijke oppervlakkig, anekdotisch verhaal brengt.

[Yentl Reynders · Rating 4 out of 5]

In het algemeen is dit een heel helder, vlot-lezend en informatief boekje dat als perfecte introductie kan fungeren voor iemand die in de startblokken staat van zijn “wit huiswerk”. Zelf bleef ik eerder een beetje op mijn honger zitten omdat ik meer diepgaande achtergrondinformatie en geschiedenis had verwacht, in plaats van de eerder anekdotale uiteenzetting van Dalilla’s persoonlijke ervaringen met racisme. Ook vond ik het eerder aanvoelen als een verzameling van columns of opiniestukken in plaats van een echt samenhangend boek. Wel heb ik zeker een aantal nieuwe inzichten uit het boekje gehaald die op een zeer toegankelijke manier werden overgebracht.

[Kathleen Laforce · Rating 4 out of 5]

Beknopt en vlot leesbaar boek over thema's als 'woke', 'antiracisme', 'tokenisme' en de 'call-outcultuur' maar toch vooral een opbouw naar de impact van representatie. Wat mij betreft verplicht leesvoer voor elke leerkracht in spe.

[Lien]

Ik ga hier geen star rating op plakken want daarvoor is dit boekje veel te persoonlijk. Het is namelijk Dalilla’s verhaal over hoe haar activisme is geëvolueerd, verweven met discussies over o.a. wokeness, tokenisme en representatie.
Ik raad het in ieder geval wel enorm aan. Het was kort maar krachtig.

[Elke Vervoort · Rating 4 out of 5]

Dit jaar doe ik echt mijn best om zo veel mogelijk variatie aan te brengen in het soort boeken dat ik lees. Nog voor Black Lives Matter een hot topic werd in de media, probeerde ik al kritisch te kijken naar of ik niet enkel boeken las van mensen met eenzelfde stem en dezelfde (vaak witte) ervaringen. Ook toen ik gisteren de boekenlijst voor mijn leerlingen aan het updaten was, probeerde ik daar bewust over na te denken en hen een veel gevarieerder aanbod aan te bieden dan de afgelopen jaren vaak het geval was.

Toch besef ik meer dan ooit dat er (ook voor mij) nog heel veel werk aan de winkel is, iets waarbij ik nog eens extra met mijn neus op de feiten werd gedrukt toen ik het stukje over "representatie" las in dit boek van Dalilla - dat stuk, waarin ze bespreekt hoe belangrijk rolmodellen zijn in bijvoorbeeld het onderwijs, vond ik het meest confronterende onderdeel in het hele boek. Ik kocht dit boek in juni van dit jaar, toen het debat rond racisme hevig woedde en ik in het midden van het boek "Why I'm No Longer Talking To White People About Race" zat en probeerde om echt zo veel mogelijk bij te leren en mezelf te verdiepen in de problematiek van racisme. Ik probeer een open blik te hebben, maar besef meer dan ooit dat er nog zo ongelooflijk veel te leren is en vooral: dat enkel leren niet genoeg is, maar dat er ook actie ondernomen moet worden.

In dit boek heeft Dalilla het onder meer over "woke" zijn en de voor- en nadelen hiervan. Ik leerde ook enorm veel bij uit het hoofdstuk over het tokenisme, waarin zwarte mensen worden gevraagd om op te draven in panelshows, maar niet persé inhoudelijk bij te dragen aan het debat en hoe Dalilla hier in het verleden vaak is in meegegaan. Het stuk over de pushers, joiners, het stille midden de bruggenbouwers vond ik ook bijzonder interessant.

Dalilla Hermans geeft een gebalanceerd, weloverwogen beeld over racisme en hoe dit een diepgeworteld probleem is dat echt wel verder gaat en dieper vast gebakend zit dan 'enkel' microagressie. Het is belangrijk dat we hierover in dialoog blijven gaan en dat wij, die geprivilegieerd genoeg zijn om nooit rechtstreeks met racisme te maken te hebben, moeten luisteren naar hoe echt dit probleem is en daarna ook effectief tastbaar actie ondernemen om hier iets aan te doen. Voor iemand die zich wil verdiepen in hoe racisme te bestrijden, lijkt dit boek mij het perfecte begin...

