خشی از مقدمه مترجم: اگرچه کارهای استاد کریستنسن هر یک دری شاهوار و اثری شاهکار است، ولی این کتاب واسطهٔ العقد سلسله تالیفات اوست و میتوان سبک انها را سهل و ممتنع شمرد، زیرا با وجود غور و فرورفتن در اسناد قدیم و آثار گوناگون که لازمه این قبیل تحقیقات اساسی است، مولف محترم اندکی از حدود فصاحت و بلاغت و ایجاز و دقت خارج نشده است. در موارد بسیار، محض اختصار، روایات معروف را که در دسترس هر کسی هست کنار گذاشته، به ذکر نکاتی که تازگی دارد پرداخته است… کیفیت سازمان اداری شاهنشاهی بالطبع ضمن شرح تأسیس این سلسله بیان گردید و شرح تحولاتی که در این قسمت در طول عهد ساسانی رخ داده، به ترتیب در مکان تاریخی خود قرار گرفت، از طرف دیگر برای اینکه کتاب خود را زندهتر و روشنتر کنم، اطلاعات و مطالب مربوط به هریک از مباحث تمدنی و اجتماعی را در فصلی آوردهام، که برای تفسیر و توضیح وقایع سیاسی با اوضاع عمومی موضوع آن فصل مفید باشد. به این ترتیب وصف تشکلات نظامی دوره اول عهد ساسانی در فصل پنجم قبل از بیان جنگهای ایران و روم صورت گرفته است و اطلاعات مربوط به محاکم و حقوق جنایی در فصل ششم به هنگام شرح آزار عیسویان و تعقیب آنان. تحقیقاتی راجع به مسائل خانواده و مالکیت آغاز فصل هفتم را تشکیل میدهد، که موضوع عمدهاش «فتنه کمونیستی مزدک» است. وصف مختصری از پایتخت ایران را در آن عهد در فصل هشتم، که مخصوص شاهنشاهی خسرو اول است، قرار دادهام، چه در زمان سلطنت این شاهنشاه، که بانی انطاکیه جدید در جنب بود، پایتخت ایران به بسط و عظمت نهایی خود رسید. در همین فصل اطلاعاتی راجع به تشریفات دربار ذکر کردهایم، زیرا بیشتر آنچه که مورخان ایرانی و عرب درباره این موضوع آوردهاند، مربوط به دوره اخیر عهد ساسانی است، که با جلوس خسرو اول پس از فرونشاندن نهضت مزدک آغاز میشود. اما هرچه درباره شکوه و جلال دربار بوده، در فصلی آمده است، که مخصوص خسرو دوم معروف به پرویز است، زیرا که هیچیک از شهریاران ساسانی طرایف و ظرایف و جمال و جلال درباری را به پایه این پادشاه نرسانیدهاند. نسبت به سیاست خارجی ایران راه اختصار را پیمودهام و شرح حوادث جنگی را به کمترین مقدار ضروری تقلیل دادهام. اما اگر قصه جنگ شاپور دوم را با رومیان از این قاعده مستثنی ساختهام، از آن سبب است که ما در آثار آمیانوس مارسلینوس روایت بینظیر مردی را در دست داریم، که خود شاهد عینی وقایع بوده و با استادی و مهارت، شاه بزرگ و لشکرهای او و صحنههای پرجنب وجوش آن جنگها را از نو در برابر دیدگان ما زنده و مجسم میکند.
Arthur Emanuel Christensen was a prominent Danish scholar of Iranian history and languages. Christensen contributed to the study of the epic of Shahnameh (Book of Kings) by Ferdowsi.
کتاب تمام تمرکزش رو روی نقل تاریخ نمی ذاره و به وضعیت سیاسی و فرهنگی و اقتصادی هم توجه داره، که یه حسن بزرگه. اما کتاب قدیمیه و بعضی از پیشفرض هاش راجع به دوران ساسانی ظاهراً امروزه دیگه مقبول نیست. من هم کتاب رو به عنوان مقدمه ای برای خوندن آثار جدید، از جمله افول و سقوط شاهنشاهی ساسانی پروانه پورشریعتی خوندم. هر چند از کتاب خیلی یاد گرفتم.
نکتۀ جالب، این بود که متوجه شدم رمان مانی پیامبر باغهای اشراق توصیفاتش از دربار ساسانیان، تجملات و تشریفات و غیره رو، از این کتاب اقتباس کرده: تاج سنگین پادشاه که با زنجیر از سقف آویزونه و فقط به ظاهر بر سر پادشاه قرار گرفته، پردۀ حائل بین پادشاه و حضار، دستمالی که مردم در محضر پادشاه باید جلوی دهانشون بگیرن تا نفسشون فرّه ایزدی شاه رو آلوده نکنه، عباراتی که پادشاه خودش رو باهاشون توصیف می کنه (مثل این عبارت خسرو پرویز: انسان میان ایزدان، ایزد میان انسان ها)، ترتیب نامه نگاری دبیران که عبارت عامیانۀ شاه رو به عبارت رسمی و پرطنطنۀ دبیران تبدیل می کردن، غذای سپاهیان که از نان و شیر و گوشت تشکیل می شد و و و...
تردیدی نیست که کریستن سن دانمارکی یکی از ایران شناسان علاقمند به فرهنگ و تاریخ ایران بوده است و گرنه سی سال از عمر خویش را بر سر پژوهش های خود در این زمینه نمی گذاشت. کار کریستن سن اما دانشگاهی ست و برای کسانی که با احساس به ایران و تاریخ ایران می اندیشند، چندان جالب نمی تواند باشد. چرا که کریستن سن از منابع مختلف استفاده کرده است که گاه در مورد دوره ای یا شخصی یا مساله ای، کاملن متفاوت و متضاد با یکدیگر سخن گفته اند. منابع و ماخذ کریستن سن ابعاد وسیعی دارد؛ از آثار معدود باقی مانده از دوره ی پیش از اسلام تا آثار تاریخ نویسان و تذکره نویسان دوران اسلامی نظیر طبری و ثعالبی و فردوسی، آثار نویسندگان عرب پیش و پس از اسلام در ایران، آثار زرتشتیان ایرانی پس از دوره ی ساسانی، آثار یونانیان همدوره ی ساسانی، نویسندگان مسیحی و ارمنی و بطور کلی غیر ایرانی که گاه خصمانه و غیر بی طرفانه در مورد شاهی یا دوره ای از تاریخ، قضاوت کرده اند، و بالاخره بیشتر آثار پژوهشی ایران شناسان دیگر را در بر می گیرد. نتیجه گیری های کریستن سن در انتها اگرچه در برخی جاها خالی از برخی نظرات شخصی نیست، اما یکی از بهترین و شاید بی طرفانه ترین بررسی های موجود در مورد تاریخ و فرهنگ ایران به ویژه دوران ساسانی ست. از همین رو کسانی که با احساس و تعصب به تاریخ و فرهنگ ایران می اندیشند، و نظراتشان بر پایه ی کتاب های تاریخی "ملی گرا" در ایران و یا آثار ملی گرایان ایرانی استوار است، از خواندن آثار کریستن سن چندان خوشنود نخواهند شد چرا که در آثار کریستن سن با توجه به وسعت منابع و ماخذ، به واقعیت های تاریخی نزدیک تر می شویم و این برای برخی ها که مایل اند همه ی گذشته ی ایران را "پر شکوه" و "با عظمت" و "بی عیب" بدانند، چندان خوش آیند نیست.
کتابی بسیار بسیار خواندنی درباره ساسانیان. خیلی از کلیشه هایی که در ذهنمون نقش گرفته مبنی بر شکوه و جلال اون زمان شاید شکسته شه و اینکه می بینیم که ملت ایران از سال ها قبل از اسلام هم اسیر دین و مبلقین دین بودند. قتل عام و نسل کشی مزدکیان رو واقعا نمیشه نادیده گرفت. باده خواری و سرمستی شاهان ایران رو هم. پیشنهاد میشه.
کتاب ایران در زمان ساسانیان از پروفسور کریستینسن رو برای شروع مطالعاتم در ایران ساسانی با هدف نگارش پایاننامه ارشد خوندم. با وجود لیسانس ایرانشناسی و حجم تمرکز رشاه بر ایران باستان ولی باز هم نکات جدید، جالب، آموزنده و بسیار قابل توجهای داشت . اینکه روایت محض اتفاقات سیاسی دوران پادشاهی هر شاه رو نگفته و بیشتر توجه بر این بوده یک تصویر کلی از ساسانیان بسازه که خواننده تازه آشنا با ایران ساسانی هم بتونه با متن ارتباط بگیره فوقالعادست. اما همزمان با پس و پیش رفتن در تاریخ، یک سردرگمی ریزی در ترتیب شاهان ایجاد میکنه که با دوبار خوندن تفهیم میشه. من هدف اصلیم ادیان رایج در ایران باستان بود. که میتونم بگم حقیقتا پیشزمینه و تصویر جامع خوبی برام شکل گرفت. خوندن کتاب افول و سقوط ساسانی از دکتر پروانه پورشریعتی رو بزودی شروع میکنم و احتمالا برگردم و یک ریویوی جدید بنویسم اینجا چون بیشک هرچقدر بیشتر بخونی بهتر اظهار نظر میکنی و من اول راهم. کتاب از جهت معرفی منابع دست اول ساسانی در کشورها و ادیان مختلف، برای من اهمیت بالایی داشت. بنظر من نقطه منفی این بود که عنوان فصل تصوری از محتوا در ذهن ایجاد میکرد ولی فصل اون تصویر رو اثبات نمیکرد. عنوان فصول میتونستن یکم تغییر کنن. درکل کتاب خوب و دوست داشتنیای بود و دوبار خوندنش همه محتوا رو منتقل میکنه.
ایران در زمان ساسانیان، یکی از اصلی ترین و جامع ترین کتاب های تالیف شده درباره این برهه از تاریخ ایران است. کتاب بر اساس تاریخ سیاسی دوره ساسانی فهرست بندی شده. اما براساس شاخصه های تاثیرگذار در وقایع مهم، تاریخ فرهنگی و اجتماعی را نیز شرح میدهد. مثلا توضیحات مربوط به ساختار طبقاتی جامعه، در بخش مربوط به جنبش مزدک، به صورت مبسوط نوشته شده است. کریستینسن، مولف کتاب، با اشاره های متعدد خود به منابع ایرانی و عربی و اقرار به عدم صداقت صد درصدی منابع عیسوی، یونانی و رومی در برخی موارد، دیدگاه ها و تحلیل های خود را به شکل قابل قبولی اما همچنان با دید غربی ارائه داده است. این کتاب علی رغم اینکه حدود ۹۰ سال از انتشارش میگذرد، همچنان بعنوان منبع اصلی تاریخ ساسانیان در دانشگاه ها تدریس میشود.
این اثر کریستن سن یکی از بهترین کتاب های قابل ارجاع زمان ساسانیان هست. با این همه حسن یک مقدار نواقصی داره که اون نواقص رو میشه حفره های قابل پرشدن در این کتاب توصیف کرد، کتاب قسمت هایی رو نداره یا بهش نپرداخته ولی سر جمع کتاب بسیار ارزنده و قابل ستایشی هست.