[Nikki · Rating 5 out of 5]

Dit boek bestaat uit vijf stukjes over specifieke racismethema's, meer bepaald:

Wie is woke?
"Maar zodra je de ongelijkheid echt ziet, en niet langer kunt goedpraten voor jezelf, is er geen weg terug."

Tokenisme toegelicht
"Mensen die op een poster of in een folder staan zonder inhoudelijke kritiek te geven, hebben op hun manier ook impact op die witte massa die we helaas zullen moeten blijven overtuigen van het feit dat we al in een superdiverse maatschappij leven en dat dat nooit meer zal veranderen."

De (on)zin van dialoog
"Er valt misschien over alles te praten, maar praten alleen is niet genoeg. Zeker niet als je de enige bent die ook echt aan het luisteren is."

De keerzijde van de call-out-cultuur
"We wachten niet meer af om het verhaal van de andere te horen, hebben geen geduld meer en onderschatten de macht die we hebben."

Representatie als sleutel
"Representatie genereert empathie, een gebrek aan representatie leidt tot een gebrek aan empathie."

Elk stukje heeft voor mij een nieuw licht geworpen op de thema's in kwestie, heeft een (kleine of grote) aha-erlebnis veroorzaakt.

Het is absoluut begrijpelijk dat Dalilla Hermans geen zin meer heeft om te blijven doorgaan met het educeren van witte mensen. Het is aan ons om te profiteren van de kennis die we hebben (gekregen) en effectief voor verandering te zorgen.

[Klaas Roggeman · Rating 3 out of 5]

Een kleinood van een boekje met een aangrijpend persoonlijk verhaal en een paar paar termen die verduidelijkt worden. Een stuk las ik al eerder, vermoedelijk in De Standaard. Het leest dan ook eerder als een aaneenschakeling van columns, dan als een echt boek. Ik was op zoek naar wat achtergrond onder meer in verband met Black Lives Matter en daar blijf ik toch wel wat op mijn honger zitten.

[Dagmar · Rating 3 out of 5]

Opnieuw zeer interessante inzichten, maar voor mij geen nieuwe visie. Mensen die nog niet veel gelezen hebben over racisme of die zelf (nog) niet vaak het gesprek aangingen met mensen van kleur zullen zeker en vast iets aan dit boek hebben. Dalilla legt in klare taal uit wat racisme met een mens kan doen en wat volgens haar de eerstvolgende stappen in de goede richting zijn.

[Rebecca · Rating 5 out of 5]

Kort maar krachtig! Zeker een aanrader!

[Anoek Vandevelde · Rating 5 out of 5]

Het boek geeft vernieuwende inzichten mee en leest als een trein!

[Dagmar Thielman · Rating 5 out of 5]

Verplichte lectuur! Racisme en anti-racisme duidelijk uitgelegd. Echt iedereen zou op zijn minst dit moeten lezen!
Conclusie: er is nog heel wat werk aan de winkel + representatie is key!!!

[Emma Van Avermaet · Rating 4 out of 5]

Zoooo belangrijk!

[Delphine Camerier · Rating 5 out of 5]

Prachtig en duidelijk boek.

[Aline · Rating 5 out of 5]

Een schat aan inzichten, die iedereen zou moeten lezen. Épos bookclub 13/10!

[D.R. · Rating 4 out of 5]

Dit boek zou verplichte literatuur moeten zijn op school; zo goed, doordacht en begrijpbaar geschreven. Dankjewel aan Dalilla voor dit boek.

[Saar Steverlinck · Rating 4 out of 5]

Het voelt raar om over dit onderwerp (racisme) te zeggen dat je het ‘graag gelezen’ hebt. Ik wou natuurlijk dat het gewoon niet nodig was. Maar toch, ik lees Dalilla graag. Ze komt me altijd over als een erg intelligente, open vrouw. Ook hier weer toont ze dat. De essays kaarten een onderdeel van racisme in Vlaanderen aan. Ze vertrekt vanuit persoonlijke ervaringen en trekt open naar het publiek dat ze op een milde maar kordate manier op hun verantwoordelijkheid wijst.

[Kathy · Rating 3 out of 5]

Ik las en ik leerde bij.
In wat Dalila schrijft, voel je de hartslag van vandaag.
Ik breng dit boekje terug naar de bib en koop er vandaag nog eentje voor mezelf, online bij de plaatseljke boekhandel. Ik leg het in mijn klas en nodig mijn leerlingen uit om het te lezen. Hopelijk ...

[Lisa Verhelst · Rating 3 out of 5]

Dit boek geeft wat het belooft: een laatste inkijk in Dalilla Hermans ervaring als zwarte vrouw met een luide stem in België. Ik miste wat diepgang, maar daar zijn andere boeken voor. Dit was hard, persoonlijk en van eigen fucked up bodem.

[Sielke Vercooren · Rating 2 out of 5]

Leest zeer vlot en er worden verschillende interessante punten binnen het vraagstuk van racisme aangeraakt, maar al bij al te anekdotisch van aard om mij te kunnen bijblijven.

[Kari · Rating 3 out of 5]

Ik heb het gevoel dat de auteur dit boek vooral heeft geschreven om opheldering te brengen over haar motivatie om over racisme te spreken, en om - ondanks ze in het boek vermeldt dat haar geloof in de doeltreffendheid ervan wankelt - verbinding te zoeken door haar eigen perspectief zo goed mogelijk te duiden. Ze probeert ook enkele slogans en fenomenen die op zichzelf al irritatie oproepen bij velen ("woke" zijn, call out cultuur) te bespreken met een opinievorming over het potentieel goede en kwade ervan.

Het is bijzonder spijtig om te lezen hoe Dalilla doorheen haar leven, en zeker toen ze zich begon uit te spreken over racisme, moest omgaan met racisme in zijn meer subtiele, alsook walgelijke en verontrustend expliciete vormen, hoe ze toen en nog steeds op veel onbegrip en haat stoot enkel en alleen omdat ze haar perspectief de wereld instuurde, en hoe ze met wat meer levenservaring besefte dat de blootstelling aan racistische narratieven (bewust of onbewust) en een gebrek aan tegenkanting (in o.a. de vorm van zwarte rolmodellen in onze maatschappij) een grote impact had op haar wereldbeeld, en vooral, op haar zelfbeeld. En hoe dat dus bij uitbreiding een impact heeft op de beeldvorming van elke Vlaming. Bewustwording - "wakker worden" - is wat nodig is om dit op een serieuze manier te onderzoeken in onze eigen ervaring om zo, met de tijd, een draagvlak te creëren voor de maatschappelijke ingrepen die nodig zijn om racistische invloeden in te dijken. Dat is de boodschap die ik uit het boek haal, alleszins.

Ondanks de openheid en kwetsbaarheid die de auteur toont, ontbreekt er diepgang voor mij in Dalilla's betoog. Het boek is geslaagd als een pamflet om de activistische fakkel door te geven en als erkenning- en herkenningspunt voor mensen die slachtoffer zijn van racisme, maar niet veel meer dan dat. Er wordt over wetenschappelijke onderzoeken gesproken, maar ze worden niet in de voetnoten gezet. Ze schrijft over de manier waarop de communicatie misloopt met mensen die niet mee zijn, maar die analyse blijft oppervlakkig. Een diepgravender onderzoek en een ontleden van de complexiteit van racisme in zijn individuele en structurele vormen blijft uit. Voor iemand die deel is van de meerderheid (blanke, mannelijke twintiger) blijft het allemaal wat flou. Ze brengt veel anekdotes en meningen aan, maar verbindt ze niet met een meer rationeel-wetenschappelijke benadering. Dat wel doen had de leeservaring verrijkender en overtuigender gemaakt.

Dit boekje is het persoonlijk relaas van een zwarte vrouw in België die iets wou betekenen voor de collectieve bewustwording van Vlaanderen rond racisme en het mondt uit in een pleidooi voor activisme, voor empathie en voor representatie voor minderheden.

[Wendy · Rating 4 out of 5]

Een kort maar nét iets te weinig krachtig boekje over racisme.

Dalilla staat al jaren op de barricaden en wil met dit boekje nog een laatste keer de puntjes op de i zetten. Dit doet ze door een aantal thema’s aan te halen die met racisme te maken hebben (woke, tokenie, de dialoog, de call-out-cultuur en representatie), verweven met persoonlijke anekdotes. Juist deze anekdotes maken het vaak begrijpelijk, en ik heb zeker een aantal nieuwe inzichten opgedaan.
Tegelijkertijd geeft ze soms iets te weinig achtergrond, en blijft ze iets te veel op de vlakte van wat er nu écht moet gebeuren.
Maar de boodschap ze wil brengen blijft overeind (al bereikt ze met dit boekje ongetwijfeld en jammer genoeg niet de mensen die ze ermee zou willen bereiken).

[Joke Drabs · Rating 4 out of 5]

Na het lezen van Why I'm No Longer Talking to White People About Race van Reni Eddo-Lodge - hoofdzakelijk over de UK én een must read - wou ik me wat verdiepen in de literatuur over racisme in Vlaanderen. Dit boek van Dalilla Hermans leek hiervoor de perfecte optie.

Dalilla Hermans heeft het vooral over persoonlijke ervaringen en legt ook enkele belangrijke begrippen als 'tokenisatie' en 'woke zijn' uit. Toch bleef ik in dit wel zeer beknopte boek wat op mijn honger zitten. Alles wat geschreven wordt is leerrijk, interessant en vooral nodig, maar ik heb het gevoel dat dit boek veel meer had kunnen zijn. Het is een mooie introductie, zeker aan te raden als je naar een vrij makkelijke, maar toch doordringende start op zoek bent.

[Jasmina · Rating 5 out of 5]

In een teug uitgelezen. De kracht zit in kwetsbaarheid.
Het is een prachtig boekje maar ook hartverscheurend. Ik begrijp de pijn in je hart Dalilla, de hartverscheurend pijn als je merkt dat je na 1000 gesprekken nog geen stap verder bent.
Het vraagt echt veel kracht om zo open te zijn tegenover onbekenden. Je kwetsbaarheid zo open op tafel gooien.
Ik begrijp dat het voor jou genoeg is geweest, te veel.
Voor vele is het anti rascisme een debat. Iets waar je over praat en een mening hebt. Maar dat is niet zo voor iedereen die er slachtoffer van wordt. Ik hoop dat mensen zicht na het lezen van je boek ook oprecht eens in je schoenen plaatsen.

[Marijne Van Boeckel · Rating 4 out of 5]

Wie bekend is met Dalilla’s werk, herkent haar schrijfstijl direct. Vlot, toegankelijk, hapbaar en straight to the point. In dit korte boek schetst Dalilla Hermans hoe ze klaar is met in de frontlinie te staan in de anti-racisme beweging in Vlaanderen, hoe ze het beu is om ingezet te worden als token in bedrijven en in het medialandschap.

Woke, call-out cultuur en tokens vormen de hoofdstukken in dit boek. Zeker een aanrader om je te verdiepen in het structurele racisme in België! Alleen had ik graag nog meer concrete tips gehad, dat is mijn enige bemerking. 😊

[Jorgen · Rating 5 out of 5]

Gisteren in een trek het boek "Het laatste wat ik nog wil zeggen over racisme" van Dalila Hermans uitgelezen.
Toegegeven, het is een dun boek, dus zo heel indrukwekkend is dat niet :) Toch wel heel veel 'food for thought' uitgehaald en de nodige vragen opgeworpen om aan zelfreflectie te doen. Heerlijk wanneer geschreven woord dat voor elkaar krijgt.

[Roos Books · Rating 4 out of 5]

Wilde een nieuw boek oppakken en bedacht ke toen dat t niet verkeerd was om wat van mn 'currently reading' stapel eindelijk weer op te pakken. Zo lang geleden aan begonnen dat k t weer een beetje vergeten was, maar goed boek, zo een die dingen die je wel weet en zo voelt in woorden neer zet waarmee je het ook aan de buitenwereld kan mededelen.

[Erik · Rating 5 out of 5]

Een vlot leesbaar maar (voor mij) met momenten leerzaam boek waarin de auteur haar stem laat horen op een genuanceerde, gelaagde maar vooral persoonlijke wijze waardoor je als lezer nog dichter bij het thema wordt getrokken.

[Roeland Grolus · Rating 5 out of 5]

Laagdrempelig, toegankelijk boekje met concrete handvaten waar je als witte lezer iets aan hebt. Over het belang van representatie en het mogelijke gevaar van cancelculture dat personen uit “het stille midden” in de richting van uiterste duwt.

[Margot De · Rating 5 out of 5]

Prachtig en menselijk beschreven. Een boek dat inspireert. Inzichten die verscholen zaten, terug loswrikt en nieuwe inzichten verschaft. Een pijnlijk verleden en heden beschrijft, maar een bemoedigende schouderklopje geeft aan zij die de toekomst willen draaien.